॥ श्रद्धा र अध्ययनको संगम ॥०% पढियो

संस्कार

विवाह संस्कार

पढ्नुअघि बुझ्नुहोस्

विवाह संस्कारको विस्तृत विधि अध्ययन गर्न यो पाठ प्रयोग गर्नुहोस्। आवश्यक सामानको तयारीका लागि विवाह पूजा सामग्री सूची र संस्कारको परिचय तल जोडिएको छ।

विषयसूची

स्वयंवर विधि
विवाहपद्धतिः
१. स्वयम्वरविधिः
(क) तत्रादौ कन्यायाः प्रायश्चित्तगोदानम्
(ख) प्रतिज्ञासङ्कल्पः
(ग) ब्राह्मणवरणं पुण्याहवाचनञ्च
(घ) इन्द्राण्यादिपूजनम्
(ङ) वरमाल्यार्पणम्
पटलाञ्छनम्
२. पटलाञ्छनम्
वाग्दानसङ्क्षिप्तविधिः
३. वाग्दानसङ्क्षिप्तविधिः
अथ वरणी
४. अथ वरणी
अथ कन्यादानविधिः
५. अथ कन्यादानविधिः
(क) वरार्चनम्
(ख) पादप्रक्षालनम्
(ग) अर्घग्रहणम्
(घ) मधुपर्कः
(ङ) अङ्गालम्भनम्
(च) गोरभिमन्त्रणम्
(छ) अग्निस्थापनम् पूजनञ्च
(ज) कन्यायै वस्त्रदानम्
(झ) समञ्जनम्
(ञ) ग्रन्थिबन्धनम्
(ट) लग्नगोदानम्
(ठ) कन्यादानप्रतिज्ञा
(ड) प्रार्थना
(ढ) कन्यादानसङ्कल्पः ज्ञठ, ज्ञड
(ण) वरप्रार्थना
(त) कन्याप्रार्थना
(थ) दानप्रतिष्ठा
(द) वराय गोदानम्
(ध) भूयसीदक्षिणादानम्
(न) कन्यादात्रे तिलकम्
अथ विवाहविधिः
(प) निष्क्रमणम्
६. अथ विवाहविधिः
(क) परस्परेक्षणम्
(ख) ब्राह्मणवरणम्
(ग) हवनसङ्कल्पः
(घ) आज्यहोमः
(ङ) अथ राष्ट्रभृद् (ऋताषाडादि) होमः
(च) अथ जयाहोमः
(छ) अथ अभ्यातानहोमः
(ज) अथ गुप्ताहुतयः
(झ) अथ लाजाहोमः
(ञ) पाणिग्रहणम्
(ट) अश्मारोहणम्
(ठ) गाथागानम्
(ड) परिक्रमणम्
(ढ) पुनर्द्विर्लाजाहोमादिकम्
(ण) शिलापूजनम्
(त) अष्टपर्वतानां पूजा
(थ) अथ सप्तपदी
(द) राजविजयप्रशस्तिगानम्
(ध) वधूमूर्धाभिषेचनम्
(न) सूर्योदीक्षणम्
(प) हृदयालम्भनम्
(फ) अथ सिन्दूरार्पणम् घद्द
(ब) स्थानपरिवर्तनम्
(भ) गोदानम्
(म) अथ मधुपर्कप्राशनमाचारात् (माहुर खुवाउने)घद्ध
(य) अथाऽदित्यदुहिता शैलराजदुहिता च
(र) अथ ग्रहतिलकम्
अथ वरगृहप्रवेशनम्
८. अथ वरगृहप्रवेशनम्

स्वयंवर विधि

विवाहपद्धतिः

१. स्वयम्वरविधिः

विधिरयं क्षत्रियाद्याचारपरम्पराप्राप्तः ।

(क) तत्रादौ कन्यायाः प्रायश्चित्तगोदानम्

‘नमो गोभ्यः’

इति गां,

‘नमो ब्रह्मण्यदेवाय’

इति देयं द्विजं च सम्पूज्य, कुशादीन्यादाय सङ्कल्पं कुर्यात् — ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य ......गोत्रोत्पन्ना ......नाम्नी देव्यहं मम भर्तृसहयोग धर्म्यप्रजोत्पादन– स्वगृह्योक्तविविधधर्माचरणाद्यधिकारसिद्धिपूर्वकं श्रीमत्परमेश्वर प्रीतिफलकैतद्विवाहोपयुज्यमानवर्णवश्यतारायोनिग्रहमैत्र्यादिसम्मेलनपूर्वकं ग्रहानुकूल्यसंयोजनाद्यनुपलब्धि– जनितसकलदोषनिवारकाऽचारपरम्पराप्राप्ते स्वयंवरकर्मणि ज्ञाताज्ञातादिसकलपापक्षयद्वाराऽधिकारसिद्धये तथाऽनाचरितानामप्याचरणीयानां तत्तन्नियमानामाचरितवत्त्वसिद्धिद्वारा एतत्कर्मजन्यपूर्वनिर्दिष्टफलसिद्धये इदं कृच्छ्र्रप्रत्याम्नायीभूतां गां रुद्रदैवतां (तन्निष्क्रयद्रव्यं विष्णुदैवतं वा) ......गोत्राय ......शर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यं सम्प्रददे ॥
प्रार्थना —

— यसरी दिनुपर्ने ब्राह्मणको पूजा गरी कुश आदि लिएर सङ्कल्प गर्नुपर्छ — “ॐ अद्येह” आदि भन्दै पहिलेकै सङ्कल्प उच्चारण गरेर (माथिको सङ्कल्प-वाक्य)

ॐ कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणी । तीर्थदेवमयी यस्मात्तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे ॥

दानप्रतिष्ठा — ॐ अद्यकृतैतत् कृतस्य प्रायश्चित्तनिमित्तकगोदानकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थम् इदं दानप्रतिष्ठाद्रव्यं पूर्वोक्तगोत्राय सुपूजिताय ब्राह्मणाय दानप्रतिष्ठात्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे ।

(ख) प्रतिज्ञासङ्कल्पः

कन्या कुशादीन्यादाय सङ्कल्पं कुर्यात् — ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य ......गोत्रोत्पन्ना ......नाम्नी देव्यहं मम विधास्यमानविवाहपूर्वविधेयस्वयम्वर– कर्मणि दीपकलशगणेशपूजन–पुण्याहवाचनपूर्वकं शच्यादिदेवतानां पूजनमहं करिष्ये ।

कन्याले कुश आदि लिएर सङ्कल्प गर्नुपर्छ — “ॐ अद्येह” आदि भन्दै पहिलेकै सङ्कल्प उच्चारण गरेर (माथिको सङ्कल्प-वाक्य)

‘पृष्टो दिवि’

इति दीपं सम्पूज्य प्रार्थयेत् —

— यसरी दियोको पूजा गरी प्रार्थना गर्नुपर्छ —

ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे । सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटियुगधारिणे नमः ॥

ॐ दीपनारायणाय नमः । यथाविधि कलशं सम्पूज्य प्रार्थयेत् —

‘ॐ दीपनारायणाय नमः ।’ यथाविधि कलशको पूजा गरी प्रार्थना गर्नुपर्छ —

ॐ वरुण त्वं महाभाग सर्वदेवप्रपूजितः । वितते मम यज्ञेऽस्मिन्नविघ्नं कुरु सर्वदा ॥

ॐ कलशस्थवरुणाय नमः ॥
ततः यथाविधि गणेशं सम्पूज्य प्रार्थयेत् —

‘ॐ कलशस्थवरुणाय नमः ॥
’ त्यसपछि यथाविधि गणेशको पूजा गरी प्रार्थना गर्नुपर्छ —

ॐ वक्रतुण्ड महाकाय कोटिसूर्यसमप्रभ । अविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा । अविरलमदजलनिवहं भ्रमरकुलानेकसेवितकपोलम् । अभिमतफलदातारं कामेशं गणपतिं वन्दे ॥

ॐ श्रीमन्मङ्गलमूर्तये महागणाधिपतये नमः ॥

(ग) ब्राह्मणवरणं पुण्याहवाचनञ्च

ततो वरणसामग्रीं समादाय —

ॐ अद्येह ......गोत्रा .......नाम्नी देव्यहं मम स्वयम्वरकर्मणि पुण्याहवाचनार्थम् एभिर्गन्धाक्षतद्रव्यवस्त्रादिभिर्युष्मानहं वृणे ।

इति त्रिश्चतुरो वा ब्राह्मणान् वृत्वा कृताञ्जलिः कन्या –

— यसरी तीन वा चार ब्राह्मण वरण गरी हात जोडेर कन्या –

......गोत्रा .......नाम्नी देव्यहं मम स्वयम्वरकर्मणि

(इति प्रतिवारमुक्त्वा)

भो ब्राह्मणाः ! पुण्याहम् भवन्तो ब्रुवन्तु ३ ।

ब्राह्मणाः –

ब्राह्मणहरू –

ॐ पुण्याहम् ३ । ॐ पुनन्तुमा०

कन्या –

भो ब्राह्मणाः ! स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु ३ ।

ब्राह्मणाः –

ब्राह्मणहरू –

ॐ स्वस्तिः ३ । ॐ स्वस्तिनऽइन्द्रो०

कन्या –

भो ब्राह्मणाः ! ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु ३ ।

ब्राह्मणाः –

ब्राह्मणहरू –

ॐ ऋद्धिः ३ । ॐ सत्रस्यऽऋद्धिः०

कन्या –

भो ब्राह्मणाः ! वृद्विं भवन्तो ब्रुवन्तु ३ ।

ब्राह्मणाः –

ब्राह्मणहरू –

ॐ वृद्विः ३ । ॐ ज्यैष्ठ्यं च म०

कन्या –

भो ब्राह्मणाः ! कल्याणं भवन्तो ब्रुवन्तु ३ ।

ब्राह्मणाः –

ब्राह्मणहरू –

ॐ कल्याणम् ३ । ॐ यथेमाम्०

कन्या –

भो ब्राह्मणाः ! शान्तिं भवन्तो ब्रुवन्तु ३ ।

ब्राह्मणाः –

ब्राह्मणहरू –

ॐ शान्तिः ३ । ॐ द्यौः शान्तिः०

कन्या –

भो ब्राह्मणाः ! श्रियं भवन्तो ब्रुवन्तु ३ ।

ब्राह्मणाः –

ब्राह्मणहरू –

ॐ श्रीः ३ । ॐ मनसः कामम्० ॐ मन्त्रार्थाः सफलाः सन्तु पूर्णाः सन्तु मनोरथाः । शत्रूणां बुद्धिनाशोऽस्तु मित्राणामुदयस्तव ॥

इत्याशिषो गृह्णीयात् ।

— यसरी आशीर्वाद ग्रहण गर्नुपर्छ ।

(घ) इन्द्राण्यादिपूजनम्

ताम्रस्थाल्यामष्टदलं विलिख्य पूर्वादिक्रमेण पूजयेत्– ॐ कौसल्यायै नमः, ॐ सीतायै नमः, ॐ मन्दोदर्यै नमः, ॐ तारायै नमः, ॐ अञ्जनायै नमः, ॐ दमयन्त्यै नमः, ॐ सुवर्चोवत्यै नमः, ॐ नर्मदायै नमः, ॐ गङ्गायै नमः, ॐ गान्धार्यै नमः, ॐ कुन्त्यै नमः, ॐ द्रौपद्यै नमः, ॐ सुभद्रायै नमः, ॐ हिडिम्बायै नमः, ॐ छायायै नमः, ॐ रोहिण्यै नमः, ॐ मित्रायै नमः, ॐ बुद्धिमत्यै नमः, ॐ सावित्र्यै नमः, ॐ लक्ष्म्यै नमः, ॐ उमायै नमः, ॐ रुक्मिण्यै नमः, ॐ अनसूयायै नमः, ॐ अरुन्धत्यै नमः, इति सम्पूज्य यथासम्पादितैः पाद्यादिभिरुपचारैः मध्ये शचीं पूजयेत् । ततो धूप दीपनैवेद्यादिनीराजनान्तं पूजनं विधाय गृहीतपुष्पाञ्जलिः प्रार्थयेत् –

ॐ देवेन्द्राणि नमस्तुभ्यं देवेन्द्रप्रियवादिनि । विवाहभाग्यमारोग्यं पुत्रलाभं च देहि मे ॥
धान्यं देहि धनं देहि पशून् देहीन्द्रभामिनि । यशो देहि सुखं देहि सर्वकार्यकरी भव ॥

इति

(ङ) वरमाल्यार्पणम्

ज्योतिर्विदादिष्टे सुमुहूतेर् दूर्वादिरचितां माङ्गलिकीं वरणस्रजं हस्ताभ्यां धृत्वा प्रार्थयेत् —

ज्योतिषीले तोकेको शुभ मुहूर्तमा दूवो आदिले बनाइएको माङ्गलिक वरणको माला दुवै हातले समाएर प्रार्थना गर्नुपर्छ —

पटलाञ्छनम्

ॐदेवेन्द्राणि नमस्तुभ्यं महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते । आवयोः प्रीतिरतुला त्वत्प्रसादात् सदा भवेत् ॥
पाण्डवानां द्रुपदजा यथा सत्या पतिव्रता । वायोरप्यञ्जना देवी यथा च्छाया विभावसोः ॥
शन्तनोश्च यथा गङ्गा चन्द्रस्य रोहिणी यथा । रुक्मिणी वासुदेवस्य रामस्य जानकी यथा ॥
धृतराष्ट्रस्य गान्धारी सावित्री ब्रह्मणो यथा । तथा भवेयं सततं त्वत्प्रसादात् पुलोमजे ॥
सर्वे देवाश्च मुनयो मानवाः साक्षिणो मम । मनसा कर्मणा वाचा वृतोऽयं हि पतिर्मया ॥

इति ॥
ॐ भद्रङ्कर्णेभिः०, आनोभद्राः०, स्वस्तिनऽइन्द्रो०, मङ्गलं भगवान् विष्णुः० इत्यादीन् मङ्गलमन्त्रान् पठत्सु द्विजेषु, वाद्यमानेषु वाद्येषु तां वरणस्रजं वरस्य कण्ठदेशे निदधीत ॥
ततः पूजितानां देवानां विसर्जनं विधाय दक्षिणां दद्यात् –

— यति ॥
‘ॐ भद्रं कर्णेभिः०’, ‘आ नो भद्राः०’, ‘स्वस्ति नऽइन्द्रो०’, ‘मङ्गलं भगवान् विष्णुः०’ — यी आदि मङ्गल मन्त्र ब्राह्मणले पढ्दै गर्दा र बाजा बज्दै गर्दा त्यो वरणको माला वरको घाँटीमा लगाइदिनुपर्छ ॥
त्यसपछि पूजित देवताको विसर्जन गरी दक्षिणा दिनुपर्छ –

ॐ अद्येह ......गोत्रा .......नाम्नी देव्यहं मम स्वयम्वरकर्मणि कृतस्य दीपकलशगणेशशच्यादिदेवतार्चनकर्मणः साङ्गतासिद्धिद्वारा समीहितदाम्पत्यसुखसमृद्धिसिद्धये भूयसीं दक्षिणामिमां नानानामगोत्रेभ्यो नानानामशर्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथाभागं विभज्य दातुमहमुत्सृजे ।

इति दत्त्वा यस्य स्मृत्येति साञ्जलिरच्युतं प्रणम्य, अभिषेकं प्रसादञ्च वरपुरःसरं कन्या गृह्णीयात् । ततः कन्यावरयोरन्योन्याङ्गुलीयकमुद्राविनिमय आचारात् ।

— यसरी दिएर ‘यस्य स्मृत्या’ भन्दै हात जोडी अच्युतलाई प्रणाम गरेर अभिषेक र प्रसाद वरलाई अगाडि राखेर कन्याले ग्रहण गर्नुपर्छ । त्यसपछि कन्या र वरले आपसमा औँठी साट्नु आचार हो ।

॥ इति स्वयम्वरविधिः ॥

॥ यति नै स्वयंवरको विधि ॥

२. पटलाञ्छनम्

तत्र कन्या कुशादीन्यादाय —

......गोत्रा ......नाम्नी देव्यहं मम करिष्यमाणे विवाहकर्मणि प्राग्विधेयत्वेन शिष्टाचार–परम्परया प्राप्तं पटलाञ्छनं कर्म दीपकलशगणेशशच्यादिपूजनपूर्वकमहं करिष्ये ।

इति प्रतिज्ञाय दीपादीनां पूजायां निवृत्तायां गृहीतपुष्पाञ्जलिः

— यसरी प्रतिज्ञा गरी दीप आदिको पूजा सकिएपछि पुष्पाञ्जलि लिएर

ॐ नमोस्त्वनन्ताय

इति दीपनारायणम्,

ॐ वक्रतुण्ड

इति गणेशं च सम्प्रार्थ्य वरुणं प्रार्थयेत्–

ॐ वरुण त्वं महाभाग सर्वदेवप्रपूजित । वितते मम यज्ञेऽस्मिन्नविघ्नं कुरु सर्वदा ॥

ततः प्रसारिते सिततण्डुलपुञ्जेऽष्टदलं विलिख्य कमलकर्णिकायां गन्धाक्षतपुष्पाण्यादाय —

त्यसपछि ओछ्याइएको सेतो चामलको थुप्रोमा अष्टदल लेखी कमलको कर्णिकामा गन्ध, अक्षता र फूल लिएर —

भो शचि ! इहागच्छ इह तिष्ठ यावत् पूजां करोमि तावत्त्वं सुसि्थरा भव सुप्रसन्ना भव सुवरदा भव

इत्यावाह्य आसनं, पाद्यम्, अर्घ्यम्, आचमनीयम्, स्नानम्, पञ्चामृतस्नानम्, शुद्धोदकम्, गन्धम्, अक्षतान्, पुष्पाणि, सिन्दूरम्, पिष्टातकम्, अभ्रकम्, माल्यम्, धूपम्, दीपम्, नैवेद्यम्, पानीयम्, सौभाग्यद्रव्यम्, दक्षिणाम्, नीराजनं च समर्पयामि, शच्यै नमः । ततः प्रार्थना —

ततः सुमुहूर्ते वाद्यमानेषु वाद्येषु, मङ्गलान् वैदिकमन्त्राँश्च पठत्सु ब्राह्मणेषु कर्पूर–कुङ्कुम–कस्तूरी– मिश्रितपीतचन्दनाक्तपाणिद्वया कन्या ईषद्विरलिताङ्गुलिपञ्चका वरपाणिलाञ्छनयोः अधस्तात् श्वेतपटे शनैः शनैः लाञ्छनं कुर्यात् । तत्र मन्त्रौ—

त्यसपछि शुभ मुहूर्तमा बाजा बज्दै गर्दा र ब्राह्मणले मङ्गल तथा वैदिक मन्त्र पढ्दै गर्दा, कर्पूर, कुङ्कुम र कस्तूरी मिसिएको पहेँलो चन्दन लगाइएका दुवै हात भएकी कन्याले पाँचै औँला अलिकति फराकिलो पारेर वरका हातका चिह्नमुनि सेतो कपडामा बिस्तारै-बिस्तारै छाप लगाउनुपर्छ । त्यहाँका दुई मन्त्र—

ॐ दक्षिणत उहैक उपदधाति तदेताः पुण्या लक्ष्मीर्दक्षिणतो दध्मः । तस्माद्यस्या दक्षिणतो लक्ष्म भवति तां पुण्यलक्ष्मीमाचक्षते ॥
ॐ कुलायिनी घृतवती पुरन्धिः स्योने सीद सदने पृथिव्याः । अभित्वा रुद्रा वसवो गृणन्त्विमा ब्रह्म पीपिहि सौभगायाश्विनाध्वर्यूसादयतामिहत्वा ॥

ततो दक्षिणासङ्कल्पः —

त्यसपछि दक्षिणाको सङ्कल्प —

......गोत्रा ......नाम्नी देव्यहं मम शिष्टाचारपरम्परया प्राप्तस्य विवाहकर्मणः प्राक्कालविधेयपटलाञ्छनकर्माङ् गतया कृतस्य शच्यादिदेवतापूजनकर्मणः साङ्गतासिद्धिद्वारा यावदपेक्षितगार्हमेधिकसुखसमृद्धिसिद्धये न्यूनतातिरिक्ततादोषपरिहारार्थम् इदं दक्षिणाद्रव्यं रजतं चन्द्रदैवतम्नानानामगोत्रेभ्यो नानानामशर्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथाभागं विभज्य दातुमहमुत्सृजे ।

ततो लब्धप्रसादकुसुमादिर्वधूः साञ्जलिः — यस्य स्मृत्येत्यादिकं पठेदिति शिवम् । ॥
इति पटलाञ्छनम् ॥

त्यसपछि प्रसादका रूपमा फूल आदि पाएकी वधूले हात जोडेर ‘यस्य स्मृत्या’ आदि पढ्नुपर्छ — यही शुभ हो । ॥
यति नै पटलाञ्छन ॥

वाग्दानसङ्क्षिप्तविधिः

३. वाग्दानसङ्क्षिप्तविधिः

ज्योतिर्विदादिष्टे शुभदिने कृतशकुनदर्शनाः सुवेषाः वरपित्रा, वरभ्रात्रा, वरबान्धवेन येन केनापि वा समेताः द्व्यादयोऽष्टपर्यन्ताः युग्माः ब्राह्मणाः कन्यागृहं गच्छेयुः । श्रावयेयुश्च कन्यापित्रादिकान् कन्याप्रार्थनवचनम् –

ज्योतिषीले तोकेको शुभ दिनमा शकुन हेरेर, राम्रो पोसाक लगाएका, वरका पिता, वरका दाजुभाइ वा वरका जुनसुकै बन्धुसँग आएका दुईदेखि आठसम्म — जोर सङ्ख्याका ब्राह्मण कन्याको घर जानुपर्छ । अनि कन्याका पिता आदिलाई कन्या माग्ने वचन सुनाउनुपर्छ –

मत्पुत्रार्थं मद्भ्रात्रर्थं मद्बन्ध्वर्थं मन्मित्रार्थं वा प्रयच्छ निजां कन्यां महाभाग !

इति । ततः कन्याप्रदः (पित्रादिः) स्वीकृतभार्याद्यनुमतिः उच्चैःस्वरेण त्रिवारं

— यति । त्यसपछि कन्या दिने (पिता आदि) ले पत्नी आदिको अनुमति लिएर ठूलो स्वरले तीन पटक

दास्यामि

–३ इत्युक्त्वा शुचिः प्रक्षालितपाणिपादः पूर्वाभिमुख उपविश्य आचम्य कुशादीन्यादाय–

–३ यसो भनी शुद्ध भई हात-खुट्टा पखाली पूर्वतिर मुख फर्काई बसेर आचमन गरी कुश आदि लिएर–

ॐ अद्येहेत्यादि देशकालौ स्मृत्वा ......शर्माऽहं दीपकलशगणेशपूजनपूर्वकं करिष्यमाणकन्याविवाहाङ्गभूतं वाग्दानं करिष्ये ।

ज्ञ इति सङ्कल्प्य यथाविधि दीपादीन् सम्पूज्य पुण्याहं च वाचयित्वा कन्यायाचकं प्राङ्मुखम् आसने उपवेश्य स्वयं तदग्रतः प्रत्यङ्मुख उपविश्य तं गन्धादिभिः समभ्यर्च्य धौतोत्तरीयान्तरीय–नारिकेल–ब्रह्मसूत्र–हरिद्रा– पूगीफल–ताम्बूल–चन्दनाक्षत–दूर्वादल–पुष्प–द्रव्य–सम्भृतं पात्रं हस्ताभ्यामादाय –

— यसरी सङ्कल्प गरी यथाविधि दीप आदिको पूजा गरी पुण्याहवाचन गराएर कन्या माग्नेलाई पूर्वमुख पारी आसनमा बसाली आफू उनको अगाडि पश्चिममुख भई बसेर उनको गन्ध आदिले अर्चना गरी धोएको उत्तरीय र अन्तरीय, नरिवल, ब्रह्मसूत्र, बेसार, सुपारी, ताम्बूल, चन्दन, अक्षता, दूवोको पात, फूल

......गोत्रोत्पन्ना ......नाम्नीमिमां कन्यां ज्योतिर्विदादिष्टे सुमुहूर्ते दास्ये ।

इति तत्पात्रं दत्त्वा प्रार्थयेत् —

— यसरी त्यो पात्र दिएर प्रार्थना गर्नुपर्छ —

ॐ अव्यङ्ग्येऽपतितेऽक्लीबे दशदोषविवर्जिते । इमां कन्यां प्रदास्यामि देवाग्निद्विजसन्निधौ ॥

इति कृताञ्जलिः पठित्वा पुनः पठेत् — द्द

— यसरी हात जोडी पढेर फेरि पढ्नुपर्छ —

ॐ वाचा दत्ता मया कन्या पुत्रार्थं स्वीकृता त्वया । कन्यावलोकनविधौ निश्चितस्त्वं सुखी भव ॥

ततो वरपिता वदेत् —

त्यसपछि वरका पिताले भन्नुपर्छ —

ॐ वाचा दत्ता त्वया कन्या पुत्रार्थं स्वीकृता मया । वरावलोकनविधौ निश्चितस्त्वं सुखी भव ॥

इति । ततश्च सहागतान् जनान् गन्धाक्षतताम्बूलदक्षिणादिभिः सत्कृत्य कन्यां च दध्यक्षतैः कुङ्कुमाक्तैरलङ्कुर्यात् । कन्यायाचकेषु सत्सु भ्रात्रर्थम्, मित्रार्थम्, बन्ध्वर्थम् इति यथार्हमूहः कर्तव्यः । अधत्वे वरेणैव पठितव्ये तु पुत्रार्थमिति पदमेव युक्रम् । अत एव नास्त्यूहः ।

— यति । त्यसपछि सँगै आएका मानिसलाई गन्ध, अक्षता, ताम्बूल र दक्षिणा आदिले सत्कार गरी कन्यालाई पनि कुङ्कुम लगाइएका दही र अक्षताले सिँगार्नुपर्छ । कन्या माग्नेहरू हुँदा ‘भाइका लागि’, ‘मित्रका लागि’, ‘बन्धुका लागि’ — यसरी जे उपयुक्त हो त्यही अनुमान गर्नुपर्छ । वर आफैँले पढ्नुपर्दा भने ‘पुत्रका लागि’ भन्ने पद नै उपयुक्त हो ।

अथ वरणी

समागता ब्राह्मणा आशीर्मन्त्रान् उच्चार्य पुष्पप्रदानेन कन्यापितरं प्रतोष्य वरेण सह वरगृहान् प्रतिगच्छेयुः । ततश्च कन्याऽपि प्रक्षालितपाणिपादा शुद्धासने उपविश्य आचम्य दीपकलशगणेशादीन् सम्पूज्य सम्प्रार्थ्य सिततण्डुलपुञ्जे शचीमावाह्य

आएका ब्राह्मणले आशीर्वादका मन्त्र उच्चारण गरी फूल दिएर कन्याका पितालाई प्रसन्न पारेर वरसँगै वरको घर फर्कनुपर्छ । त्यसपछि कन्याले पनि हात-खुट्टा पखाली शुद्ध आसनमा बसेर आचमन गरी दीप, कलश, गणेश आदिको पूजा गरी प्रार्थना गरेर सेतो चामलको थुप्रोमा शचीको आवाहन गरी

ॐ शच्यै नमः

इति नाममन्त्रेण पाद्यार्घ्याचमनीयगन्धाक्षतादिभिर्नीराजनान्तैरुपचारैः सम्पूज्य सोपायनद्रव्यं श्रीफलं हस्तयोर्धृत्वा प्रार्थयेत् —

— यस नाममन्त्रले पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, गन्ध, अक्षता आदिदेखि नीराजनसम्मका उपचारले पूजा गरी उपहारसहितको द्रव्य र नरिवल दुवै हातमा राखेर प्रार्थना गर्नुपर्छ —

ॐ इदं फलं मया देवि स्थापितं पुरतस्तव । तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥
देवेन्द्राणि नमस्तुभ्यं देवेन्द्रप्रियवादिनि । विवाहभाग्यमारोग्यं पुत्रलाभं च देहि मे ॥
धान्यं देहि धनं देहि पशून्देहीन्द्रभामिनि । यशो देहि सुखं देहि सर्वकार्यकरी भव ॥
त्वदाराधनतः सर्वमलभ्यं नैव भूतले । तस्माद्देहि ममैश्वर्यं विपुलं वज्रिवल्लभे ॥

इति ॥
ततः सच्चरित्राः सुवासिन्यः समङ्गलगानं कन्यां नीराजयेयुः । ब्राह्मणाश्च ॐ श्रीश्चते०, ॐ कुलायिनी०, ॐ मनसः कामम्०, ॐ दीर्घायुस्त० इत्यादिमन्त्रपाठान्ते कन्यकां प्रसादेनालङ्कुर्युः ॥
॥
इति वाग्दानविधानम् ॥

— यति ॥
त्यसपछि सच्चरित्र सुवासिनीहरूले मङ्गलगानसहित कन्याको आरती गरून् । अनि ब्राह्मणले ‘ॐ श्रीश्च ते०’, ‘ॐ कुलायिनी०’, ‘ॐ मनसः कामम्०’, ‘ॐ दीर्घायुस्त०’ आदि मन्त्रको पाठपछि कन्यालाई प्रसादले सिँगारून् ॥
॥
यति नै वाग्दानको विधान ॥

४. अथ वरणी

भवनद्वारसमीपं समायाते वरे कन्याप्रदः (अकृतभोजनः) पित्रादिः स्वबान्धवान् आप्तानन्याँश्च सह कृत्वा सवाद्यं समङ्गलगानं कलशं सम्भारं पुरस्कृत्य गृहीतपर्युक्षणोपचारः (स्वीकृतलाजाक्षतपुष्पादिसामग्रीकः) वाहनस्थमेव सकलशं वरं सपर्युक्षणं त्रिः परिक्रमय तिलकेनाऽलङ्कृत्य स्वकीयकलशे वरकलशेन संयोजिते वरं वाहनाद् अवतार्य कलशयुगलं समङ्गलगानं पुरस्कृत्य सज्जीकृतार्चनोपचारां द्वारभूमिं समानीय पूर्वाभिमुखं कारयेत् । स्वयं च शुद्धासने प्रत्यङ्मुख उपविश्य आचम्य कुशादीन्यादाय सङ्कल्पं कुर्यात् —

वर भवनको ढोकानजिक आइपुगेपछि कन्या दिने (भोजन नगरेका) पिता आदिले आफ्ना बन्धुबान्धव, आफन्त र अरूलाई सँगै लिई बाजासहित र मङ्गलगानसहित कलश तथा सामग्री अगाडि राखेर, पर्युक्षणका उपचार लिई (लावा, अक्षता, फूल आदि सामग्रीसहित) सवारीमै रहेका, कलशसहितका वरलाई पर्युक्षणसहित तीन पटक परिक्रमा गरी टीका

ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य ......गोत्रः ......शर्मा/वर्मा/गुप्तः/दासः अहं मम ......नाम्न्याः कन्यायाः

करिष्यमाणविवाहकर्मणि समागतस्य ......गोत्रस्य ......प्रवरस्य ......शर्मणो वरस्य दीपकलशगणेशपूजन– ‑वाग्दान) पूर्वकं यथासम्पादितोपचारैः पूजनं करिष्ये ।

पुत्रार्थमित्यस्य पुत्रोत्पादनार्थम् इत्यर्थ एव स्वीकर्त्रा वरेण मन्तव्यः ।

‘पुत्रार्थम्’ भनेको ‘पुत्र उत्पन्न गर्नका लागि’ भन्ने अर्थ नै स्वीकार गर्ने वरले बुझ्नुपर्छ ।

द्ध ततो यथाविधि दीपादीन् सम्पूज्य(वाग्दाने पूर्वमकृते वाग्दानाविधिना वाग्दानं च कृत्वा) पीतवस्त्राच्छन्नायां सम्भवतश्चम्पककाष्ठपीठिकायां वरं प्राङ्मुखमारोह्य स्वयं सम्मुखीभूय मध्ये पीतं पटं प्रसार्य बद्धाञ्जलिः स्वयमेवैतान् मन्त्रान् पठेत् (आचार्यं वा पाठयेत्) –

त्यसपछि यथाविधि दीप आदिको पूजा गरी (वाग्दान पहिले नगरिएको भए वाग्दानको विधिले वाग्दान पनि गरेर) पहेँलो वस्त्रले छोपिएको, सम्भव भए चम्पको काठको पीठिकामा वरलाई पूर्वमुख पारी बसाली आफू सामुन्ने भई बीचमा पहेँलो कपडा तन्काएर हात जोडी आफैँले यी मन्त्र पढ्नुपर्छ

ॐ नमः श्रीपते नाथ नमस्तुभ्यमुमापते । गजवक्त्र नमस्तुभ्यं भारति त्वां नमाम्यहम् ॥
ॐ स्वस्ति नवग्रहाः स्वस्ति स्वस्ति नारायणः सदा । स्वस्ति सुरेश्वर इन्द्रो द्यौर्भूमिर्वायुः स्वस्तये ॥
ॐ स्वस्ति वैश्वानरः स्वस्ति विश्वेदेवाश्च स्वस्तये । स्वस्ति रुद्रः पिता स्वस्ति स्वस्तिकर्ता महेश्वरः ॥
ॐ स्वस्ति वायुर्धनं स्वस्ति स्वस्तिदाता नृपः स्वयम् । स्वस्ति श्रीर्गणपतिश्चैव स्वस्ति श्रीर्माधवप्रिया ॥
ॐ प्रयतपाणिः शरणं प्रपद्ये स्वस्ति संबाधेष्वभयं नो वृद्धिः ॥
अथ वरं वृणीते श्रियः प्रयाणे सुखाय कल्याणं धर्मार्थकाममोक्षरतो देवाय दातव्यम् । अविरलसन्तानचिरजीविनं सुखाय विन्दानं सुतवर एवं कामान् यस्तु वरः । प्रियसावित्रीं गुणसंयुक्तां दोषरहितां बहुकुलनिर्मलसंयुक्ताम् । तुष्यन्ति देवता मातृगणो वरोऽभिषिक्ते दीर्घमायुः स्वस्तिब्रूता ब्रूहि ॥
आवाहयाम्यहं देवं सुन्दरं कामरूपिणम् । मम पापविनाशाय प्रजापतेति च क्रमात् ॥
ॐ प्रजापते नत्वदेतान्यन्यो विश्वारूपाणि परिता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नोऽअस्तु वयᳩस्याम पतयो रयीणाम् ॥
हिमाचलो यथा देवं रुद्रमावाहयत् पुरा ।

यथास्थानं समानीय आचम्य दीपादिभ्यः पुष्पाञ्जलिमेव समर्प्य उत्तरं कर्म कुर्वन्ति । वरपूजनाङ्गभूतस्य दीपादिपूजनस्य पुरोहितेन, अङ्गभूतस्य वरपूजनस्य स्वेन करणं समुचितं न वेति कर्मकाण्डपारदर्शिनो विचारयन्तु सुधियः ।

ठाउँमा ल्याई आचमन गरी दीप आदिलाई पुष्पाञ्जलि मात्र समर्पण गरेर पछिको कर्म गर्छन् । वरपूजनको अङ्ग भएको दीप आदिको पूजन पुरोहितले र अङ्ग भएको वरपूजन आफैँले गर्नु उचित हो कि होइन — कर्मकाण्डका ज्ञाताहरूले विचार गरून् ।

तथा भवन्तं प्रवरँ वरमावाहयाम्यहम् ॥
ॐ नमस्ते रुद्र मन्यवऽउतोतऽइषवे नमः᳣ । बाहुभ्यामुत ते नमः᳣ ॥
त्वं च ब्रह्मा त्वं च विष्णुस्त्वं च देवो महेश्वरः᳣ । आगच्छन् दिव्यमूर्तिस्त्वं सर्वपापहरो भव ॥
ॐ असङ्ख्याता सहस्राणि ये रुद्राऽअधिभूम्याम् । तेषाᳩसहस्रयोजने वधन्वानि तन्मसि ॥
धर्मदं मोक्षदं चैव सर्वारिष्टविनाशनम् । नारायणस्वरूपस्य पश्यामि वदनं तव ॥
ॐ अथ व्वरँ व्वृणीते बलवद्ध वै देवाऽएतस्य ग्रहस्य होमं प्रेप्सन्ति तेऽस्माएतँ वरᳩसमर्द्धयन्ति क्षिप्रे नऽइमं ग्रहं जुहवदिति तस्माद् वरँ वृणीते ॥ १ ॥
अथ वरँ वृणीते यᳩह वै कं च सुषुवाणे वरँ व्वृणीते सोऽस्मै सर्वः᳣ समृद्ध्यते तस्माद्वरँ वृणीते ॥२॥
अथ वाराह्याऽउपानहाऽउपमुञ्चते अग्नौ ह वै देवा घृतकुम्भं प्रवेशयाञ्चक्रुस्ततो वराहः᳣ सम्बभूव तस्माद्वराहो मेदुरो घृताद्धि सम्भूतस्तस्माद्वराहे गावः᳣ सञ्जानते स्वमेवैतद्र–समभिसञ्जानते । तत्पशूनामेवैतद्रसे प्रतितिष्ठति तस्माद्वाराह्याऽउपानहाऽउपमुञ्चते ॥ ३ ॥
स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास, तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहारयाञ्चकाराथ हास्माऽअर्घं चकार तᳩहोवाच वरं भवते गौतमाय दद्म इति ॥ ४ ॥
स होवाच प्रतिज्ञातो मऽएष व्वरो यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ५ ॥
स होवाच देवेषु वै गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहीति ॥ ६ ॥
स होवाच व्विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्योपात्तं गोऽश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानानां मा नो भवान् बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति, स वै गौतम तीर्थे नेच्छासा इति ॥
उपैम्यहं भगवन्तमिति, व्वाचा ह स्मैव पूर्वऽउपयन्ति सहोवायनकीर्ताऽउवाच ॥ ७ ॥
ॐ अ॒सौ यस्त्ता॒म्म्रोऽअ॑रु॒णऽउ॒तब॒ब्भ्रुः᳣ सु॑म॒ङ्गलः॑। ये चै॑नᳮरु॒द्द्राऽअ॒भितो॑दि॒क्षु श्श्रि॒ताः᳣ स॑हस्र॒शो ऽव्वै॑षाᳩहेड॑ऽईमहे ॥

ततः पीतपटमपसार्य कन्याप्रदो ब्रूयात् —

त्यसपछि पहेँलो कपडा हटाएर कन्या दिनेले भन्नुपर्छ —

ॐ अर्चयिष्यामो भवन्तम्

इति । वरः प्रतिब्रूयात् —

— यति । वरले प्रत्युत्तर दिनुपर्छ —

ॐ अर्चय

इति ।

छ ततो वरं त्रिः परिक्रमणम् —

त्यसपछि वरको तीन पटक परिक्रमा —

ॐ यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणपदे पदे ॥

इति । अञ्जलिं बद्ध्वा वरं प्रार्थयेत् —

— यति । अञ्जुली बाँधेर वरको प्रार्थना गर्नुपर्छ —

ॐ आगतोऽसि वरश्रेष्ठ सर्वकामार्थसिद्धये ।

प्रतिग्रहसमर्थोऽसि अर्घं गृह्ण नमोऽस्तु ते ॥

इति ।

गृह्णामि

इति वरेणोक्ते तदञ्जलौ क्रमेण — विष्टरम्, चन्दनम्, अक्षतान्, विविधानि पुष्पाणि, जाति–चम्पक–आम्र–अश्वत्थ–वट–उदुम्बर–पल्लवान्, पञ्चरत्नानि, गङ्गोदकम्, यवान्, कर्पूरम्, पूगीफलम्, ताम्बूलम्, दूर्वाङ्कुरान्, सर्षपान्, लाजान्, नारिकेलफलम्, सुगन्धि–द्रव्यम्, द्रव्यं च समर्प्य दधि–मधु–घृत–पुष्पाक्षत–गङ्गोदक–कुशखण्डसहितं शङ् खरूपमर्घ्यपात्रं हस्ताभ्यामादाय वरस्य नाभौ, हस्तयोः, हृदि, स्कन्धे, शिरसि, पादयोः, जानुनोः, उदरे, चाऽर्घ्यं दत्वा चन्दनाक्षतमाल्यैर्वरं पूजयेत् –

— यसो वरले भनेपछि उनको अञ्जुलीमा क्रमशः — विष्टर, चन्दन, अक्षता, विविध फूल, जाई, चम्प, आँप, पीपल, बर र दुम्रीका पल्लव, पञ्चरत्न, गङ्गाजल, जौ, कर्पूर, सुपारी, ताम्बूल, दूवोका मुना, सर्स्यूँ, लावा, नरिवलको फल, सुगन्धित द्रव्य, द्रव्य

ततोः वरणसामग्रीं गन्धाक्षतपुष्पपूगीफलस्वर्णद्रव्ययज्ञोपवीतताम्बूलपादुकोपानहपुष्पमालो– ठ ष्णीषधौतान्तरीयोत्तरीयकुण्डलाङ्गदग्रैवेयक (कण्ठिका) (मुद्रिकादिकां) हस्ताभ्यां गृहीत्वा—

त्यसपछि वरणका सामग्री — गन्ध, अक्षता, फूल, सुपारी, सुन, द्रव्य, यज्ञोपवीत, ताम्बूल, खराउ, जुत्ता, फूलमाला, पगरी, धोएको अन्तरीय र उत्तरीय, कुण्डल, बाजुबन्द, कण्ठी, औँठी आदि — दुवै हातले लिएर—

एभिर्यथाशक्त्युपकल्पितैर्गन्धाक्षतपुष्पपूगीफलद्रव्ययज्ञोपवीतादिभिर्द्रव्यैः करिष्यमाण–कन्यादानप्रतिग्रहार्थं .....गोत्रम् ......प्रवरम् ......वेदाध्यायिनम् ......शाखिनम् ......शर्माणं कन्यार्थिनं त्वामहं वरत्वेन वृणे ।

इत्युक्त्वा वरहस्तयोः समर्पयेत् । वरश्च

— यसो भनी वरका हातमा समर्पण गर्नुपर्छ । अनि वरले

‘वृतोऽस्मि’

इति प्रतिब्रुवन् । तत्सर्वं स्वीकुर्यात्, यथायोग्यं मुद्रिकोत्तरीयादिकं परिदध्याच्च । ततो वरः पुष्पादिकमादाय—

— यसो प्रत्युत्तर दिँदै ती सबै स्वीकार गर्नुपर्छ, र उपयुक्तअनुसार औँठी, उत्तरीय आदि लगाउनुपर्छ । त्यसपछि वरले फूल आदि लिएर—

ॐ आब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्र॑ह्मवर्चसी जा॑यता॒मारा॒ष्टे्र रा॑ज॒न्यः᳕ शूर॑ऽइष॒व्यो᳖तिव्या॒धी म॑हार॒थो जा॑यता॒न्दोग्ध्री॑ धे॒नुर्वोढा॑न॒ड्वाना॒शुः᳣ सप्तिः॒ पुर॑न्धि॒र्योषा॑ जि॒ष्णू र॑थे॒ष्ठाः᳣ स॒भेयो॒ युवास्य यज॑मानस्य व्वी॒रो जा॑यतान्निका॒मे

दानस्य पद्धतौ दर्शनात् ।

दानको पद्धतिमा देखिएकाले ।

अथ कन्यादानविधिः

निकामे नः पर्जन्यो व्वर्षतु फलवत्यो नऽओषधयः पच्यन्ताँ योगक्षेमो नः कल्पताम् ।

इति पठित्वा कन्यापित्रे आशीः प्रसादं समर्पयेत् । ततः कन्यापिता वरस्य दक्षहस्ताङ्कुष्ठं गृहीत्वा —

— यसो पढेर कन्याका पितालाई आशीर्वादको प्रसाद समर्पण गर्नुपर्छ । त्यसपछि कन्याका पिताले वरको दाहिने

ॐदूरदेशागतो भद्र शान्तिक प्रियदर्शन । कालक्षेपो न कर्तव्यो लग्नवेला प्रवर्तते ॥

इति पठित्वा तं पीठादुत्तारयेत् । ततश्च वरं यानमारोह्य जनवासं (वारयात्रिकजनस्थानं) प्रापय्य यथासुखं विश्रामयेत् । ततश्च सवरान् ड वारयात्रिकान् यथोत्साहं यथावैभवं सत्कुर्यात् ।

— यसो पढेर उनलाई पीठबाट ओराल्नुपर्छ । त्यसपछि वरलाई सवारीमा चढाई जनवास (जन्ती बस्ने ठाउँ) मा पुर्‍याएर सुखपूर्वक विश्राम गराउनुपर्छ । त्यसपछि वरसहित जन्तीलाई आफ्नो उत्साह र वैभवअनुसार सत्कार गर्नुपर्छ ।

॥ इति वरणीविधिः ॥

॥ यति नै वरणीको विधि ॥

५. अथ कन्यादानविधिः

(क) वरार्चनम्

ढ अथ कन्याप्रदः कृतवरणीकृत्यः यथासमयं शुक्लाम्बरधरः शुचिः प्रक्षालितपाणिपादः समाहितचेताः सपत्नीकः प्रत्यङ्मुख उपविश्य प्राङ्मुखं निविष्टम् ऊर्द्ध्वजानुं वरं संबोध्य— ॐ साधु भवानास्तामित्यस्य प्रजापतिऋर्षिसि्त्रष्टुप् छन्दः यजुर्ब्रह्मा देवता वरार्चने विनियोगः ।

अब वरणीको काम सकेका कन्या दिनेले समयअनुसार सेतो वस्त्र लगाई, शुद्ध भई, हात-खुट्टा पखाली, एकाग्र चित्तले, पत्नीसहित पश्चिमतिर मुख फर्काई बसेर, पूर्वमुख भई घुँडा उठाएर बसेका वरलाई सम्बोधन गरी—

ॐ साधु भवानास्ताम्, अर्चयिष्यामो भवन्तम्

इति ब्रूयात् । वरश्च —

— यसो भन्नुपर्छ । अनि वरले —

ॐ अर्चय

इति प्रतिब्रूयात् । अनुमतिं प्राप्य च भुञ्जीत, इति प्राचीन आचारः । महिलाः । अयमाचार वरस्य होमवेदीसमीपगमनसमये कार्य इति केचन कर्मकाण्डिनः प्राहुः । यथासम्प्रदायं व्यवस्था बोध्या । पुरातनीं रीतिमनुरुन्धानाः सनातनधर्मानुयायिनः सज्जनाः लग्नसाधनाय यथासमयं (भास्करबिम्बस्य अद्धोर्दयसमये अर्धास्तसमये वा) घटीयन्त्रं स्थापयन्ति । तत्प्रकारश्च– प्राक्प्रवणायाम् उदक्प्रवणायां वा गोमयोपलिप्तायां निर्वातायां भूम्यां धान्योपरि स्वच्छं ताम्रमयं मृण्मयं वा पात्रं निधाय वस्त्रपूतेन जलेन तत् प्रपूर्य घटीयन्त्रं मध्यतः स्थापयित्वा चन्दनाक्षतपुष्पादिभिः प्रान्ततः पूजयित्वा –

— यसो प्रत्युत्तर दिनुपर्छ । अनुमति पाएपछि भोजन गर्नुपर्छ — यही प्राचीन आचार हो । केही कर्मकाण्डीहरू भन्छन् — यो आचार वर होमको वेदी नजिक जाने बेला गर्नुपर्छ । सम्प्रदायअनुसार व्यवस्था बुझ्नुपर्छ । पुरानो रीति मान्ने सनातनधर्मी सज्जनहरूले लग्न साधनका लागि समयअनुसार

मुख्यं त्वमसि यन्त्राणां ब्रह्मणा निर्मिता पुरा । भावाभावाय दम्पत्योः कालसाधनकारणम्

इत्यभिमन्त्रयेत् । ततः तन्निरीक्षणाय साधुशीलं ज्योतिर्विदं नियुञ्जीत इति । रीतिरियं करकलितघटीयन्त्रैः सभ्यैः सम्प्रति नानुरुध्यते ।

— यसरी अभिमन्त्रित गर्नुपर्छ । त्यसपछि त्यो हेर्नका लागि असल स्वभावका ज्योतिषीलाई नियुक्त गर्नुपर्छ । यो रीति अहिले हातमै घडी बोक्ने सभ्यहरूले मान्दैनन् ।

ज्ञण्

विष्टरो विष्टरो विष्टरः

इति कन्यापक्षीया ब्रूयुः ।

— यसो कन्यापक्षकाले भन्नुपर्छ ।

ॐ विष्टरः प्रतिगृह्यताम्

इति कन्याप्रदोक्ते — वरः–

ॐ विष्टरं प्रतिगृह्णामि

इत्युक्त्वा विष्टरं प्रतिगृह्य– ॐ वष्मोर्स्मीत्याथर्वण ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः विष्टरो देवता आत्मस्तुतिपूर्वकोपवेशने विनियोगः।

ॐ वर्ष्मोऽस्मि समानानामुद्यतामिव सूर्यः । इमं तमभितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासति ॥

इति पठन् उत्तराग्रं विष्टरं स्वासनाधः स्थापयेत् । ततः

— यसो पढ्दै उत्तरतिर टुप्पो पारेको विष्टर आफ्नो आसनमुनि राख्नुपर्छ । त्यसपछि

पाद्यम्– पाद्यम्– पाद्यम्

इति कन्यापक्षीयैरुक्ते कन्याप्रदः अञ्जलौ पाद्यं कृत्वा वदेत् —

— यसो कन्यापक्षकाले भनेपछि कन्या दिनेले अञ्जुलीमा पाद्य लिएर भन्नुपर्छ —

ॐ पाद्यं प्रतिगृह्यताम्

इति । वरः

— यति । वरले

ॐ पाद्यं प्रतिगृह्णामि

इत्युक्त्वा दातुरञ्जलेः पाद्यं निजाञ्जलौ प्रतिगृह्य आचामेत् ।

— यसो भनी दिनेको अञ्जुलीबाट पाद्य आफ्नो अञ्जुलीमा लिएर आचमन गर्नुपर्छ ।

(ख) पादप्रक्षालनम्

तत्रादौ वरस्य — कन्याप्रदः कुशादीन्यादाय — ॐ विराजोदोहोसीति प्रजापतिऋर्षिरापोदेवता यजुश्छन्दः पादप्रक्षालने विनियोगः ।

ॐ विराजोदोहोसि विराजो दोहमशीय मयि पाद्यायै विराजो दोहः ॥

इति मन्त्रेण दक्षिणं पादं प्रक्षाल्य मन्त्रावृत्त्या वामं प्रक्षालयेत् । (क्षत्रियादिर्वरश्चेत् पूर्वं वामं पादं प्रक्षाल्य दक्षिणं पश्चात् प्रक्षालयेत्) ससम्भ्रमोक्तौ त्रिरुक्तिश्च सम्भ्रमेण प्रवृत्तौ यथेष्टमनेकधा प्रयोगो न्यायसिद्धः ।

— यस मन्त्रले दाहिने खुट्टा पखाली, मन्त्र दोहोर्‍याएर बायाँ पखाल्नुपर्छ ।

ततः कन्यायाः पादप्रक्षालनम् — कन्यायास्तु सर्ववर्णानां प्रथमं वामं पादं प्रक्षालनीयम् । तत्र मन्त्रः–

त्यसपछि कन्याको खुट्टा पखाल्ने — कन्याको भने सबै वर्णमा पहिले बायाँ खुट्टा पखाल्नुपर्छ । त्यहाँको मन्त्र–

ॐ का धेनुः कस्य को वत्सः का धेनुः कस्य दोहकः । कस्य धेनुर्विराजस्य किन्नामा कस्य दोहकः धर्म दुग्धं द्विजो धेनुः कन्या वत्सकमेव च । कन्यापाद विराजश्च यजमानश्च दोहकः ॥

(ग) अर्घग्रहणम्

ततः

त्यसपछि

अर्घोऽर्घोऽर्घः

इति कन्यापक्षीयैरुक्ते दूर्वाक्षतचन्दनजलादिपूर्णं शङ्खार्घपात्रं हस्ताभ्यामादाय कन्याप्रदः

— यसो कन्यापक्षकाले भनेपछि दूवो, अक्षता, चन्दन र जल आदिले भरिएको शङ्खको अर्घ्यपात्र दुवै हातले लिएर कन्या दिनेले

ॐ अर्घः प्रतिगृह्यताम्

इति वदेत् । वरः

— यसो भन्नुपर्छ । वरले

ॐ अर्घं प्रतिगृह्णामि

इत्युक्त्वा कुशादीन्यादाय — ॐ आपः स्थेति प्रजापतिऋर्षिरापोदेवता यजुश्छन्द अर्घग्रहणे विनियोगः । ज्ञज्ञ

ॐ आपः स्थ युष्माभिः सर्वान् कामानवाप्तवान्

इति पठन् अर्घं गृहीत्वा किञ्चित् पुष्पादिकं शिरसि धृत्वा विनियोजयेत् — ॐ समुद्रं व इत्याथर्वण ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः समुद्रो देवता अर्घाभिमन्त्रणे विनियोगः ।

— यसो पढ्दै अर्घ्य लिएर केही फूल आदि शिरमा राखी विनियोग गर्नुपर्छ —

ॐ समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमभिगच्छत । अरिष्टाऽअस्माकं वीरा मा परासेचि मत्पयः ॥

इति पठन् तदर्घपात्रम् ऐशान्यां दिशि असञ्चरे (जनगतागतवर्जिते अघचनाम्नि प्रदेशे) स्थापयेत् । ततः

— यसो पढ्दै त्यो अर्घ्यपात्र ईशान दिशामा असञ्चरमा (मानिस आउजाउ नगर्ने ठाउँमा) राख्नुपर्छ । त्यसपछि

आचमनीयम् आचमनीयम् आचमनीयम्

इति कन्यापक्षीयैरुक्ते आचमनीयमादाय कन्याप्रदः

— यसो कन्यापक्षकाले भनेपछि आचमनीय लिएर कन्या दिनेले

ॐ आचमनीयं प्रतिगृह्यताम्

इति वदेत् । ज्ञद्द वरः

— यसो भन्नुपर्छ । वरले

ॐ आचमनीयं प्रतिगृह्णामि

इत्युक्त्वा ब्राह्मे तीर्थे आचमनीयं धृत्वा कुशादीन्यादाय— ॐ आमागन्निति परमेष्ठी ऋषिः आपो देवता बृहतीच्छन्दः आचमने विनियोगः ।

ॐ आमागन् यशसा सᳩसृज व्वर्चसा । तम्मा कुरु प्रियं प्रजानामधिपतिं पशूनामरिष्टिं तनूनाम् ॥

इति सकृदाचम्य द्विवारं तूष्णीमाचामेत् ।

— यसरी एक पटक आचमन गरी दुई पटक मौन रूपमा आचमन गर्नुपर्छ ।

(घ) मधुपर्कः

ततः

त्यसपछि

मधुपर्को मधुपर्को मधुपर्कः

इति कन्यापक्षीयैरुक्ते मधुपर्कं हस्ताभ्यां धृत्वा कन्याप्रदः–

ॐ मधुपर्कः प्रतिगृह्यताम्

इति वदेत् । वरः–

— यसो भन्नुपर्छ । वरले–

ॐ मधुपर्कं प्रतिगृह्णामि

इत्युक्त्वा विनियोजयेत् — ॐ मित्रस्य त्वेति बृहस्पतिऋर्षिः मधुपर्को देवता यजुश्छन्दो मधुपर्कावेक्षणे विनियोगः ।

ॐ मित्रस्य त्वा चक्षुषा समीक्षे ।

इति तत्क्षणदूरीकृतपिधानपात्रं कन्याप्रदकरस्थं मधुपर्कम् अवेक्ष्य गृह्णीयात् — ॐ देवस्यत्वेति परमेष्ठी ऋषिर्गायत्रीच्छन्दः सविता देवता मधुपर्कग्रहणे विनियोगः ।

— यसरी त्यही बेला ढकनी हटाइएको, कन्या दिनेको हातमा रहेको मधुपर्क हेरेर लिनुपर्छ —

ॐ दे॒वस्य॑ त्त्वा सवि॒तुः᳣ प्प्र॑स॒वे᳕ऽश्श्विनो॑र्ब्बा॒हुब्भ्या॑म्पू॒ष्ण्णो हस्त्ता॑ब्भ्याम्। अ॒ग्ग्नये॒ जुष्ट्ट॑ङ्गृह्ण्णाम्म्य॒ग्ग्नीषोमा॑ब्भ्या॒ञ्जुष्ट्ट॑ङ्गृह्ण्णामि ।

इति मधुपर्कं प्रतिगृह्य, वामहस्तेन धृत्वा दक्षहस्तस्याऽनामिकया त्रिरालोडयेत् — ॐ नमः श्यावेति प्रजापतिऋर्षिः सविता देवता यजुश्छन्दो मधुपर्कालोडने विनियोगः ।

— यसरी मधुपर्क लिएर बायाँ हातले समाई दाहिने हातको साइँली औँलाले तीन पटक चलाउनुपर्छ —

ॐ नमः श्यावास्यायान्नशने यत्त आविद्धं तत्ते निष्कृन्तामि ।

ततोऽनामिकाऽङ्गुष्ठाभ्यां भूमौ त्रिर्निरुक्ष्य मन्त्रावृत्त्या त्रिः प्राशयेत् — ॐ यन्मधुन इति कुत्स ऋषिर्मधुपर्को देवता जगतीच्छन्दो मधुपर्कप्राशने विनियोगः ।

त्यसपछि साइँली र बूढी औँलाले भुइँमा तीन पटक छर्केर मन्त्र दोहोर्‍याउँदै तीन पटक प्राशन गर्नुपर्छ —

ॐ यन्मधुनो मधव्यं परमᳩरूपमन्नाद्यम् ।

तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेण रूपेणान्नाद्येन परमो मधव्योन्नादोसानि ॥

इति प्राश्य शेषमसञ्चरे निदध्यात् ।

— यसरी प्राशन गरी बाँकी असञ्चरमा राख्नुपर्छ ।

(ङ) अङ्गालम्भनम्

आचम्य कुशादीन्यादाय — ॐ वाङ्म इत्यादीनां सप्तानां परमेष्ठी ऋषिः दैवीगायत्रीच्छन्दः परमात्मा देवता प्राणोपस्पर्शने विनियोगः ।

ॐ वाङ्म आस्येऽस्तु

(इति दक्षिणकराग्रेण मुखम्)

ॐ नसोर्मे प्राणोऽस्तु

(इति तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यां युगपन्नासिकारन्ध्रद्वयम्)

ॐ अक्ष्णोर्मे चक्षुरस्तु

(इति अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां युगपच्चक्षुर्द्वयम्)

ॐ कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु

(इति मन्त्रावृत्त्या मध्यमाङ्गुष्ठाभ्यां क्रमशः दक्षिणवामौ कणौर्)

(यसो मन्त्र दोहोर्‍याउँदै माझी र बूढी औँलाले क्रमैसँग दाहिने र बायाँ कान)

ॐ बाह्वोर्मे बलमस्तु

(इति करद्वयाग्राभ्यां परस्परं बाहू)

ॐ ऊर्वोर्मे ओजोऽस्तु

(इति करतलाभ्यां युगपदूरुद्वयम्)

ॐ अरिष्टानि मेऽङ्कानि तनूस्तन्वा मे सह सन्तु

(इति शिरःप्रभृति पादान्तानि अङ्कानि व्यस्ताभ्यां हस्ताभ्याम् आलभेत् (स्पृशेत्) । ततस्त्रिराचामेत् ।

(यसो भनी शिरदेखि खुट्टासम्मका अङ्ग आडाभिडा पारेका दुवै हातले छुनुपर्छ । त्यसपछि तीन पटक आचमन गर्नुपर्छ ।)

(च) गोरभिमन्त्रणम्

गौर्गौर्गौः

इति कन्यापक्षीयैरुक्ते गोप्रतिनिधित्वेन कुशं गृहीत्वा कन्याप्रदः–

ॐ गौर्गृह्यताम्

इति वदेत् । वरः–

— यसो भन्नुपर्छ । वरले–

ॐ गृह्णामि

इत्युक्त्वा कुशं गृहीत्वा विनियोजयेत् — ॐ माता रुद्राणामिति वसिष्ठ ऋषिः गौर्देवता त्रिष्टुप् छन्दः गोरभिमन्त्रणे विनियोगः ।

— यसो भनी कुश लिएर विनियोग गर्नुपर्छ —

ॐ माता रुद्राणां दुहिता वसूनाᳩस्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः । प्रणुवोचं चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं वधिष्ट ॥
मम ......शर्म्मणः (कन्याप्रदस्य) च पाप्मा हत, उत्सृजत, तृणान्यत्तु ॥

इत्युच्चार्य कुशं नखाग्रेण छिन्द्यात् ।

— यसो उच्चारण गरी कुश नङको टुप्पाले काट्नुपर्छ ।

(छ) अग्निस्थापनम् पूजनञ्च

केशतुषशर्करादिरहितां गोमयोपलिप्तां होमवेदीं कुशैः परिसमूह्य तान् ऐशान्यां परित्यज्य गोमयोदकेन त्रिरुपलिप्य स्फ्येन स्रुवमूलेन वा प्रागग्रतया प्रादेशमितं प्रदेशम् उत्तरोत्तरक्रमेण त्रिरुल्लिख्य, उल्लेखनक्रमेण दक्षिणहस्तानामिकाङ्गुष्ठाभ्यां यथोल्लिखिताभ्यो रेखाभ्यस्त्रिः पांसूनुद्धृत्य कर्मपात्रजलेनाभ्युक्ष्य तूष्णीं कांस्यपात्रस्थमग्निं योजकनामानं प्रत्यङ्मुखं मध्यतः समाधाय तं प्रज्ज्वाल्य तद्रक्षार्थं कञ्चन ब्राह्मणं ज्ञघ नियुञ्जीत ॥

कपाल, भुस र रोडा आदि नभएको, गोबरले लिपेको होमको वेदी कुशले परिसमूहन गरी ती ईशान कुनामा त्यागेर, गोबरको जलले तीन पटक लिपेर, स्फ्य वा स्रुवाको फेदले पूर्वतिर टुप्पो पारी एक बित्ता ठाउँ उत्तरतिर बढ्ने क्रमले तीन पटक उल्लेखन गरी, उल्लेखनकै क्रमले दाहिने हातका साइँली र बूढी औँलाले कोरेअनुसार

(ज) कन्यायै वस्त्रदानम्

ततः कौतुकागारात् कन्यायाम् आनीतायां वरः कन्यायै प्रदेयं अन्तरीयं वस्त्रं गृहीत्वा— ॐ जरां गच्छेति प्रजापतिऋर्षिर्वासो देवता त्रिष्टुप् छन्दो वस्त्रपरिधापने विनियोगः ।

त्यसपछि कौतुकघरबाट कन्या ल्याइएपछि वरले कन्यालाई दिनुपर्ने अन्तरीय वस्त्र लिएर—

ॐ जरां गच्छ परिधत्स्व वासो भवाकृष्टीनामभिशस्तिपावा । शतञ्च जीव शरदः सुवर्चा रयिञ्च पुत्राननुसंव्ययस्वायुष्मतीदं परिधत्स्व वासः ॥

इति पठित्वा कन्याहस्तयोर्दद्यात् । तत उत्तरीयं वस्त्रं गृहीत्वा — ॐ या अकृन्तन्निति प्रजापतिऋर्षिर्वासो देवता जगतीच्छन्द उत्तरीयपरिधापने विनियोगः ।

— यसो पढेर कन्याका हातमा दिनुपर्छ । त्यसपछि उत्तरीय वस्त्र लिएर —

ॐ याऽअकृन्तन्नवयं याऽअतन्वत याश्च देवीस्तन्तूनभितो ततन्थ । तास्त्वा देवीर्जरसे संव्ययस्वायुष्मतीदं परिधत्स्व वासः ।

इति पठित्वा कन्यायै दत्त्वा सौभाग्याभरणतया प्रसिद्धानि ललन्तिकादीनि (तिलहरी, नत्त्थ, पोते पदवाच्यानि) भूषणानि वरः स्वयं तूष्णीं परिधापयेत् । शृङ्गारसामग्रीं च दद्यात् । ततः कन्याप्रदो वराय अन्तरीयं (धोतीप्रभृति नामकं) दद्यात् । तद् गृह्णन् वरः — ॐ परिधास्या इति आथर्वणऋषिर्लिङ्गोक्ता देवता पङ्क्तिश्छन्दः अन्तरीयपरिधाने विनियोगः।

— यसो पढेर कन्यालाई दिई सौभाग्यका गहनाका रूपमा प्रसिद्ध ललन्तिका आदि (तिलहरी, नत्थ, पोते भनिने) गहना वरले आफैँ मौन रूपमा लगाइदिनुपर्छ । शृङ्गारका सामग्री पनि दिनुपर्छ । त्यसपछि कन्या दिनेले वरलाई अन्तरीय (धोती आदि नामको) दिनुपर्छ । त्यो लिँदै वरले —

ॐ परिधास्यै यशोधास्यै दीर्घायुत्त्वाय जरदष्टिरस्मि ।

चतुःस्वत्यन्तं कृत्वा वैवाहिकहोमपर्यन्तं कारयन्ति । केचन समञ्जनानन्तरमपि पूवोर्क्तं कर्म कारयन्ति । उभयत्राऽपि शिष्टाचारादृते नान्यत्प्रमाणमुपलभ्यते, सूत्राऽनाम्नातत्वात्पञ्चवारुण्यादिहोमकर्मकलापस्य ।

चतुःस्वस्तिसम्मको काम गरेर वैवाहिक होमसम्म गराउँछन् । कोही समञ्जनपछि पनि पहिले भनिएको कर्म गराउँछन् । दुवैतिर शिष्टाचारबाहेक अरू प्रमाण पाइँदैन, किनभने पञ्चवारुणी आदि होम-कर्मको समूह सूत्रमा भनिएको छैन ।

शतञ्च जीवामि शरदः पुरुचीरायस्पोषमभिसंव्ययिष्ये ॥

इति पठेत् कन्याप्रदः सकाशाद् राङ्कवादिकं दोसल्लाख्योर्णवस्त्रप्रभृति उत्तरीयं गृह्णन् वरः — ॐ यशसा मेत्याथर्वणऋषिर्लिङ्गोक्ता देवता त्रिष्टुप् छन्दः उत्तरीयपरिधाने विनियोगः ।

— यसो कन्या दिनेले पढ्नुपर्छ । उनीबाट राङ्कव आदि — दोसल्ला भनिने ऊनको वस्त्र आदि — उत्तरीय लिँदै वरले —

ॐ यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती । यशो भगश्च मा विदद्यशो मा प्रतिपद्यताम् ॥

इति पठेत् ततः कन्याप्रदो वराय अन्यानि यथाशक्ति सज्जीकृतानि परिधानीयानि वस्त्राणि भूषणानि च तूष्णीं दद्यात् । वरश्च यथोचितं परिदध्यात् । ततः कन्या वरश्च द्विराचामेत् ।

— यसो पढ्नुपर्छ । त्यसपछि कन्या दिनेले वरलाई अरू पनि यथाशक्ति तयार पारिएका लगाउने

(झ) समञ्जनम्

ततः कन्याप्रदः

त्यसपछि कन्या दिनेले

परस्परं समञ्जेथाम्

इति प्रैषमुच्चार्य कन्यावरौ सम्मुखौ कुर्यात् । वरः कन्यां पश्यन् – ॐ समञ्जन्तु इत्याथर्वण ऋषिर्लिङ्गोक्ता देवता अनुष्टुप् छन्दः समञ्जने विनियोगः ।

— यसरी आदेश उच्चारण गरी कन्या र वरलाई आमनेसामने पार्नुपर्छ । वरले कन्यालाई हेर्दै –

ॐ समञ्जन्तु विश्वेदेवाः समापो हृदयानि नौ । सम्मातरिश्वा सन्धाता समुदेष्ट्री दधातु नौ ॥

इति पठेत् ।

— यसो पढ्नुपर्छ ।

(ञ) ग्रन्थिबन्धनम्

ज्ञद्ध कन्याप्रदपक्षीयः कोऽपि ब्राह्मणो लग्नशुद्धये साक्षतदूर्वापूगीफलद्रव्यैर्वस्त्रग्रन्थिबन्धनं कुर्यात् । कन्याप्रदश्च चरणप्रक्षालनपूर्वं गन्धमाल्यादिना कन्यां वरं च सम्पूज्य धूपदीपौ कारयेत् । अत्रैवाऽवसरे इतरेऽपि कन्यापक्षीयाश्चरणौ प्रक्षालयन्ति कन्यावरयोः ।

कन्या दिने पक्षका कुनै ब्राह्मणले लग्नको शुद्धिका लागि अक्षता, दूवो, सुपारी र द्रव्यसहित वस्त्रको गाँठो बाँध्नुपर्छ । कन्या दिनेले खुट्टा पखालेर गन्ध र माला आदिले कन्या र वरको पूजा गरी धूप र दीप गराउनुपर्छ । यसै अवसरमा कन्यापक्षका अरूले पनि कन्या र वरका खुट्टा पखाल्छन् ।

(ट) लग्नगोदानम्

ततो वरं प्राङ्मुखं, कन्यां प्रत्यङ्मुखीं कृत्वा स्थानसौविध्येन वा कन्याप्रदो वरस्य दक्षिणपार्श्वे उदङ्मुखः सर्षपान्, कुङ्कुमाक्तान् अक्षतान्, हरिद्राखण्डद्वयं, दूर्वाङ्कुराँश्च निधाय समागतायां लग्नवेलायां दृढं ग्रनि्ंथ कृत्वा–

त्यसपछि वरलाई पूर्वमुख र कन्यालाई पश्चिममुख पारेर — वा ठाउँको सुविधाअनुसार — कन्या दिनेले वरको दाहिनेपट्टि उत्तरमुख भई सर्स्यूँ, कुङ्कुम लगाइएका अक्षता, बेसारका दुई टुक्रा र दूवोका मुना राखेर लग्नको बेला आएपछि बलियो गाँठो पारेर–

ॐ ए॒तन्ते॑ देव सवितर्यज्ञं प्राहु॒र्बृह॒स्पत॑ये ब्र॒ह्मणे॑ । तेन॑ य॒ज्ञम॑व॒ तेन॑ य॒ज्ञप॑ति॒न्तेन॒ माम॑व ॥
ॐ भूर्भुवः᳥स्वः᳥ अञ्चलग्रन्थे सुप्रतिष्ठितो भव ॥

इति पठित्वा वधूवरयोर्मध्यकायतः तद्वस्त्रप्रान्तद्वयं निवेशयेत् । ग्रन्थिरयं चतुर्थीकर्मणोऽन्ते सद्यश्चतुर्थीकरणपक्षे बधूप्रवेशान्ते मोच्यते । उभयपक्षीयं तद्द्रव्यं च वधूर्गृह्वीते इत्याचारः ।

— यसो पढेर वधू र वरको कम्मरबाट त्यो वस्त्रका दुवै छेउ जोड्नुपर्छ । यो गाँठो चतुर्थी कर्मको अन्त्यमा — तुरुन्तै चतुर्थी गर्ने पक्षमा वधूप्रवेशको अन्त्यमा — फुकाइन्छ । दुवै पक्षको त्यो द्रव्य वधूले लिन्छिन् — यही आचार हो ।

स्वदक्षिणपार्श्वस्थितया पत्न्या सहितः शुद्धासने उपविश्य बद्धशिखः शुचिः पवित्रपाणिराचम्य प्राणानायम्य ज्ञछ लग्नशुद्धये लग्नगोदानं कुर्यात् । गां (गोनिष्क्रयीभूतं द्रव्यं वा) ब्राह्मणं च सम्पूज्य कुशादीन्यादाय —

आफ्नो दाहिनेपट्टि रहेकी पत्नीसहित शुद्ध आसनमा बसी टुप्पी बाँधेर, शुद्ध भई, हातमा पवित्र लिएर आचमन गरी प्राणायाम गरेर लग्नको शुद्धिका लागि लग्न-गोदान गर्नुपर्छ । गाई (वा गाईको सट्टाको द्रव्य) र ब्राह्मणको पूजा गरी कुश आदि लिएर —

ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य ......गोत्रः ......शर्मा/वर्मा/गुप्तः/दासः अहं ......राशेः अस्याः कन्याया विवाहलग्नात् निषिद्धे स्थाने स्थितानां ग्रहाणां दुष्टफलनिवृत्तिपूर्वकं शुभे स्थाने स्थितानां ग्रहाणां शुभफलाधिकतावाप्तये इमां गां (गोनिष्कयीभूतं द्रव्यं वा) ...... गोत्राय ...... शर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे ।

स्वस्तीति प्रतिवचनम् । प्रार्थना —

‘स्वस्ति’ भनी प्रतिवचन । प्रार्थना —

ॐ कपिले सर्वदेवानाम् .....

दानप्रतिष्ठा —

ॐ अद्यकृतैतद् ग्रहप्रातिकूल्यसम्भाविताशुभफलनिवृत्तिपूर्वकं शुभफलावाप्तये कृतस्य गोनिष्क्रयीभूतद्रव्यदानकर्मणः साङ्गतासिद्धये इदं ......द्रव्यं ......दैवतं दानप्रतिष्ठात्त्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे ।

इति दद्यात् ।

— यसरी दिनुपर्छ ।

(ठ) कन्यादानप्रतिज्ञा

कुशादीन्यादाय —

ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य ......गोत्रः ......प्रवरः ...... शर्मा / वर्मा / गुप्तः / दासः अहं

समस्तपितॄणां निरतिशयानन्द–ब्रह्मलोकावाप्त्यादि–कन्यादानकल्पोक्तनिखिल– फलावाप्तये तथा

(क) महीदातुश्च गोदातुः कन्यादातुश्च ये तथा । कन्यादानानुगाः पश्चात् समं यान्ति त्रयो रथाः ॥
अयाचितप्रदातुश्च सत्यवादिन एव च । नित्यं स्वाध्यायशीलस्य समं यान्ति त्रयो रथाः । (ऋष्यश्रृङ्गः) (ख) श्रुत्वा कन्याप्रदानं तु पितरः सपितामहाः । मुक्ता वै सर्वपापेभ्यो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥
(ग) कन्यां ये तु प्रयच्छन्ति यथाशक्ति स्वलङ्कृताम् । ब्रह्मदेयां द्विजश्रेष्ठ ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥
तिलराशिः कृतो यावद्दिवाकरसमुच्छ्रृतः । वर्षान्ते गृह्यते तस्य तिलो राशेस्तु यावता ॥
संक्षयं लभते तावद् ब्रह्मलोकोऽस्य निश्चितः । (वह्निपुराणम्) मनुयाज्ञवल्क्यादिवचनानुरोधेन– “दश पूर्वान् दश परान् आत्मना सैकविंशान् पुरुषान्” इति । आश्वलायनसूत्रानुरोधेन– “अलङ्कृत्य कन्यामुदकपूर्वां दद्यादेष ब्राह्मो विवाहः, तस्या जातो द्वादशाऽवरान् द्वादशपरान् पुनात्युभयतः” इति ।

(क) पृथ्वी दिने, गाई दिने र कन्या दिने — कन्यादानका पछि लाग्ने ती तीन रथ सँगै जान्छन् ॥
नमागीकन दिने, सत्य बोल्ने र सधैँ स्वाध्याय गर्ने — तिनका पनि तीन रथ सँगै जान्छन् । (ऋष्यशृङ्ग) (ख) कन्यादान सुनेर पितृ र पितामह सबै पापबाट मुक्त भई ब्रह्मलोक जान्छन् ॥

वरेणानेन कन्यायामस्याम् उत्पादयिष्यमाणया सन्तत्या द्वादशपरान् द्वादशावरान् आत्मना सपञ्चविंशान् पुरुषान् पवित्रीकर्तुं श्रीमल्लक्ष्मीनारायणप्रीतये ब्राह्मेण विवाहविधिना यथाशक्त्यलङ्कृतायाः कन्यायाः प्रदानं करिष्ये ।

इत्युत्सृजेत् । कृताञ्जलिः —

— यसरी अर्पण गर्नुपर्छ । हात जोडेर —

ॐ दाताहं वरुणो राजा द्रव्यमादित्यदैवतम् । वरोऽसौ विष्णुरूपेण प्रतिगृह्णात्वयं विधिः ॥

इति च पठेत् ।

— यसो पनि पढ्नुपर्छ ।

(ड) प्रार्थना

ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । श्रीमन्मङ्गलमूर्त्तये नमः । श्रीगुरवे नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीवेदपुरुषाय नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । स्थानदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । एतत्कर्मप्रधानदेवताभ्यो नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः । अविघ्नमस्तु । ॐ सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः । लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ॥१॥
(विनायकः) इति पाठान्तरम् । ध्रूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः । द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ॥२॥
विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा ॥
सङ्ग्रामे सङ्कटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥३॥
शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चर्तुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वकामार्थसिद्धये ॥४॥
अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थं पूजितो यः सुरासुरैः । सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ॥५॥
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥६॥
वक्रतुण्ड महाकाय कोटिसूर्यसमप्रभ ।

अविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥७॥
वागीशाद्या सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥८॥
गणनाथं नमस्कृत्य नमस्कृत्य पितामहम् । विष्णुं रुद्रं श्रियं देवीं वन्दे भक्त्या सरस्वतीम् ॥९॥
स्थानं क्षेत्रं नमस्कृत्य दीनानाथं निशाकरम् । धरणीगर्भसम्भूतं शशिपुत्रं बृहस्पतिम् ॥१०॥
दैत्याचार्यं नमस्कृत्य सूर्यपुत्रं शनैश्चरम् । राहुं केतुं नमस्कृत्य यज्ञारम्भे विशेषतः ॥११॥
शक्रादिदेवताः सर्वा ऋषींश्चैव तपोधनान् । गर्गं मुनिं नमस्कृत्य नारदं पर्वतं तथा ॥१२॥
वशिष्ठं मुनिशार्दूलं विश्वामित्रं च गोभिलम् । अगस्त्यं च पुलस्त्यं च दशमित्रं पराशरम् ॥१३॥
भरद्वाजं च माण्डव्यं याज्ञवल्क्यं च गालवम् । अन्ये विप्रास्तपोयुक्ता वेदशास्त्रविचक्षणाः ॥१४॥
तान्सर्वान्प्रणिपत्याहं शुभकर्म समारभे । लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषां हृदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनो हरिः ॥१५॥
अग्रतः श्रीनृसिंहश्च पृष्ठतो देवकीसुतः । रक्षतां पार्श्वयोर्देवौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥१६॥

(ढ) कन्यादानसङ्कल्पः ज्ञठ, ज्ञड

तत उत्त्थाय पूर्वमुखस्य वरस्य दक्षिणपाणितलस्योपरि कन्यायाः दक्षिणं पाणिं निधाय, शङ् खस्थदूर्वाक्षतकुशजलादीनि कन्याङ्गुष्ठं च गृहीत्वाऽधस्तात् पात्रं निधाय भृङ्गारेण ‑झारी–करुवा नामपात्रेण) जलधारां प्रवर्तयन्त्यां दक्षिणस्थायां स्वपत्न्याम् आचार्यः सङ्कल्पं पठेत्—

त्यसपछि उठेर पूर्वमुख भएका वरको दाहिने हत्केलामाथि कन्याको दाहिने हात राखी, शङ्खमा रहेका दूवो, अक्षता, कुश र जल आदि तथा कन्याको बूढी औँला समाएर तल पात्र राखी, झारी (करुवा) ले जलधारा झार्दै गरेकी दाहिनेपट्टिकी आफ्नी पत्नीसहित आचार्यले सङ्कल्प पढ्नुपर्छ—

ॐ स्वस्ति श्रीमुकुन्दसच्चिदानन्दस्य ब्रह्मणोऽनिर्वाच्यमायाशक्तिविजृम्भिताविद्यायोगात् कालकर्मस्वभावाविर्भूतमहत्तत्त्वोदिताहङ्कारोद्भूत–वियदादिपञ्चमहाभूतेन्द्रियदेवतानिर्मितेऽण्ड–कटाहे चतुर्दशलोकात्मके लीलया तन्मध्यवर्तिनो भगवतः श्रीनारायणस्य नाभिकमलोद्भूत– सकललोकपितामहस्य ब्रह्मणः सृष्टिं कुर्वतस्तदुद्धरणाय प्रजापतिप्रार्थितस्य समस्त–जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणस्य जगद्रक्षाशिक्षाविचक्षणस्य प्रणतपारिजातस्य अच्युतानन्त–वीर्यस्य श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य, अचिन्त्यापरिमितशक्त्या ध्रियमाणस्य महाजलौघमध्ये परिभ्रममाणानाम् अनेककोटिब्रह्माण्डानाम् एकतमेऽव्यक्तमहदहङ्कारपृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशा– द्यावरणैरावृते, अस्मिन् महति ब्रह्माण्डखण्डे आधारशक्तिश्रीमदादिवाराहदंष्ट्राग्रविराजिते कूर्मानन्त–वासुकी–तक्षक–कुलिक–कर्कोटक–पद्म– महापद्म–शङ्खाद्यष्टमहानागैर्ध्रियमाणे, ऐरावत–पुण्डरीक–वामन–कुमुदाञ्जन–पुष्पदन्त–सार्वभौम– सुप्रतिकाष्टदिग्गजप्रतिष्ठितानाम्, अतल–वितल–सुतल–तलातल–रसातल–महातल–पाताललोकानाम् उपरिभागे भूर्लोक–भुवर्लोक–स्वर्लोक–महर्लोक–जनलोक–तपोलोक–सत्यलोकाख्यसप्तलोकानाम् अधोभागे, चक्रवाल–शैल–महावलय–नागमध्यवर्तिनो महाकालमहाफणिराजशेषस्य सहस्रफणानां मणिमण्डलमण्डिते

(ख) शाखायाः वेदस्य च भिन्नत्वे एतत्पदं यथायोग्यं परिवर्तनीयम् । ॐ हरिः तत्सत् ३, विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य सकलजगत्सृष्टिकारिणो ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे प्रह्लादाधिपत्ये सत्यत्रेताद्वापरान्ते अष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमचरणे बौद्धावतारे भारतवर्षे भरतखण्डे जम्बूद्वीपे (आर्यावर्तान्तर्गते हिमवत्पर्वतदक्षिणपाश्वेर् वाग्वत्याः पश्चिमे तीरे पुण्यभूमौ पाशुपतक्षेत्रे विक्रमशके षष्टिसंवत्सराणां मध्ये ...... नाम्नि संवत्सरे श्रीसूयेर् ...... अयनगते ...... ऋतौ मासोत्तमे ...... मासे ...... पक्षे ...... राशिगते श्रीसूयेर् ...... राशिगते चन्द्रमसि ...... राशिगते देवगुरौ शेषेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं ग्रहगुणयोगविशिष्टायां ...... वासरान्वितायां ...... तिथौ ...... गोत्रः ...... प्रवरो माध्यन्दिनशाखान्तर्गत–शुक्लयजुवेर्दाध्यायी ...... शर्मा सपत्नीकोऽहम् अमुक ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य माध्यन्दिनशाखान्तर्गत–शुल्कयजुर्वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः प्रपौत्राय, ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः पौत्राय, ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः पुत्राय, ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः प्रपौत्रीम्, ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः पौत्रीम्, ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः पुत्रीम्, (इत्येवं त्रिवारं पठित्वा) वरेणानेन कन्यायामस्याम् उत्पत्स्यमानया सन्तत्या द्वादशावरान् द्वादशपरान् आत्मना सपञ्चविंशान् पुरुषान् पवित्रीकर्तुं श्रीमल्लक्ष्मीनारायणप्रीतये ...... गोत्राय ...... प्रवराय ...... वेदाध्यायिने ...... शर्मणे नारायणस्वरूपाय कन्यार्थिने वराय, ...... गोत्रोत्पन्नाम् ...... नाम्नीम् इमां यथाशक्त्यलङ्कृतां प्रजापतिदैवतां श्रीरूपिणीं कन्यां देवद्विजाग्निसाक्षिकतया सहधर्माचरणाय पत्नीत्वेन तुभ्यं सम्प्रददे । प्रतिगृह्णातु भवान् ॥
इति कुशाक्षतजलादिसहितं कन्यादक्षिणपाण्यङ्गुष्ठं वरदक्षिणपाणौ दद्यात् । ‘प्रजापतिः प्रीयताम्’ इति च वदेत् ।

(ख) शाखा र वेद फरक भएमा यो पद उपयुक्तअनुसार बदल्नुपर्छ ।

दिग्दन्तिशुण्डोत्तम्भिते,अमरावती–अशोकवती–भोगवती–सिद्धवती–गान्धर्ववती–काञ्च्यवत्यलकावती– यशोवतीति पुण्यपुरीप्रतिष्ठिते इन्द्राग्नि–यम– निऋर्ति–वरुण–वायु–कुबेरेशानाष्टदिक्पालप्रतिष्ठिते वरध्रुवाधर– सोमपा–प्रभञ्जनाऽनल–प्रत्यूष– प्रभाख्याष्टवसुभिर्विराजिते हरत्र्यम्बकरुद्र–मृगव्याधापराजित–कपालीभैरव– शम्भुकपर्दि–वृषाकपिवटुरूपाख्यैकादशरुद्रैः संशोभिते रुद्रोपेन्द्र–सवितृधातृ–त्वष्ट्रर्यमेन्दे्रशान–भगमित्र– पूषाख्यद्वादशादित्यप्रकाशिते यमनियमाऽसन–प्राणायामप्रत्त्याहार–धारणाध्यान–समाध्यष्टाङ्ग– निरतवसिष्ठ– बालखिल्य–विश्वामित्र–दक्षकात्त्यायन–कौण्डिण्यगौतमाङ्गिरस–पाराशर्य्य–व्यास–वाल्मीकि–शुकशौनक– भरद्वाज–सनकसनन्द–सनातन–सनत्कुमार–नारदादिमुख्यमुनिभिः पवित्रिते लोकालोकाचलबलयिते लवणेक्षुरस– सुरासर्पि–दधिक्षीरोदकयुक्त–सप्तार्णवपरिवृते जम्बूप्लक्ष–शाल्मलि–कुशक्रौञ्च–शाकपुष्कराख्य–सप्तद्वीपयुते, इन्द्रकांस्य–ताम्रगभस्ति–नाग–सौम्य–गन्धर्व–चारण–भारतेति नवखण्डमण्डिते सुपर्णगिरि–कर्णिकोपेत– महासरोरुहाकार–पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्णे भूमण्डले, अयोध्या–मथुरा–माया–काशी–काञ्च्यवन्तिका– द्वारावतीति सप्तपुरीप्रतिष्ठिते महामुक्तिप्रदस्थले शालग्रामशम्भलनन्दिग्रामेति ग्रामत्रयविराजिते चम्पकारण्य– वदरिकारण्य–दण्डकारण्य–धर्मारण्य–पद्मारण्य–गुह्यारण्य–जम्बूकारण्य–विन्ध्यारण्य–द्राक्षारण्य–नहुषारण्य– काम्यकारण्य–द्वैतारण्य–नैमिषारण्यादीनां मध्ये सुमेरु–निषधकूट–शुभ्रकूट–श्रीकूट–हेमकूट–रजतकूट–चित्रकूट– त्रिकूट–किष्किन्ध–वेताद्रिकूट हिमविन्ध्याचलानां हरिवर्ष–किम्पुरुषवर्षयोश्च दक्षिणे नवसहस्रयोजनविस्तीर्णे भरतखण्डे मलयाचल–सह्याचल–विन्ध्याचलानामुत्तरेण स्वर्णप्रस्थ–चण्डप्रस्थ–सूक्तिक–आवन्तक–रमणक– महारमणक–पाञ्चजन्य–सिंहल–लङ्काऽशोकवत्यलकावती–सिद्धवती–गान्धर्ववत्यादि–पुण्यपुरीविराजिते नवखण्डोपद्वीपमण्डिते दक्षिणावस्थित–रेणुकाद्वय–शूकर–काशी–काञ्ची– कालिका–लवटेश्वर–कालञ्जर– महाकालेति नवोषरयुते द्वादशज्योतिर्लिङ्ग–गङ्गा(भागीरथी)– गोदावरी(गौतमी)–क्षिप्रा–यमुना–सरस्वती– नर्मदा–तापी–पयोष्णी–चन्द्रभागा–कावेरी–मन्दाकिनी–प्रवरा–कृष्णा–वेण्या–भीमरथी–तुङ्गभद्रा–मलापहा– कृतमाला–ताम्रपर्णी–विशालाक्षी–वञ्जुला–चर्मण्वती–वेत्रवती–भोगवती–विशोका–कौशिकी–गण्डकी–वाशिष्ठी– प्रमदा–विश्वामित्री–फल्गुनी–चित्रकाश्यपी–सरयू–सर्वपापहारिणी–करतोया–प्रणीता–वज्रा–वक्रगामिनी– सुवर्णरेखा–शोणा–भवनाशिनी–शीघ्रगा–कुशावर्त्तिनी–ब्रह्मानन्दा–महीतनयेत्यादिभिः अनेकपुण्यनदीभिर्विलसिते ब्रह्मपुत्रसिन्धुनदादिपरमपवित्रजलविराजिते हिमवन्मेरु–गोवर्धन–क्रौञ्च–चित्रकूट–हेमकूट–महेन्द्र–मलय– सह्येन्द्रकील–पारियात्राद्यनेकैः पर्वतैः समन्विते मतङ्क–माल्य–किष्किन्ध–ऋष्यश्रृङ्गेति महानगसमन्विते अङ् गवङ्गकलिङ्ग–काश्मीरकाम्बोज–सौवीर–सौराष्ट्र–महाराष्ट्र–मगध–नेपाल–केरल–चोल–पाञ्चाल–गौड– मालव–मलय–सिंहल–द्रविड–कर्नाटक–ललाट–करहाट–वरहाट–पाण्ड्य–निषध–मागध–आन्ध्र–दशार्णव– भोज–कुरु–गान्धार–विदर्भ–विदेह–बाल्हीक–बर्बर–कैकेय–कोसल–विराट–शूरसेन–कोङ्कण–कैकट–मत्स्य– मद्र–पारसिक–खर्जूर–यवन–म्लेच्छ–जालन्धरेति सिद्धवत्यन्यदेशविशेष–भाषाभूमिपाल–विभूषिते, इलावृत– कुरुभद्राश्व–केतुमाल–किम्पुरुष–रमणक–हिरण्मयादि नववर्षाणां मध्ये भारतवर्षे भरतखण्डे वकुल–चम्पक– पाटलाब्ज–पुन्नाग–जाति–करवीर–रसाल–कल्हार–केतक्यादिनानाविध–कुसुमस्तवकविराजिते कोकन्त– हिरण्यशृङ्ग–कुब्जार्वुद–मणिकर्णी–वटशालाग्राम–शूकर–मथुरा–गया–निष्क्रमण–लोहार्गल–पोतस्वामि–प्रभास– वदरीति चतुर्दशगुह्यविलसिते जम्बूद्वीपे कुरुक्षेत्रादिसमभूमध्यरेखायाः पश्चिमदिग्भागे कुलमेरोर्दक्षिण– दिग्भागे विन्ध्याचलादुत्तरभागे श्रीशैलस्य वायव्यकोणे कृष्णावेण्ययोर्मध्यदेशे मत्स्य–कूर्म–वराह–नृसिंह– वामन–परशुराम–राम–कृष्ण–बुद्ध–कल्कीति दशावताराणां मध्ये बौद्धावतारे गङ्गादिसरिद्भिः पाविते, एवं

नवसहस्रयोजनविस्तीर्णे भारतवर्षे निखिलजनपावन–परमभागवतोत्तम–शौनकादिनिवासिते नैमिषारण्ये आर्यावर्तान्तर्गते ब्रह्मावर्तैकदेशे सूर्य्यान्वयभूभृत्प्रतिष्ठिते श्रीमन्नारायण–नाभिकमलोद्भूत–सकलजगत्स्रष्टुः परार्द्धद्वयजीविनो ब्रह्मणो द्वितीयपरार्धे एकपञ्चाशत्तमे वर्षे प्रथमे मासे प्रथमे पक्षे प्रथमे दिवसे अह्नो द्वितीये यामे तृतीये मुहूर्त्ते रथन्तरादि–द्वात्रिंशत्कल्पानां मध्ये अष्टमे श्वेतवाराहकल्पे स्वायम्भुवादि–मन्वन्तराणां मध्ये सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे कृतत्रेताद्वापरकलिसंज्ञकानां चतुर्युगानां मध्ये वर्त्तमाने अष्टाविंशतितमे कलियुगे तस्य प्रथमचरणे श्रीमन्नृपविक्रमार्कात् शालिवाहनाद्वा यथासंख्यागमेन चान्द्र–सावन–सौरनक्षत्रादि–प्रकारेणागतानां प्रभवादि–षष्टिसंवत्सराणां मध्ये ...... नाम्नि सम्वत्सरे ...... उत्तरगोलावलम्बिनि श्रीमार्त्तण्डमण्डले ...... ऋतौ ...... मासे ...... पक्षे ...... तिथौ ...... वासरे ...... नक्षत्रे ...... योगे ...... करणे ...... राशिस्थिते चन्द्रमसि ...... राशिस्थिते सवितरि ...... राशिस्थिते देवगुरौ शेषेषु ग्रहेषु यथास्थानस्थितेषु सत्सु एवं ग्रहगणविशेषेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ, अद्य ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य शुक्लयजुर्वेदमाध्यन्दिनीय–वाजसनेयशाखाध्यायिनः ...... शर्मणः सभार्य्यस्य सपरिवारस्य कुम्टुम्बसहितस्य मम, इह जन्मनि जमान्तरे वा बाल्य–यौवन– वार्धक्यावस्थासु वाक्पाणि– पादपायूपस्थ–घ्राणरसना–चक्षुःस्पर्शन–श्रोत्रमनोभिश्चरित–ज्ञाताज्ञात–कामाकाम– महापातकोपपातकादि–सञ्चितानां पापानां ब्रह्महनन–सुरापान–सुवर्णस्तेय–गुरुतल्पगमन–तत्संसर्गरूपाणां पातकानां बुद्धिपूर्वकाणां मनोवाक्कायकृतानां बहुकालाभ्यस्तानाम् उपपातकानां च स्पृष्टास्पृष्ट–सङ्करीकरण– मलिनीकरण–अपात्रीकरण–जातिभ्रंशकरणा–विहिताकरण–कर्मलोपजनितानां रसविक्रय–कन्याविक्रय–हयविक्रय– गोविक्रय–खरोष्ट्रविक्रय–दासीविक्रय–अजादिपशुविक्रय–स्वगृहविक्रय–नीलीविक्रयाक्रेय–विक्रयपण्यविक्रय– जलचरादि–जन्तुविक्रय–स्थलचरादिविक्रय–खेचरादिविक्रय–सम्भूतानां निरर्थकवृक्षच्छेदन–ऋणानपाकरण– ब्रह्मस्वापहरण–देवस्वापहरण–राजस्वापहरण–परद्रव्यापहरण–तैलादिद्रव्यापहरण–फलादिहरण–लोहादिहरण– नानावस्तुहरणरूपाणां ब्राह्मणनिन्दा–गुरुनिन्दा–वेदनिन्दा–शास्त्रनिन्दा–परनिन्दा–अभक्ष्याभक्षण–अभोज्यभोजन– अचोष्यचोषण–अलेह्यलेहन–अपेयपान–अस्पृश्यस्पर्शन–अश्राव्यश्रवण–अहिंस्यहिंसन–अवन्द्यवन्दन– अचिन्त्यचिन्तन–अयाज्ययजन–अपूज्यपूजनरूपाणां मातृपितृतिरस्कार–स्त्रीपुरुषप्रीतिभेदन–परस्त्रीगमन– विधवागमन–वेश्यागमन–दासीगमन–चाण्डालादिहीनजातिगमन–गुदागमन–रजस्वलागमन–पश्वादिगमनरूपाणां कूटसाक्षित्ववाद–मिथ्यापवाद–म्लेच्छसम्भाषण–ब्रह्मद्वेषकरण– ब्रह्मवृत्तिच्छेदन–परवृत्तिहरणरूपाणां मित्रवञ्चन–गुरुवञ्चन– स्वामीवञ्चन–असत्यभाषण–गर्भपातन–पथिताम्बूलचर्वण–हीनजातिसेवन– परान्नभोजन–गणान्नभोजन–लशुनपलाण्डुगृञ्जनभक्षण–तालवृक्षफलभक्षण–उच्छिष्टभक्षण–मार्जारोच्छिष्टभक्षण– पर्युषितान्नभक्षणरूपाणां पङ्क्तिभेदकरण–भ्रूणहिंसा–बालहिंसाद्यनेक–हिंसोद्भूतानां शौचत्याग–स्नानत्याग– सन्ध्यात्यागौपासनाग्नित्याग–वैश्वदेवत्यागरूपाणां निषिद्धाचरण–कुग्रामवास–ब्रह्मद्रोह–पितृमातृद्रोह–परद्रोह– परनिन्दाऽत्मस्तुति–दुष्टप्रतिग्रह–दुर्जनसंसर्गरूपाणां गोयान–वृषभयान–महिषीयान–गर्दभयान–ऊष्ट्रयान– अजयान–भृत्याभरण–स्वग्रामत्याग–गोत्रत्याग–कुलत्याग–दूरस्थमन्त्रण–विप्राशाभेदनावन्दिताशीर्वादग्रहण– पतितसम्भाषणरूपाणां पतितजनपङ्क्तिभोजन–अहःसङ्गम–वृथामनोरथादिपापानां — तथा च — महापापोपपापाभ्यां नानायोनिषु यत्कृतम् । बालभावेन यत्पापं क्षुतृडर्थे च यत्कृतम् ॥

आत्मार्थं चैव यत्पापं परार्थे चैव यत्कृतम् । तीर्थेंषु चैव यत्पापं गुर्ववज्ञा कृतं च यत् ॥
रागद्वेषादिजनितं कामक्रोधेन यत्कृतम् । हिंसानिद्रादिजनितं भेददृष्ट्या च यन्मया ॥
देहाभिमानजं पापं सर्वदा यन्मया कृतम् । शुष्कमादं्र्र च यत्पापं महल्लघु च यद्भवेत् ॥
नाशमायातु तत्सर्वं महादानफलोदयात् । कन्यादानं महादानं दानानां चोत्तमोत्तमम् ॥
नाशमायान्ति पापानि कन्यादानाद्विशेषतः ॥
इत्यादीनां प्रकीर्णपातकानाम् एतत्कालपर्य्यन्तं सञ्चितानां स्थूलानां लघुसूक्ष्माणां च विशेषतः परिहारार्थं दशावरान् दशपरान् आत्मना सहितान्, एकविंशतिपुरुषान् उद्धर्त्तुं ब्रह्मलोकावधि पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्णे, अस्मिन् भूमण्डले सप्तर्षिमण्डल–पर्य्यन्तवालुकाभिः कृतराशेः वर्षसहस्रावसाने एकैकवालुका–पकर्षक्रमेण सर्वराश्यापकर्ष–सम्मितकालपर्य्यन्तं ब्रह्मलोक–ब्रह्मसायुज्यताप्राप्त्यर्थं तथा मम समस्तपितॄणाम् आत्मनश्च विष्ण्वादिलोकप्राप्तये

(अत्र वरस्य त्रिपुरुषोच्चारणं शाखोच्चारणं च)

(यहाँ वरका तीन पुस्ता र शाखाको उच्चारण)

...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य माध्यन्दिनशाखान्तर्गतशुक्लयजुर्वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः प्रपौत्राय, ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः पौत्राय, ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः पुत्राय

(अत्र कन्यायास्त्रिपुरुषोच्चारणं शाखोच्चारणं च)

......गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः प्रपौत्रीम्, गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः पौत्रीम्, ...... गोत्रस्य ...... प्रवरस्य ...... वेदाध्यायिनः ...... शर्मणः पुत्रीम्

(इत्येवं त्रिवारं पठित्वा)

वरेणानेन कन्यायामस्याम् उत्पत्स्यमानया सन्तत्या द्वादशावरान् द्वादशपरान् आत्मना सपञ्चविंशान् पुरुषान् पवित्रीकर्तुं श्रीमल्लक्ष्मीनारायणप्रीतये ...... गोत्राय ...... प्रवराय ...... वेदाध्यायिने ...... शर्मणे नारायणस्वरूपाय कन्यार्थिने वराय, ...... गोत्रोत्पन्नां ...... नाम्नीमिमां यथाशक्त्यलङ्कृतां प्रजापतिदैवतां श्रीरूपिणीं कन्यां देवद्विजाग्निसाक्षिकतया सहधर्माचरणाय पत्नीत्वेन तुभ्यं सम्प्रददे ।

इति कुशाक्षतजलादिसहितं कन्याया दक्षिणपाण्यङ्कुष्ठं वरस्य दक्षिणपाणौ दद्यात् । अत्र दानकाले लग्नग्रन्थिबन्धनम्, सौभाग्य ‑लगनपोते) परिधापनञ्चेति शिष्टाचारः । वरः —

— यसरी कुश, अक्षता र जल आदिसहित कन्याको दाहिने हातको बूढी औँला वरको दाहिने हातमा दिनुपर्छ । यहाँ दानका बेला लग्नको गाँठो बाँध्ने र सौभाग्य (लगनपोते) लगाइदिने — यही शिष्टाचार हो । वरले —

ॐ स्वस्ति, प्रजापतये कन्यां प्रतिगृह्वामि ।

ॐ द्यौस्त्वेति प्रजापतिऋर्षिः त्रिष्टुप् छन्दः लिङ्कोक्ता देवता कन्याग्रहणे विनियोगः ।

ॐ द्यौस्त्वा ददातु पृथिवी त्वा प्रतिगृह्वातु ।

इति पठन् प्रतिगृह्वीयात् । केचित् कन्याहस्तेन वरो भूमिं स्पृशेदिति वदन्ति ।

— यसो पढ्दै ग्रहण गर्नुपर्छ । कोही भन्छन् — वरले कन्याको हातले भुइँ छुनुपर्छ ।

(ण) वरप्रार्थना

ततो वरमुद्दिश्य कृताञ्जलिः प्रार्थयेत् । ब्राह्मणः कन्याप्रदः —

त्यसपछि वरलाई लक्ष्य गरी हात जोडेर प्रार्थना गर्नुपर्छ । ब्राह्मण कन्या दिने भए —

गौरीं कन्यामिमां विप्र यथाशक्तिविभूषिताम् । ददामि विष्णवे तुभ्यं दत्तां विप्र समाश्रय ॥

क्षत्रियादिः कन्याप्रदः —

क्षत्रिय आदि कन्या दिने भए —

कन्यां कनकसम्पन्नां कनकाभरणैर्युताम् । ददामि विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मलोकजिगीषया ॥

(त) कन्याप्रार्थना

कन्यामुद्दिश्य कृताञ्जलिः प्रार्थयेत् —

कन्यालाई लक्ष्य गरी हात जोडेर प्रार्थना गर्नुपर्छ —

कन्ये ममाग्रतो भूयाः कन्ये मे देवि पार्श्वयोः । कन्ये मे पृष्ठतो भूयास्त्वद्दानान्मोक्षमाप्नुयाम् ॥

इति पठित्वा आसने उपविश्य दानप्रतिष्ठायै सकुशयवतिलजलं सुवर्णं तन्निष्क्रयीभूतं द्रव्यं वाऽदाय ।

(थ) दानप्रतिष्ठा

ॐ अद्यकृतैतत् कन्यादानसाङ्गतासिद्ध्यर्थम् दानप्रतिष्ठात्वेन इदं सुवर्णं वह्निदैवतं (..... द्रव्यं ...... दैवतं वा) ...... गोत्राय ...... शर्मणे वराय दानप्रतिष्ठात्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे । ॐ तत्सन्न मम ॥

इत्युच्चार्य वराय दद्यात् । ततः कृताञ्जलिः वरं प्रार्थयेत् — ज्ञढद्दण्

— यसो उच्चारण गरी वरलाई दिनुपर्छ । त्यसपछि हात जोडेर वरको प्रार्थना गर्नुपर्छ —

कन्या मम कुले जाता पालिता वत्सराष्टकम् । तुभ्यमद्य मया दत्ता पुत्रपौत्रप्रवर्धिनी ॥
धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितव्या त्वयेयम् ॥

इति द्दज्ञ वरः —

— यति । वरले —

नातिचरामि

इति प्रतिज्ञां कुर्यात् । एकादशवर्षायां रुद्रवर्षामिमां कन्यामिति, ततः परस्तात् । न्यूनत्त्वे — पालिता सप्तवत्सरान् इति । यमादयः स्मृतिकाराः – बहिलोर्म्ना तु षण्मासान् वेष्टितः खरचर्मणा । दारातिक्रमणे भिक्षां देहीत्युत्त्वा विशुध्यति । (बृहत्संहिता)

— यसरी प्रतिज्ञा गर्नुपर्छ । एघार वर्षकी भए ‘रुद्रवर्षाम् इमां कन्याम्’ भन्नुपर्छ; त्यसभन्दा पछि पनि । कम भए — ‘सात वर्षसम्म पालिएकी’ भन्नुपर्छ ।

(द) वराय गोदानम्

कन्याप्रदो वराय गोमिथुनं (गाम् एव वा) दद्यात् । सोपस्कारां गामुपनीय सम्पूज्य कुशादीन्यादाय —

कन्या दिनेले वरलाई गाईको जोडी (वा गाई मात्रै) दिनुपर्छ । सामग्रीसहितकी गाई ल्याई पूजा गरेर कुश आदि लिएर —

ॐ पूर्वसङ्कल्पसिद्धिरस्तु ...... गोत्रः ...... शर्मा सपत्नीकोऽहं ....... अद्य कृतैतत् कन्यादानसाङ्गतासिद्धिद्वारा कन्यादानकल्पोक्तसकलफलावाप्तये यथोपपन्नालङ्गारसमन्वितां सवत्साम् इमां गां (गोमिथुनं वा) ........... गोत्राय ........... शर्मणे वराय तुभ्यं सम्प्रददे । ॐ तत्सन्न मम ॥

इति दद्यात् । प्रार्थना —

— यसरी दिनुपर्छ । प्रार्थना —

ॐ कपिले सर्वदेवानाम्.....

दानप्रतिष्ठा —

ॐ अद्यकृतैतत् कृतस्य गोदानकर्मणः साङ्गतासिध्यर्थमिदं द्रव्यं ...... गोत्राय ...... शर्मणे वराय दानप्रतिष्ठात्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे ॥

इति पठित्वा दद्यात् । द्दद्द वरः–

— यसो पढेर दिनुपर्छ । वरले–

ॐ स्वस्ति रुद्राय गां प्रतिगृह्णामि

इत्युक्त्वा प्रतिगृह्णीयात् ।

— यसो भनी ग्रहण गर्नुपर्छ ।

(ध) भूयसीदक्षिणादानम्

कन्याप्रदो भूयसीं दक्षिणामुपनीय

ॐ देयद्रव्याय नमः

इति सम्पूज्य सकुशतिलयवजलं हस्तेनादाय —

ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पसिद्धिरस्तु ...... गोत्रः ...... शर्मा सपत्नीकोऽहं कृतस्य कन्यादानकर्मणः साङ् गतासिद्धिद्वारा श्रीलक्ष्मीनारायणप्रीतिपुरःसरं श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त–सकलफलावाप्तये भूयसीं दक्षिणामिमां नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दीनानाथेभ्योऽन्येभ्यश्च विभज्य दातुम् उत्सृजे । ॐ तत्सन्न मम ॥

इति उत्सृज्य यथार्हं दद्यात् ।

— यसरी अर्पण गरी उपयुक्तअनुसार दिनुपर्छ ।

(न) कन्यादात्रे तिलकम्

ततो गन्धपुष्पादीन्यादाय वरः सपत्नीकं कन्यापितरं तिलकपुष्पाभ्यामलङ्गुर्यात् —

त्यसपछि गन्ध र फूल आदि लिएर वरले पत्नीसहित कन्याका पितालाई टीका र फूलले सिँगार्नुपर्छ —

ॐ ब्रा॒ह्म्म॒णमद्द्य॒व्वि॑देयम्पितृ॒मन्त॑म्पैतृम॒त्त्यमृषि॑मार्षे॒यᳮसु॒धातु॑दक्षिणम् । अ॒स्म्मद्द्रा॑ता देव॒त्त्रा ग॑च्छत प्प्रदा॒तार॒मावि॑शत ॥१॥
ॐ अग्नये त्वा मह्यँ व्वरुणो ददातु सोऽमृतत्वमशीयायुर्दात्रऽएधि मयो मह्यं प्रतिग्रहीेत्रे रुद्राय त्वा मह्य

अथ विवाहविधिः

वरुणो ददातु सोऽमृतत्वमशीय प्राणो दात्रऽएधि व्वयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे बृहस्पतये त्वा मह्यँ व्वरुणो ददातु । सोऽमृतत्वमशीय त्वग्दात्रऽएधि मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे यमाय त्वा मह्यँ व्वरुणो ददातु । सोऽमृतत्वमशीय हयोदात्रऽएधि व्वयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रे ॥२॥
को॑ऽदा॒त्त् कस्म्मा॑ऽअदा॒त्त् कामो॑ऽदा॒त्त् कामा॑यादात् । कामो॑दा॒ता कामः॑प्प्रतिग्ग्रही॒ता कामै॒तत्ते॑ ॥३॥

(प) निष्क्रमणम्

ततो वरः कन्यायाः दक्षिणपाणिं गृहीत्वा वेदीं प्रति निष्क्रामेत् — ॐ यदैषीत्याथर्वण ऋषिर्लिङ्कोक्ता देवता अनुष्टुप् छन्दः निष्क्रमणे विनियोगः । द्दद्ध

ॐ यदैषि मनसा दूरं दिशो नु पवमानो वा । हिरण्यपर्णो वैकर्णः स त्वा मन्मनसां करोतु ......... देवि !

॥ इति कन्यादानविधिः ॥

॥ यति नै कन्यादानको विधि ॥

६. अथ विवाहविधिः

सवधूको वरो वधूं दक्षिणतः कृत्वा वेद्याः समीपे उदङ्मुख उपविशेत् । पुष्पपल्लववस्त्रभूषितंसजलं कलशं स्कन्धेनदधानः कश्चन दृढोब्राह्मणादिः (शूद्रभिन्नः) होमवेद्या दक्षिणभागे मौनी तिष्ठेत् ।

वधूसहित वर वधूलाई दाहिनेपट्टि पारी वेदीको नजिक उत्तरमुख भई बस्नुपर्छ । फूल, पालुवा र वस्त्रले सिँगारिएको जलसहितको कलश काँधमा बोकेको कुनै बलियो ब्राह्मण आदि (शूद्रबाहेक) होमवेदीको दक्षिणपट्टि मौन भई उभिनुपर्छ ।

(क) परस्परेक्षणम्

कन्याप्रदः

कन्या दिने —

परस्परं समीक्षेथाम्

इति प्रैषं दत्वा वधूवरौ परस्परमीक्षयेत् । इक्षमाणां वधूम् इक्षमाण एव वरः — ॐ अघोरचक्षुरित्यादीनां चतुर्ण्णां प्रजापतिऋर्षिः आद्यन्तयोस्त्रिष्टुप् मध्यमयोरनुष्टुप् छन्दः कुमारी देवता परस्परेक्षणे विनियोगः । कन्यामन्तर्नीत्वा समङ्कलगानं वरदत्तेन वस्त्राभरणादिना तां विभूषयन्ति । मौनिनः पुरुषस्य सि्थतिः, न त्वाग्नेयभागे इति बोध्यम् ।

ॐ अघोरचक्षुरपतिघ्न्येधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः । वीरसूर्देवकामा स्योना शन्नो भव द्विपदे शञ्चतुष्पदे ॥१॥
ॐ सोमः प्रथमो व्विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । तृतीयोऽअग्निष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः ॥२॥
ॐ सोमोददद्गन्धर्वाय गन्धर्वोदददग्नये । रयिञ्च पुत्राँश्चादादग्निर्मह्यमथो इमाम् ॥३॥
ॐ सा नः पूषा शिवतमामैरय सा न ऊरुऽउशती विहर । यस्यामुशन्तः प्रहराम शेपं यस्यामु कामा बहवो निविष्ट्यै ॥४॥

इति पठेत् । ततः वधूसहितो वरोऽग्निं प्रदक्षिणीकृत्य अग्नेः पश्चिमतो दक्षिणतो वा शुचिवस्त्राद्याच्छन्ने तृणकटे प्रथमं दक्षिणं चरणं निधाय वधूं दक्षिणतः कृत्वा उपविशेत् ।

— यसो पढ्नुपर्छ । त्यसपछि वधूसहित वरले अग्निको परिक्रमा गरी अग्निको पश्चिम वा दक्षिणपट्टि शुद्ध वस्त्र आदिले छोपिएको कुशको आसनमा पहिले दाहिने खुट्टा राखी, वधूलाई दाहिनेपट्टि पारेर बस्नुपर्छ ।

(ख) ब्राह्मणवरणम्

आचम्य वरणसामग्रीं गृहीत्वा कुशादीन्यादाय ब्राह्मणं वृणुयात् । तत्र वाक्यम् —

आचमन गरी वरणका सामग्री लिई कुश आदि लिएर ब्राह्मणको वरण गर्नुपर्छ । त्यहाँको वाक्य —

ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य ....... गोत्रः ....... शर्माऽहं धर्मार्थकामसिद्धिद्वारा श्रीमत्परमेश्वरप्रीतिजननाय ब्राह्मेण विधिना पित्रा प्रदत्तया अनया कन्यकया सह करिष्यमाणे वैवाहिकहोमकर्मणि कृताकृतावेक्षणादिब्रह्मकर्म कर्तुं ...... गोत्रं ...... शर्माणंब्राह्मणम् एभिर्गन्धाक्षतपुष्प–(धौतौत्तरीयासनजलपात्रमुद्रिका)–प्रभृतिभिर्ब्रह्मत्वेन त्वां वृणे ।

इति वृत्वा गन्धादिभिरर्चयेत्।

— यसरी वरण गरी गन्ध आदिले पूजा गर्नुपर्छ ।

वृतोऽस्मि

इति ब्राह्मणेनोक्ते

यथाविहितं कर्म कुरु

इति वरो ब्रूयात्, ‘

करवाणि

’ इति च ब्राह्मणः । ततोऽग्नेर्दक्षिणतः शुद्धमासनं दत्त्वा तदुपरि प्रागग्रान् षट् कुशानास्तीर्य तं ब्रह्मत्वेन वृतं ब्राह्मणं (पञ्चाशत्कुशमयं ब्राह्मणं वा) अग्निप्रदक्षिणीकरणक्रमेणाऽनीय

— यसो ब्राह्मणले पनि भन्नुपर्छ । त्यसपछि अग्निको दक्षिणपट्टि शुद्ध आसन दिई त्यसमाथि पूर्वतिर टुप्पो पारेर छ वटा कुश ओछ्याई, ब्रह्माका रूपमा वरण गरिएका ती ब्राह्मणलाई (वा पचास कुशले बनेको ब्राह्मणलाई) अग्निको परिक्रमा गर्ने क्रमले ल्याएर

अस्मिन् कर्मणि त्वं मे ब्रह्मा भव

इति प्राङ्मुखमुपवेश्य बद्धाञ्जलिः प्रार्थयेत् —

— यसरी पूर्वमुख पारी बसालेर हात जोडी प्रार्थना गर्नुपर्छ —

यथा चतुर्मुखो ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन् ब्रह्मा भव द्विजोत्तम ॥

इति ततः प्राग्वृतैर्ब्राह्मणैः कुशकण्डिकामारभ्य पञ्चवारुणिपूर्वकं चतुःस्वस्त्यादिपर्यन्तेऽग्निस्था–पनपद्धतिप्रोक्ते तत्तद्देवतापूजनहवनादिके कर्मणि पूर्वं तदानीं वा समापिते सति —

— यति । त्यसपछि पहिले वरण गरिएका ब्राह्मणहरूद्वारा कुशकण्डिकादेखि सुरु गरी पञ्चवारुणीपूर्वक चतुःस्वस्तिसम्मको — अग्निस्थापन-पद्धतिमा भनिएको ती-ती देवताको पूजा र हवन आदि कर्म पहिले नै वा त्यही बेला सकिएपछि —

(ग) हवनसङ्कल्पः

वरः कुशादीन्यादाय —

वरले कुश आदि लिएर —

ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य ...... गोत्रः ...... शर्मा सवधूकोऽहम् अस्मिन् विवाहकर्मणि “प्रजापतिम्, इन्द्रम्, अग्निम्, सोमम् (४., अग्निम्, वायुम्, सूर्यम् (३., अग्नीवरुणौ, अग्नीवरुणौ, अग्निम्, वरुणम्, सवितारम्, विष्णुम्, विश्वान्देवान्, मरुतः, स्वर्कान्, वरुणम् (५., ऋतासाहम्, ऋतधामानम्, गन्धर्वम्, ओषधीरप्सरसोमुदः, सᳩहितं ंविश्वसामानं गन्धर्वम्, मरीचीरप्सरस आयुषः, सुषुम्णᳩसूर्यरश्मिं चन्द्रमसं गन्धर्वम्, नक्षत्राण्यप्सरसोभेकुरीः, इषिरं विश्वव्यचसं वातं गन्धर्वम्, अपोऽप्सरस ऊर्ज्जः, भुज्युᳩसुपर्णं यज्ञं गन्धर्वम्, दक्षिणा अप्सरसस्तावाः, प्रजापतिं विश्वकर्माणं मनो गन्धर्वम्, ऋक्सामान्यप्सरसऽएष्टीः (१२., चित्तम्, चित्तिम्, आकूतम्, आकूतिम्, विज्ञातम्, विज्ञातिम्, मनः, शक्वरीः, दर्शम्, पौर्णमासम्, बृहन्तम्, रथन्तरम्, प्रजापतिम् (१३., अग्निं भूतानामधिपतिम्, इन्द्रं ज्येष्ठानामधिपतिम्, यमं पृथिव्या अधिपतिम्, वायुमन्तरिक्षस्याधिपतिम्, सूर्यं दिवोऽधिपतिम्, चन्द्रमसं नक्षत्राणामधिपतिम्, बृहस्पतिं ब्रह्मणोऽधिपतिम्, मित्रᳩसत्यानामधिपतिम्, वरुणमपामधिपतिम्, समुद्रᳩस्रोतसामधिपतिम्, अन्नᳩसाम्राज्यानामधिपतिम्, सोममोषधीनामधिपतिम्, सवितारं प्रसवानामधिपतिम्, रुद्रं पशूनामधिपतिम्, त्वष्टारं रूपाणामधिपतिम्, विष्णुं पर्वतानामधिपतिम्, मरुतो गणानामधिपतीन्, पितॄन् पितामहान् परानवरान् ततान् ततामहान् (१८), अग्निम्, अग्निम्, अग्निम्, वैवस्वतम्, मृत्युम् ‑५., अर्यमणम्, अग्निम्, अग्निम्, अर्यमणम्, अग्निम्, अग्निम्, अर्यमणम्, अग्निम्, अग्निम्, भगम् (१०), प्रजापतिम्, अग्निᳩस्विष्टकृतम् (२. ‑४ं३ं५ं१२१३ं१८५ं१०२=७२. यथार्हमाज्यलाजाभ्यां यक्ष्ये ।

इत्युत्सृजेत् । तत उपयमनकुशान् वामहस्ते धृत्वा प्रजापतिं मनसा ध्यायन् उत्त्थाय समिद्धतमेऽग्नौ पूर्वासादितासि्तस्रः समिधः प्रक्षिप्योपविश्य सपवित्रदक्षिणचुलुकस्थप्रोक्षण्युदकेन ईशानाद्युदगपवर्गं प्रदक्षिणक्रमेणागि्ंन पर्युक्ष्य प्रणीतापात्रे पवित्रे निधाय पातितदक्षिणजानुः कुशेन ब्रह्मणाऽन्वारब्धः स्वयमाचार्यो वा स्रुवेण आज्याहुतीर्जुहुयात् । तत्र तत्तदाहुतिषु स्रुवावशेषघृतस्य प्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः कर्तव्यः ॥

— यसो भनी विसर्जन गर्नुपर्छ । त्यसपछि उपयमन कुश बायाँ हातमा समाई प्रजापतिको मनले ध्यान गर्दै उठेर राम्ररी बलेको अग्निमा पहिले नै तयार पारिएका तीन समिधा हालेर बस्नुपर्छ । अनि पवित्रसहित दाहिने अञ्जुलीमा रहेको प्रोक्षणीको जलले ईशानदेखि सुरु गरी उत्तरमा टुङ्ग्याउने प्रदक्षिण क्रमले अग्निको वरिपरि छर्केर, प्रणीतापात्रमा पवित्र राखी, दाहिने घुँडा भुइँमा टेकेर, कुशद्वारा ब्रह्माले अन्वारब्ध भई — वा आचार्य आफैँले — स्रुवाले घिउका आहुति दिनुपर्छ । ती-ती आहुतिमा स्रुवामा बाँकी रहेको घिउ प्रोक्षणीपात्रमा हाल्नुपर्छ ॥

(घ) आज्यहोमः

ॐ प्रजापतय इति प्रजापतिऋर्षिसि्त्रष्टुप्छन्दः प्रजापतिदेर्वताऽज्यहोमे विनियोगः । मनसा—

ॐ प्रजापतये स्वाहा, इदं प्रजापतये न मम ॥१॥

ॐ इन्द्रायेति प्रजापतिऋर्षिसि्त्रष्टुप्छन्द इन्द्रो देवताऽज्यहोमे विनियोगः ।

ॐ इन्द्राय स्वाहा, इदमिन्द्राय न मम ॥२॥

प्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः, एवं सर्वत्र । एतौ आघारौ

ॐ अग्नये स्वाहा, इदमग्नये न मम ॥१॥

ॐ सोमाय स्वाहा इदं सोमाय न मम ॥२॥

एतौ आज्यभागौ ॐ महाव्याहृतीनां प्रजापतिऋषिर्गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवता होमे विनियोगः।

ॐ भूः स्वाहा, इदमग्नये न मम ॥१॥
ॐ भुवः स्वाहा, इदं वायवे न मम ॥२॥
ॐ स्वः स्वाहा, इदं सूर्याय न मम ॥३॥

ॐ त्वन्नोऽअग्न इति वामदेव ऋषिसि्त्रष्टुप्छन्दोऽग्नीवरुणौ देवते आज्यहोमे विनियोगः ।

ॐ त्वन्नोऽअग्ने व्वरुणस्य व्विद्वान्देवस्य हेडो अवयासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो व्विश्वाद्वेषाᳩसि प्रमुमुग्ध्यस्मत् स्वाहा ॥
इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम ॥४॥

ॐ सत्वन्न इति वामदेव ऋषिसि्त्रष्टुप्छन्दोऽग्नीवरुणौ देवते आज्यहोमे विनियोगः ।

ॐ सत्वन्नोऽअग्नेवमो भवोतीनेदिष्ठोऽअस्याऽउषसो व्युष्टौ । अवयक्ष्व नो व्वरुणᳩरराणो वीहि मृडीकᳩसुहवो नऽएधि स्वाहा ॥
इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम ॥५॥

ॐ अयाश्चाग्न इति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता सर्वप्रायश्चित्तहोमे विनियोगः ।

ॐ अयाश्चाग्ने स्यनभिशस्तिपाश्च सत्वमित्वमयाऽअसि । अयानो यज्ञं वहास्ययानो धेहि भेषजᳩस्वाहा ॥
इदमग्नये न मम ॥६॥

ॐ ये ते शतमिति वामदेव ऋषिसि्त्रष्टुप्छन्दो वरुणः सविता विष्णुर्विश्वेदेवमरुतः स्वर्का देवताः सर्वप्रायश्चित्तहोमे विनियोगः ।

ॐ ये ते शतं व्वरुणं ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नोऽअद्य सवितोत व्विष्णुर्व्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा ॥
इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यः स्वर्केभ्यश्च न मम ॥७॥

ॐ उदुत्तममिति शुनःशेष ऋषिसि्त्रष्टुप्छन्दो वरुणो देवता सर्वप्रायश्चित्तहोमे विनियोगः ।

ॐ उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदबाधमं विमध्यमᳩश्रथाय । अथावयमादित्यव्रते तवानागसोऽअदितये स्याम स्वाहा ॥
इदं वरुणाय न मम ॥८॥

ततो ब्रह्माऽचार्यो वा वधूवरौ अभिषिञ्चेत् —

त्यसपछि ब्रह्मा वा आचार्यले वधू र वरलाई अभिषेक गर्नुपर्छ —

ॐ गणाधिनाथवरुणब्रह्मविष्णुशिवादयः । दम्पत्योः कुशलं कुर्युः पूजिता इह देवताः ॥१॥
उत्सर्गे वारुणे चैव वरुणो विष्णुना सह । तुष्टिपुष्टिकरो भूयादुभयोः स्त्रीकुमारयोः ॥२॥

(ङ) अथ राष्ट्रभृद् (ऋताषाडादि) होमः

ॐ ऋताषाडिति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्द ऋताषाडृतधामाग्निर्गन्धवोर् देवता होमे विनियोगः ।

ॐ ऋ॒ता॒षाडृ॒तधा॑मा॒ग्निर्गन्ध॒र्वस्तस्यौष॑धयोप्स॒रसो॒ मुदो॒ नाम॑ ताभ्यः᳥ स्वाहा॒ । इदमोषधिभ्योऽप्सरोभ्यो मुद्भ्यो न मम ॥१॥

ॐ सᳩहित इति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दः सᳩहितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्वो देवता होमे विनियोगः ।

ॐ सᳩहितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्वः स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा व्वाट् ॥
इदं सᳩहिताय विश्वसाम्ने सूर्याय गन्धर्वाय न मम ॥३॥

ॐ सᳩहित इति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दो मरीचयोऽप्सरस आयुवो देवता होमे विनियोगः ।

ॐ सᳩहितो विश्वसामा सूर्यो गन्धर्वस्तस्य मरीचयोऽप्सरस आयुवो नाम ताभ्यः स्वाहा ॥
इदं मरीचिभ्योऽप्सरोभ्य आयुभ्यो न मम ॥४॥

ॐ सुषुम्ण इति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दः सुषुम्णं सूर्यरश्मिचन्द्रमागन्धर्वो देवता होमे विनियोगः ।

ॐ सु॒षु॒म्णः᳣ सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा॑ गन्ध॒र्वः᳣ स न इदं ब्रह्मक्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॑ स्वाहा॒ व्वाट् ॥
इदं सुषुम्णाय सूर्यरश्मये चन्द्रमसे गन्धर्वाय न मम ॥५॥

ॐ सुषुम्ण इति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दो नक्षत्राण्यप्सरसोभेकुरयो देवताः होमे विनियोगः ।

ॐ सु॒षु॒म्णः᳣ सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा॑ गर्न्ध॒र्वस्तस्य॒ नक्ष॑त्राण्यप्स॒रसो॑ भे॒कुर॑यो॒ नाम॑ ताभ्यः᳥ स्वाहा ॥
इदं नक्ष॒त्रेभ्योऽप्सरोभ्यो भेकुरिभ्यो न मम ॥६॥

ॐ इषिर इति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्द इषिरा विश्वव्यचा वातो गन्धर्वो देवता होमे विनियोगः ।

ॐ इ॒षि॒रो व्वि॒श्वव्य॑चा॒ व्वातो॑ गन्ध॒र्वः᳣ स न इदं ब्रह्मक्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ व्वाट् ॥
इदम् इषिराय विश्वव्यचसे वाताय गन्धर्वाय न मम ॥७॥

ॐ इषिर इति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्द आपोऽप्सरस ऊर्जो देवता होमे विनियोगः ।

ॐ इ॒षि॒रो वि॒श्वव्य॑चा॒ वातो॑ गन्ध॒र्वस्तस्यापो॑ऽप्स॒रस॒ ऊर्जो॒ नाम॑ ताभ्यः᳥ स्वाहा ॥
इदम् अद्भ्योऽप्सरोभ्य ऊर्ग्भ्यो न मम ॥८॥

ॐ भुज्युरिति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दः सुपर्णो यज्ञो गन्धर्वो देवता होमे विनियोगः।

ॐ भु॒ज्युः᳣ सु॑प॒र्णो य॒ज्ञो ग॑न्ध॒र्वः᳣ स न इदं ब्रह्मक्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ व्वाट् ॥
इदं भुज्यवे सुपर्णाय यज्ञाय गन्धर्वाय न मम ॥९॥

ॐ भुज्युरिति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दो दक्षिणाप्सरस्तावा देवता होमे विनियोगः ।

ॐ भु॒ज्युः᳣ सु॑प॒र्णो य॒ज्ञो ग॑न्ध॒र्वस्तस्य॒ दक्षि॑णा अप्स॒रस॑स्ता॒वा नाम॑ ताभ्यः᳥ स्वाहा॒ ॥
इदं दक्षिणाभ्योऽप्सरोभ्यस्तावाभ्यो न मम ॥१०॥

ॐ प्रजापतिरिति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दः प्रजापतिर्विश्वकर्मा मनो गन्धर्वो देवता होमे विनियोगः ।

ॐ प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ मनो॑ गन्ध॒र्वः᳣ स न इदं ब्रह्म क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ व्वाट् ॥
इदं प्रजापतये विश्वकर्मणे मनसे गन्धर्वाय न मम ॥११॥

ॐ प्रजापतिरिति प्रजापतिऋर्षिः यजुश्छन्द ऋक्सामान्यप्सरस एष्टयो देवता होमे विनियोगः ।

ॐ प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ मनो॑ गन्ध॒र्वस्तस्य॑ ऋ॒क्सा॒मान्य॑प्स॒रस॒ एष्टयो॒ नाम॑ ताभ्यः᳥ स्वाहा ॥
इदं ऋक्सामभ्योऽप्सरोभ्य एष्टिभ्यो न मम ॥१२॥

द्दट ॥
इति राष्ट्रभृद्वोमः ॥

॥ यति नै राष्ट्रभृद् होम ॥

ततो वधूवरौ अभिषिञ्चेत् —

त्यसपछि वधू र वरलाई अभिषेक गर्नुपर्छ —

ॐ ऋताषाडाद्याहुतिभिर्दद्यात् प्रीतो हुताशनः । आयुर्दीर्घं च सौख्यं च पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् ॥१॥
उत्सर्गे वारुणे चैव वरुणो विष्णुदेवता । कुरुतां सुखसौभाग्यमुभौ तावनयोर्द्वयम् ॥२॥
पञ्चानां लोकपालानामृषीणां च ध्रुवस्य च । यत् कल्याणं तदनयोर्दद्यात् प्रीतो हुताशनः ॥३॥
गन्धर्वाप्सरसश्चैव प्रयच्छन्तु यशः श्रियम् । दीर्घमायुस्तथारोग्यमुभयोर्वरकन्ययोः ॥४॥

(च) अथ जयाहोमः

ॐ चित्तं चेति परमेष्ठी ऋषिः चित्तं देवता यजुश्छन्दो जयाहोमे विनियोगः ।

ॐ चित्तं च स्वाहा, इदं चित्ताय न मम ॥१॥

ॐ चित्तिश्चेति परमेष्ठी ऋषिः चित्तिर्देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ चित्तिश्च स्वाहा, इदं चित्यै न मम ॥२॥

ॐ आकूतं चेति परमेष्ठी ऋषिः आकूतं देवता यजुश्छन्दोः होमे विनियोगः ।

ॐ आकूतं च स्वाहा, इदमाकूताय न मम ॥३॥

ॐ आकूतिश्चेति परमेष्ठी ऋषिः आकूतिर्देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ आकूतिश्च स्वाहा, इदमाकूत्यै न मम ॥४॥

ॐ विज्ञातं चेति परमेष्ठी ऋषिर्विज्ञातं देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ विज्ञातं च स्वाहा, इदं विज्ञाताय न मम ॥५॥

ॐ विज्ञातिश्चेति परमेष्ठी ऋषिर्विज्ञातिर्देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ विज्ञातिश्च स्वाहा, इदं विज्ञात्यै न मम ॥६॥

ॐ मनश्चेति परमेष्ठी ऋषिर्मनो देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ मनश्च स्वाहा, इदं मनसे न मम ॥७॥

ॐ शक्करीश्चेति परमेष्ठी ऋषिः शक्करी देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ शक्करीश्च स्वाहा, इदं शक्करीभ्यो न मम ॥८॥

ॐ दर्शश्चेति परमेष्ठी ऋषिर्दर्शो देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ दर्शश्च स्वाहा, इदं दर्शाय न मम ॥९॥

ॐ पौर्णमासं चेति परमेष्ठी ऋषिः पौर्णमासं देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ पौर्णमासं च स्वाहा, इदं पौर्णमासाय न मम ॥१०॥

ॐ बृहच्चेति परमेष्ठी ऋषिर्बृहद्देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ बृहच्च स्वाहा, इदं बृहते न मम ॥११॥

ॐ रथन्तरं चेति परमेष्ठी ऋषी रथन्तरं देवता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ रथन्तरं च स्वाहा, इदं रथन्तराय न मम ॥१२॥

ॐ प्रजापतिरिति परमेष्ठी ऋषिसि्त्रष्टुप्छन्दः प्रजापतिदेर्वता यजुश्छन्दो होमे विनियोगः ।

ॐ प्रजापतिर्जयानिन्द्राय वृष्णे प्रायच्छदुग्रः पृतना जयेषु । तस्मै विशः समनमन्त सर्वाः स उग्रः स इ हव्व्यो बभूव स्वाहा ॥
इदं प्रजापतये न मम ॥१३॥

द्दठ ॥
इति जयाहोमः ॥
ततो वधूवरौ अभिषिञ्चेत् —

॥ यति नै जयाहोम ॥
त्यसपछि वधू र वरलाई अभिषेक गर्नुपर्छ —

ॐ वधूवराभ्यां यच्छन्तु होमेनाऽनेन तर्पिताः । चिरमायुर्महत्तेजश्चित्ताद्यास्त्रिदिवौकसः ॥१॥
गौरी लक्ष्मीस्तथेन्द्राणी लोपामुद्रा शुभप्रदा । कुर्यात् सदाचारवतीं स्वतुल्यां कन्यकामिमाम् ॥२॥

(छ) अथ अभ्यातानहोमः

ॐ अग्निर्भूतानामिति प्रजापतिऋर्षिरग्निर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ अग्निर्भूतानामधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदमग्नये भूतानामधिपतये नम मम ॥१॥

ॐ इन्द्रो ज्येष्ठानामिति प्रजापतिऋर्षिरिन्द्रो ज्येष्ठानामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ इन्द्रो ज्येष्ठानामधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदमिन्द्राय ज्येष्ठानामधिपतये न मम ॥२॥

ॐ यमः पृथिव्या इति प्रजापतिऋर्षिर्यमः पृथिव्या अधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ यमः पृथिव्या अधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं यमाय पृथिव्या अधिपतये न मम ॥३॥

(अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः) ॐ वायुरिति प्रजापतिऋर्षिर्वायुरन्तरिक्षस्याधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ वायुरन्तरिक्षस्याधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं वायवेऽन्तरिक्षस्याधिपतये न मम ॥४॥

ॐ सूर्योदिवोऽधिपतिरिति प्रजापतिऋर्षिः सूर्यो दिवोऽधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ सूर्योदिवोऽधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं सूर्याय दिवोऽधिपतये न मम ॥५॥

ॐ चन्द्रमा नक्षत्राणामिति प्रजापतिऋर्षिश्चन्द्रमा नक्षत्राणामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ चन्द्रमा नक्षत्राणामधिपतिः स मावत्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं चन्द्रमसे नक्षत्राणामधिपतये न मम ॥६॥

ॐ बृहस्पतिरिति प्रजापतिऋर्षिर्बृस्पतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमेविनियोगः ।

ॐ बृहस्पतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं बृहस्पतये ब्रह्मणोधिपतये न मम ॥७॥

ॐ मित्र इति प्रजापतिऋर्षिर्मित्रः सत्यानामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ मित्रः सत्यानामधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं मित्राय सत्यानामधिपतये न मम ॥८॥

ॐ वरुण इति प्रजापतिऋर्षिर्वरुणोऽपामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः।

ॐ वरुणोऽपामधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं वरुणायापामधिपतये न मम ॥९॥

ॐ समुद्र इति प्रजापतिऋर्षिः समुद्रः स्रोत्यानामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ समुद्रः स्रोत्यानामधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं समुद्राय स्रोत्यानामधिपतये न मम ॥१०॥

ॐ अन्नमिति प्रजापतिऋर्षिरन्नᳩसाम्राज्यानामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ अन्नᳩसाम्राज्यानामधिपतिस्तन्मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदमन्नाय साम्राज्यानामधिपतये न मम ॥११॥

ॐ सोम इति प्रजापतिऋर्षिः सोम ओषधीनामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ सोम ओषधीनामधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं सोमायौषधीनामधिपतये न मम ॥१२॥

ॐ सवितेति प्रजापतिऋर्षिः सविता प्रसवानामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ सविता प्रसवानामधिपतिः स मावत्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥

इदं सवित्रे प्रसवानामधिपतये न मम ॥१३॥

ॐ रुद्र इति प्रजापतिऋर्षि रुद्रः पशूनामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ रुद्रः पशूनामधिपतिः स मावत्वस्मिन्ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं रुद्राय पशूनामधिपतये न मम ॥१४॥

(अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः) ॐ त्वष्टेति प्रजापतिऋर्षिस्त्वष्टा रूपाणामधिपतिदेर्वता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ त्वष्टा रूपाणामधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं त्वष्टे्र रूपाणामधिपतये न मम ॥१५॥

ॐ विष्णुरिति प्रजापतिऋर्षिर्विष्णुः पर्वतानामधिपतिर्देवता पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ विष्णुः पर्वतानामधिपतिः स मावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्म्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं विष्णवे पर्वतानामधिपतये न मम ॥१६॥

ॐ मरुत इति प्रजापतिऋर्षिर्मरुतो गणानामधिपतयो देवताः पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ मरुतो गणानामधिपतयस्ते मावन्त्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं मरुद्भ्यो गणानामधिपतिभ्यो न मम ॥१७॥

ॐ पितर इति प्रजापतिऋर्षिः पितरः पितामहाः परेऽवरे ततास्ततामहा देवताः पङ्क्तिश्छन्दोऽभ्यातानहोमे विनियोगः ।

ॐ पितरः पितामहाः परेऽवरे ततास्ततामहा इह मावन्त्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्याᳩस्वाहा ॥
इदं पितृभ्यः पितामहेभ्यस्ततेभ्यस्ततामहेभ्यो न मम ॥१८॥

(अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः) द्दड ॥
इत्यभ्यातानहोमः ॥

(यहाँ प्रणीताको जल छुने) ॥
यति नै अभ्यातानहोम ॥

अथ वधूवरौ अभिषिञ्चेत् तत्र मन्त्रौ —

अब वधू र वरलाई अभिषेक गर्नुपर्छ । त्यहाँका दुई मन्त्र —

ॐ ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो गुरुः शुक्रश्च भार्गवः । आयुर्दीर्घं च सौख्यं च प्रयच्छन्त्वनयोर्द्वयोः ॥१॥
अग्निर्भूरपि यज्ञेऽस्मिन् श्रीधरश्च श्रिया सह । देयात् पुत्रान् सुखं लक्ष्मीं सौभाग्यमपि सर्वदा ॥२॥

(ज) अथ गुप्ताहुतयः

वधूवरयोः पुरस्तात् प्रसारितेन पटेन वह्निं व्यवधाय — ॐ अग्निरैतु इत्यादीनां चतुर्णां मन्त्राणां प्रजापतिऋर्षिः परम्मृत्यो इति मन्त्रस्य सङ्गसुक ऋषिः पञ्चानामपि त्रिष्टुप् छन्दः लिङ्कोक्ता देवता आज्याहुतिहोमे गुप्ताहुतिहोमे च विनियोगः ।

ॐ अग्निरैतु प्रथमो देवतानाᳩसोऽस्यै प्रजां मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तदयᳩराजा व्वरुणोऽनुमन्यतां यथेयᳩस्त्री पौत्रमघं न रोदात् स्वाहा ॥
इदमग्नये न मम ॥१॥
ॐ इमामग्निस्त्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै नयतु दीर्घमायुः । अशून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभिविबुध्यतामियᳩस्वाहा ॥
इदमग्नये न मम ॥२॥
ॐ स्वस्ति नो अग्ने दिव आ पृथिव्या विश्वानि धेह्यथा यजत्र । यदस्यां महि दिवि जातं प्रशस्तं तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रᳩस्वाहा ॥
इदमग्नये न मम ॥३॥
ॐ सुगन्नु पन्थां प्रदिशन्नऽएहि ज्योतिष्मद्धेह्यजरन्न आयुः । अपैतु मृत्युरमृतं न आगाद्वैवस्वतो नोऽअभयं कृणोतु स्वाहा ॥

इदं वैवस्वताय न मम ॥४॥

(अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः)

ॐ परम्मृत्यो अनुपरेहि पन्थाँ यस्तेऽअन्यऽइतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजाᳩरीरिषो मोत व्वीरान् स्वाहा ॥
इदं मृत्यवे न मम ॥५॥

(अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः) प्रसारितं वस्त्रमुत्तार्य वधूवरौ अभिषिञ्चेत् —

(यहाँ प्रणीताको जल छुने) फिँजाइएको वस्त्र हटाएर वधू र वरलाई अभिषेक गर्नुपर्छ —

ॐ गोविन्दो गोकुले तिष्ठन् गोपीभिर्विहरन् सह । तुष्टिपुष्टिकरो भूयादनयोर्वरकन्ययोः ॥

(झ) अथ लाजाहोमः

वधूर्वेद्याः पश्चिमतः प्राङ्मुखीभूय तिष्ठेत्, तस्या वामतो वरस्तिष्ठेत् । घृताभिघारितानां शमीपलाशमिश्रितानां शूर्पे चतुर्भागतया पृथक् स्थापितानां लाजानां मध्ये प्रथमभागतः भ्रात्रा अञ्जलिना प्रदत्तान् लाजान् अञ्जलौ गृहीत्वा वरेण अन्वारब्धा वधूर्मन्त्रं पठित्वा त्रिवारं जुहुयात्, तत्र मन्त्राः —

वधू वेदीको पश्चिमपट्टि पूर्वमुख भई उभिनुपर्छ, उनको बायाँपट्टि वर उभिनुपर्छ । घिउ लगाइएका, सिमी र पलाश मिसाइएका, नाङ्लोमा चार भाग गरी छुट्टाछुट्टै राखिएका लावामध्ये पहिलो भागबाट दाजुभाइले अञ्जुलीले दिएका लावा अञ्जुलीमा लिएर, वरले अन्वारब्ध गरेकी वधूले मन्त्र पढी तीन पटक होम गर्नुपर्छ । त्यहाँका मन्त्र —

विनियोगः–

ॐ अर्यमणमित्याथर्वण ऋषिरनुष्टुप्छन्दो लिङ्कोक्ता देवता लाजाहोमे विनियोगः ।

१. ॐ अर्यमणं देवं कन्या अग्निमयक्षत । स नो अर्यमा देवः प्रेतो मुञ्चतु मा पतेः स्वाहा ॥
इदमर्यम्णे न मम ॥१॥

इति प्रथमाहुतौ हुतायाम्, पुनः प्रथमभागतो भ्रात्रा दत्तान् लाजान् गृहीत्वा —

— यसरी पहिलो आहुति दिइसकेपछि, फेरि पहिलो भागबाट दाजुभाइले दिएका लावा लिएर —

२. ॐ इयं नार्युपब्रूते लाजानावपन्तिका । आयुष्मानस्तु मे पतिरेधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा ॥
इदमग्नये न मम ॥२॥

इति द्वितीयाहुतौ हुतायाम्, पुनः प्रथमभागतो भ्राता दत्तान् लाजान् गृहीत्वा —

— यसरी दोस्रो आहुति दिइसकेपछि, फेरि पहिलो भागबाट दाजुभाइले दिएका लावा लिएर —

३. ॐ इमाँल्लाजानावपाम्यग्नौ समृद्धिकरणं तव । मम तुभ्यं च संवननं तदग्निरनुमन्यतामियᳩस्वाहा ॥
इदमग्नये न मम ॥३॥

(ञ) पाणिग्रहणम्

ततो वध्वाः दक्षिणहस्ताङ्कुष्ठं गृहीत्वा वरश्चतुरो (४. मन्त्रान् पठेत्, तत्र मन्त्राः — ॐ गृब्भ्णामीत्यादीनां चतुर्णां याज्ञवल्क्यभरद्वाजाथर्वणप्रजापतय ऋषयः त्रिष्टुबुष्णिगनुष्टुप्यजुश्छन्दांसि पाणिग्रहणे विनियोगः ।

ॐ गृब्भ्णामि ते सौभगाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर्यथाऽसः । भगो अर्यमा सविता पुरन्धिर्मह्यं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः ॥१॥
ॐ अमोऽहमस्मि सा त्वᳩसा त्वमस्यमोऽहम् । सामाहमस्मि ऋक् त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वम् ॥२॥
ॐ तावेहि विवहावहै सह रेतो दधावहै । प्रजां प्रजनयावहै पुत्रान् विन्दावहै बहून् ॥३॥
ॐ ते सन्तु जरदष्टयः सम्प्रियौ रोचिष्णू सुमनस्यमानौ । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतᳩशृणुयाम शरदः शतम् ॥४॥

(ट) अश्मारोहणम्

अग्नेरुत्तरतः प्राङ्मुखीं वधूं कृत्वा पूवोर्पकल्पितायां ससिन्दूररेखात्रयायां शिलायां वध्वा दक्षिणं पादाङ्गुष्ठं स्वदक्षिणकरेण गृहीत्वा मन्त्रं पठन् आरोहयेद् वरः — तत्र मन्त्रः — ॐआरोहेममश्मानमित्याथर्वणऋषिः अनुष्टुप् छन्दो वधूदेर्वता अश्मारोहणे विनियोगः ।

ॐ आरोहेममश्मानमश्मेव त्वᳩस्थिरा भव । अभितिष्ठ पृतन्यतोऽवबाधस्व पृतनायतः ॥

(ठ) गाथागानम्

अश्मायामारूढायां पुनः पठेद्वरः — ॐ सरस्वति प्रेदमिति विश्वामित्र ऋषिः सरस्वतीदेवताऽनुष्टुप्छन्दः गाथागाने विनियोगः ।

ॐ सरस्वति प्रेदमव सुभगे वाजिनीवति । यां त्वा विश्वस्य भूतस्य प्रजायामस्याग्रतः ॥
यस्यां भूतᳩसमभवद्यस्यां विःवमिदं जगत् । तामद्यगाथां गास्यामि या स्त्रीणामुत्तमं यशः ॥

(ड) परिक्रमणम्

ततो वधूमग्रतः कृत्वा मन्त्रं पठन् वरः प्रदक्षिणमग्निं परिक्रामेत्, तत्र मन्त्रः — ॐ तुभ्यमग्न इत्याथर्वण ऋषिरग्निर्देवताऽनुष्टुप्छन्दः परिक्रमणे विनियोगः ।

ॐ तुभ्यमग्ने पर्यवहन्त्सूर्यां वहतु ना सह । पुनः पतिभ्यो जायां दाऽग्ने प्रजया सह ॥

(ढ) पुनर्द्विर्लाजाहोमादिकम्

ततः पूर्वं स्थानमागत्य पूर्ववत् समन्त्रपाठं वधूवरौ लाजाहोमम्, अङ्गुष्ठग्रहणम्, अश्मारोहणम्, गाथागानम्, अग्निपरिक्रमणं च द्विवारं कुर्याताम् । तृतीयपरिक्रमणे समापिते भ्रात्रा दत्तस्य शूर्पस्य कोणेन सर्वानेव लाजान् समन्त्रपाठं जुहुयात्, तत्र मन्त्रः – ॐ भगायेति मन्त्रस्य प्रजापतिऋषिसि्त्रष्टुप् छन्दो भगो देवता लाजाहोमे विनियोगः ।

ॐ भगाय स्वाहा, इदं भगाय न मम ।

(इति वरो ब्रूयात्)

(ण) शिलापूजनम्

ततस्तूष्णीं चतुर्थं परिक्रमणम्, तत्र आचाराद्वधूवरौ पूर्वप्रकल्पितां शिलामारोहणक्रमेण गन्धाक्षतपुष्पाण्यादाय पूजयेताम् —

त्यसपछि मौन रूपमा चौथो परिक्रमा । त्यहाँ आचारअनुसार वधू र वरले पहिले नै राखिएको ढुङ्गामा आरोहण गर्ने क्रमले गन्ध, अक्षता र फूल लिएर पूजा गर्नुपर्छ —

ॐ तमालपुष्पप्रतिमाङ्कि ! मातः ! सनालनीलोत्पलयुग्महस्ते ! स्फुरत्सरस्वद्बृहदम्बरे ! त्वं धरे ! समागच्छ वरं प्रदातुम् ॥
ॐ भूरसि भूमिरस्यदितिरसि विश्वधा या विश्वस्य भुवनस्य धर्त्री । पृथिवीं यच्छ पृथिवीन्दृᳩह पृथिवीं मा हिᳩसीः ॥
ॐ मातरं वसुधां देवीं पितरं च महेश्वरम् । आवां प्रपन्नौ स्वः कामान्प्राप्नुयाव यथेप्सितान् ॥
ॐ अश्मा च मे मृत्तिका च मे गिरयश्च मे पर्वताश्च मे सिकताश्च मे वनस्पतयश्च मे हिरण्यं च मे ऽयश्च मे श्यामं च मे लोहं च मे सीसं च मे त्रपु च मे यज्ञेन कल्पन्ताम् ॥

ॐ देहल्यां स्थापिता सेयं भक्तितोऽभ्यर्चिता शिला । ददातु विपुलान् भोगान् पुत्रपौत्रादिसंयुतान् ॥
ॐ स्थिरो भव वीड्वङ्कऽआशुर्भव वाज्यर्वन् । पृथुर्भव सुखदस्त्वमग्नेः पुरीषवाहणः ॥

ततो वर उपविश्य ब्रह्मणाऽन्वारब्धः प्रजापतिं ध्यायन् आज्येन जुहुयात्, तत्र मन्त्रः — ॐ प्रजापतय इति प्रजापतिऋषिसि्त्रष्टुप् छन्दः प्रजापतिदेर्वता आज्यहोमे विनियोगः।

ॐ प्रजापतये स्वाहा, इदं प्रजापतये न मम ।

हुतशेषस्य आज्यस्य प्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः। ततो वधूवरौ यथास्थानमागत्य उपविशेताम् ॥

होमबाट बाँकी रहेको घिउ प्रोक्षणीपात्रमा हाल्नुपर्छ । त्यसपछि वधू र वर आ-आफ्नो ठाउँमा आएर बस्नुपर्छ ॥

(त) अष्टपर्वतानां पूजा

अष्टदिक्षु वस्त्रोपरि पुञ्जीकृतैस्तण्डुलैर्लाजैर्वा प्रकल्पितान् अष्टौ पर्वतान् पूजयेत् । पुञ्जीकरणपूजनयोराकृतिर्यथा —

आठै दिशामा वस्त्रमाथि थुपारिएका चामल वा लावाले बनाइएका आठ पर्वतको पूजा गर्नुपर्छ । थुपार्ने र पूजा गर्ने आकृति यस्तो —

१. सुमेरुः २. शिखिरः ३. उदयाचलः ४. मरुतः ५. विन्ध्यः ६. हिमालयः ७. वैराटः ८. शारदः

१. सुमेरु — उत्तर । २. शिखिर — ईशान । ३. उदयाचल — पूर्व । ४. मरुत् — आग्नेय । ५. विन्ध्य — दक्षिण । ६. हिमालय — नैऋत्य । ७. वैराट — पश्चिम । ८. शारद — वायव्य ।

वधूवरौ गन्धाक्षतपुष्पाद्यैः पूजयेताम्, तत्र मन्त्राः —

वधू र वरले गन्ध, अक्षता र फूल आदिले पूजा गर्नुपर्छ । त्यहाँका मन्त्र —

१. सुमेरुं काञ्चनमयं चतुःशृङ्गविराजितम् । मण्डलस्योत्तरे भागे चन्द्रमा इति पूजये ॥
ॐ चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽअजायत । श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥
ॐ सुमेरुपर्वताय नमः ॥१॥ २. शिखिरं च महादेवं पाण्डुरं हेमभूषितम् । येतेशतमितीशाने विदिग्भागे प्रपूजये ॥
ॐ येतेशतं व्वरुणं ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नो अद्य सवितोत व्विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्क्काः स्वाहा ॥
ॐ शिखिराय नमः ॥२॥ ३. उदयं पर्वतं पीतरक्तश्वेतं विभूषितम् । त्रातारमिति मन्त्रेण साधिष्ठातारमर्चये ॥
ॐ त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रᳩहवे हवे सुहवᳩशूरमिन्द्रम् । ह्वयामि शक्रं पुरुहूतमिन्द्रᳩस्वस्तिनो मघवा धात्विन्द्रः ॥
ॐ उदयाचलाय नमः ॥ ३ ॥ ४. समुन्नतं कृष्णवर्णं मरुतं नाम पर्वतम् । आग्नेय्यां स्थितमत्युग्रं मरुत्वानिति पूजये ॥
ॐ मरुत्वाँऽइन्द्र वृषभो रणाय पिबा सोम मनुष्यधम्मदाय । आसिञ्चस्व जठरे मद्ध्वऽऊर्मिन्त्वᳩराजासि प्रतिपत्सुतानाम् । उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा मरुत्वतऽएष ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वते ॥
ॐ मरुताय नमः ॥४॥

५. आरक्तश्वेतवपुषं दक्षिणस्यां दिशि स्थितम् । धामच्छदिति मन्त्रेण विन्ध्यं पर्वतमर्चये ॥
ॐ धामच्छदग्निरिन्द्रो ब्रह्मा देवो बृहस्पतिः । सचेतसो विश्वेदेवा यज्ञं प्रावन्तुनः शुभे ॥
ॐ विन्ध्याचलाय नमः ॥५॥ ६. नैऋर्त्यामुषितं तुङ्गं मणिहेमादिभूषितम् । हिरण्यगर्ब्भमन्त्रेण हिमवन्तं समर्चये ॥
ॐ हिरण्यगर्ब्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेकऽआसीत् । सदाधार पृथिवीन्द्यामुतेमाङ्कस्मै देवाय हविषा व्विधेम ॥
ॐ हिमाचलाय नमः ॥६॥ ७. पाण्डवैर्गुप्तचर्यार्थमाश्रितं पश्चिमे स्थितम् । धन्वनागेति मन्त्रेण वैराटं गिरिमर्चये ॥
ॐ धन्वना गा धन्वनाजिञ्जयेम धन्वना तीव्राः समदो जयेम । धनुः शत्रोरपकामङ्कृणोति धन्वना सर्वाः प्रदिशो जयेम ॥
ॐ वैराटाय नमः ॥७॥ ८. शारदं शुभ्रवर्णाढ्यं ज्ञानदं करुणायुतम् । वायव्यां दिशि वायव्व्यैर्व्वायव्यानिति पूजये ॥
ॐ व्वायव्यैर्व्वायव्यान्याप्नोतिशतेन द्रोणकलशम् । कुम्भीभ्यामम्भृणौसुते स्थालीभिः स्थालीराप्नोति ॥
ॐ शारदाय नमः ॥८॥

अन्ते प्रसादग्रहणम् ।

अन्त्यमा प्रसाद ग्रहण ।

(थ) अथ सप्तपदी

वेद्या उत्तरोत्तरत आस्तृते वस्त्रे सिन्दूरादिभिः सप्त मण्डलानि कृत्वा, वधूम् उदङ्मुखीम् उत्त्थितां कृत्वा, तस्याः दक्षपादाङ्कुष्ठं दक्षहस्तेन गृहीत्वा वरः सप्तपदानि क्रमेण समन्त्रपाठं प्रक्रामयेत्, तत्र मन्त्राः — ॐ एकमिष इत्यादिसप्तानां प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दो लिङ्कोक्ता देवता सप्तपदप्रक्रमणे विनियोगः ।

ॐ एकमिषे विष्णुस्त्वा नयतु (१)

ॐ द्वे ऊर्जे विष्णुस्त्वानयतु (२) ॐ त्रीणि रायस्पोषाय विष्णुस्त्वा नयतु (३) ॐ चत्त्वारि मायोभवाय विष्णुस्त्त्वा नयतु (४) ॐ पञ्च पशुभ्यो विष्णुस्त्वा नयतु (५) ॐ षडृतुभ्यो विष्णुस्त्वा नयतु (६) ॐ सखे सप्तपदा भव सा मामनुव्रता भव विष्णुस्त्वा नयतु (७)

ततस्तेषु सप्तमण्डलेषु क्रमेण सप्तर्षीन् गन्धाक्षतपुष्पैः पूजयेताम् वधूवरौ, तत्र मन्त्राः—

त्यसपछि ती सात मण्डलमा क्रमैसँग सप्तर्षिको गन्ध, अक्षता र फूलले वधू र वरले पूजा गर्नुपर्छ । त्यहाँका मन्त्र —

१. अत्रिं मुनिं सपत्नीकमावाह्य प्रथमे पदे । पत्न्याऽनयाऽभिनवया संयुक्तः पूजयाम्यहम् ॥
ॐ आदित्यङ्कर्भं पयसा समङ्ग्धि सहस्रस्य प्रतिमां विश्वरूपम् । परिवृङ्ग्धि हर सामा भिमᳩस्थाः शतायुषङ्कृणुहि चीयमानः ॥
ॐ अत्रये नमः ॥१॥ २. पदे द्वितीये सूर्येन्दुरूपं पत्नीसमन्वितम् । मुनिं वसिष्ठमावाह्य सदारः पूजयाम्यहम् ॥
ॐ वातो वा मनोवा गन्धर्वः सप्तविᳩशतिः । तेऽअग्रेश्वमयुञ्जँस्तेऽअस्मिञ्जवमादधुः ॥
ॐ वसिष्ठाय नमः ॥२॥ ३. पदे तृतीयेऽङ्किरसं मुनिवर्गसमर्चितम् । दम्पत्योर्जयदातारं सदारः पूजयाम्यहम् ॥
ॐ गायत्री त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप्पङ्क्त्या सह । बृहत्युष्णिहा ककुप्सूचीभिः शम्यन्तुत्वा ॥
ॐ अङ्किरसे नमः ॥३॥ ४. उद्भावितहरिश्चन्द्रमहिमानं मुनीश्वरम् । पदे चतुर्थे गाधेयं सदारः पूजयाम्यहम् ॥

ॐ अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥
ॐ विश्वामित्राय नमः ॥४॥ ५. पराशरसुतं व्यासं मत्स्यगर्भसमुद्भवम् । पञ्चमेऽत्र पदे प्रीतः सदारः पूजयाम्यहम् ॥
ॐ सोमो धेनुᳩसोमोऽअर्वन्तमाशुᳩसोमो व्वीरङ्गर्म्मण्यन्ददाति । सादन्यं विदथ्यᳩसभेयं पितृश्रवणं यो ददाशदस्मै ॥
ॐ व्यासाय नमः ॥५॥ ६. षष्ठे पदे भरद्वाजं मुनिं षडृतुविग्रहम् । आवाह्य यज्ञरक्षायै सदारः पूजयाम्यहम् ॥
ॐ वसन्तेनऽऋतुना देवा वसवस्त्रिवृतास्तुताः । रथन्तरेण तेजसा हविरिन्द्रे व्वयो दधुः ॥
ॐ भरद्वाजाय नमः ॥६॥ ७. सप्तमेऽत्र पदे शम्भोरंशभूतं मुनीश्वरम् । दुर्वाससं शुभावाप्त्यै सदारः पूजयाम्यहम् ॥
ॐ सप्तऽऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् । सप्तापः स्वपतो लोकमीयुस्तत्र जागृतोऽअस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ । ॐ दुर्वाससे नमः ॥७॥

इत्थं सम्पूज्य वधूवरौ प्रसादमादाय सप्त ब्राह्मणान् दक्षिणाभोजनादिभिः सन्तोषयेताम् ।

यसरी पूजा गरी वधू र वरले प्रसाद लिएर सात ब्राह्मणलाई दक्षिणा र भोजन आदिले सन्तुष्ट पार्नुपर्छ ।

(द) राजविजयप्रशस्तिगानम्

(अस्मिन्नवसरे राजवंशविरुदावलिवेत्ता कश्चन ओजस्वी क्षत्रियादिपुरुषः खड्गमुन्नीय साभिनिवेशं राजविजयप्रशस्तिमुच्चैर्गायेदिति (गोरक्षदेशाचारः) ।

(यही अवसरमा राजवंशको विरुदावली जान्ने कुनै ओजस्वी क्षत्रिय आदि पुरुषले तरबार उठाएर उत्साहसाथ राजविजयको प्रशस्ति ठूलो स्वरमा गाउनुपर्छ — यो गोरक्षदेशको आचार हो ।)

(ध) वधूमूर्धाभिषेचनम्

ततो वरः सपत्नीकोऽग्नेः पश्चिमतः सि्थत्वा मौनिपुरुषस्कन्धस्थितकलशजलेन साम्रपल्लवेन वधूं मूर्धन्यभिषिञ्चेत्, तत्र मन्त्राः — ॐ आप इति प्रजापतिऋर्षिर्लिङ्कोक्ता देवता यजुश्छन्दो मूर्धाभिषेचने विनियोगः ।

ॐ आपः शिवाः शिवतमाः शान्ताः शान्ततमास्तास्ते कृण्वन्तु भेषजम् ।

पुनः — ॐ आपो हिष्ठेति तिसॄणां सिन्धुद्वीप ऋषिर्गायत्रीच्छन्द आपो देवता वधूमूर्धाभिषेके विनियोगः ।

ॐ आपो॒हिष्ट्ठा म॑यो॒भुव॒स्त्तान॑ऽऊ॒र्ज्जे द॑धातन । म॒हेरणा॑य॒चक्ष॑से ॥१॥
यो वः॑शि॒वत॑मो॒रस॒स्त्तस्य॑भाजयते॒ह नः॑। उ॒श॒तीरि॑व मा॒तरः॑ ॥२॥
तस्माऽअरङ्कमामवो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः᳥ ॥३॥

(इति प्रतिमन्त्रम्)

(न) सूर्योदीक्षणम्

अथ दिवा विवाहे वरः वधूं

अब दिउँसो विवाह भएमा वरले वधूलाई

सूर्यमुदीक्षस्व

इति प्रैषेण सूर्यं दर्शयेत् । तत्र स्वयमेव मन्त्रं पठेद्वरः — ॐ तच्चक्षुरिति दध्यङ्ङाथर्वण ऋषिर्ब्राह्मी त्रिष्टुप् छन्दः सूयो देर्वता सूयोर्दीक्षणे विनियोगः ।

ॐ तच्चक्षु॑र्द्दे॒वहि॑तम्पु॒रस्त्ता॑च्छु॒क्क्रमुच्च॑रत्। पश्श्ये॑म श॒रदः॑ श॒तञ्जीवे॑म श॒रदः॑ श॒तᳮ शृणु॑याम श॒रदः॑ श॒तम्प्र ब्ब्र॑वाम श॒रदः॑ श॒तमदी॑नाः᳥ स्याम श॒रदः॑ श॒तम्भूय॑श्च्च श॒रदः॑ श॒तात्॥

वधूः–

उदीक्षे

इति ब्रूयात् । रात्रौ विवाहे तु

— यसो भन्नुपर्छ । रातमा विवाह भएमा भने

ध्रुवमुदीक्षस्व

इति वरो ध्रुवं दर्शयेत्, मन्त्रं च स्वयं पठेत् — ॐ ध्रुवमसीति प्रजापतिऋर्षिर्ध्रुवो देवता पङ्क्तिश्छन्दः ध्रुवोदीक्षणे विनियोगः ।

ॐ ध्रुवमसि ध्रुवन्त्वा पश्यामि ध्रुवैधि पोष्ये मयि । मह्यं त्वादाद्बृहस्पतिर्मया पत्या प्रजावती सञ्जीव शरदः शतम् ॥

वधूश्च ध्रुवमवीक्षमाणाऽपि

उदीक्षे

इति ब्रूयात् ।

— यसो भन्नुपर्छ ।

(प) हृदयालम्भनम्

अथ वरो वध्वा दक्षिणस्कन्धतो हस्तं नीत्वा तस्याः हृदयमालभेत । तत्र मन्त्रः — ॐ मम व्रत इति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिदेर्वता च त्रिष्टुप्छन्दः वधूहृदयालम्भने विनियोगः ।

ॐ मम व्रते ते हृदयं दधामि मम चित्तमनु चित्तन्तेऽअस्तु । मम वाचमेकमना जुषस्व प्रजापतिष्ट्वा नियुनक्तु मह्यम् ॥

(फ) अथ सिन्दूरार्पणम् घद्द

ऐशान्यां स्थापिताद् गणेशादारभ्य वधूसीमन्तपर्यन्तम् उभयपक्षीये वस्त्रद्वये प्रसारिते सति वर उत्थाय सिन्दूरपात्रं वामहस्तेन धृत्वा गणेशादिभ्यो देवताभ्यः सिन्दूरं समर्प्य त्रिरुत्क्षिप्य वस्त्रद्वयेऽविच्छिन्नां सिन्दूररेखां प्रवर्तयन् वधूसमीपमागत्य सीमन्तदेशे सिन्दूरं निःक्षिपेत् — ॐ सुमङ्गलीरिति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिरनुष्टुप्छन्दो लिङ्कोक्ता देवताऽभिमन्त्रणे विनियोगः ।

ॐ सुमङ्गलीरियं वधूरिमाᳩसमेत पश्यत । सौभाग्यमस्यै दत्त्वा यथास्तं विपरेतन ॥

इति मन्त्रेण त्रिवारं वधूसीमन्तदेशे सिन्दूरं निःक्षिप्य ललाटमध्यं च सिन्दूरबिन्दुविभूषितं कृत्वाऽवशिष्टसिन्दूरसहितं पात्रं तस्यै दद्यात् ।

— यस मन्त्रले तीन पटक वधूको सिउँदोमा सिन्दूर हालेर निधारको बीच पनि सिन्दूरको टीकाले सिँगारी बाँकी सिन्दूरसहितको पात्र उनलाई दिनुपर्छ ।

(ब) स्थानपरिवर्तनम्

अथ वरः (बलवानन्यो वा कश्चित् सुशीलो ब्राह्मणादिः) कन्यामुत्थाप्य — ॐ इह गाव इति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिरनुष्टुप्छन्दो लिङ्कोक्ता देवता उपवेशने विनियोगः ।

ॐ इह गावो निषीदन्त्विहाश्वाऽइह पूरुषाः । इहो सहस्रदक्षिणो यज्ञ इह पूषा निषीदतु ।

घघ इति मन्त्रं पठन् (अग्नेः प्रागुदग्वा पूर्वप्रकल्पिते गुप्तागारे उत्तरलोम्नि प्राग्ग्रीवे लोहिते आनडुहे चर्मणि) प्रागग्रैरुदगग्रैर्वा कुशैरास्तृते लोहितवस्त्रच्छन्ने सुखासने वा उपवेशयेत् । उपविष्टा वधूश्च वरस्य वस्त्रान्तमाकृष्य

— यो मन्त्र पढ्दै (अग्निको पूर्व वा उत्तरपट्टि पहिले नै तयार पारिएको गुप्त कोठामा, रौँ माथितिर र घाँटी पूर्वतिर पारिएको रातो गोरुको छालामा) पूर्व वा उत्तरतिर टुप्पो पारेका कुश ओछ्याई रातो वस्त्रले छोपिएको सुखासनमा बसाल्नुपर्छ । बसेकी वधूले वरको वस्त्रको छेउ तानेर

स्थीयताम्

इति वदन्ती तं स्वदक्षिणत उपवेशयेत् पादयोः प्रणमेच्च । उपवेश्यते, स्वयं च वधूस्थाने उपविश्यते ।

— यसो भन्दै उनलाई आफ्नो दाहिनेपट्टि बसाल्नुपर्छ र खुट्टामा ढोग्नुपर्छ । बसालिन्छ, र आफू वधूको ठाउँमा बस्छिन् ।

(भ) गोदानम्

वर आचार्याय गोयुग्मं (गां वा) दद्यात् । गोयुग्मं (गां वा) ब्राह्मणं च सम्पूज्य कुशादीन्यादाय —

वरले आचार्यलाई गाईको जोडी (वा गाई) दिनुपर्छ । गाईको जोडी (वा गाई) र ब्राह्मणको पूजा गरी कुश आदि लिएर —

ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य ...... गोत्रः ...... शर्माऽहम् कृतस्यैतावतो वैवाहिकस्य कर्मणः साङ् गतासिद्धये रुद्रदैवताम् इदं गोयुग्मं (इमां गां वा) ...... गोत्राय ...... शर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यं सम्प्रददे ।

इति दद्यात् । स्वस्तीति प्रतिवचनम् । ततः कपिले सर्वदेवानामिति गां प्रार्थ्य दानप्रतिष्ठाद्रव्यं सङ्कल्प्य दद्यादिति ॥

(म) अथ मधुपर्कप्राशनमाचारात् (माहुर खुवाउने)घद्ध

दधिमधुघृतं पिहितं कांस्यपात्रे समानीतं वह्नौ तापितं पुरस्तात् कृत्वा पिधानमपसार्य वधूवरौ समालोडयेताम् । ततः कनिष्ठिकया समं विभज्य अहंपूर्विकामालम्ब्य मन्त्रपाठं विनैव परस्परं प्राशयेताम्, हस्तौ प्रक्षाल्याऽचामेताञ्च ।

दही, मह र घिउ काँसाको भाँडामा ढाकेर ल्याई आगोमा तताएर अगाडि राखी, ढकनी हटाएर वधू र वरले चलाउनुपर्छ । त्यसपछि साइँली औँलाले बराबर बाँडेर, म पहिले भन्ने होडमा, मन्त्र नपढीकनै एक-अर्कालाई ख्वाउनुपर्छ; अनि हात पखाली आचमन गर्नुपर्छ ।

(य) अथाऽदित्यदुहिता शैलराजदुहिता च

वधूवरौ परस्परं सम्मुखीभूय यथासुखं स्थित्वा सपणं (ठिनी) विन्यासं दीव्येताम् अक्षैः । तयोरुपरि वस्त्रं प्रसार्य तत्र लाजान् प्रक्षिप्य चामराभ्याम् आलोडयेताञ्च कलशवाहिन्यौ केचन अन्ये वा स्त्रियौ, यावन्न मन्त्रपाठः समाप्यते तावत् — ॐ तपसस्तेजसाप्रभाविता जटाभाराजिनसंछन्नाऽदित्यदुहिताबहूनि वर्षाणि तताप । तेजसा तपन्ती च सा तपतीति विख्याता बभूव । अथैकदा सन्नद्धधन्वा सेनया सहितो वने विचरन् धृतातपत्रो नृपः संवरणः समुपसृत्याऽवोचत् प्रेक्षन्तीं सुभ्रुवं नीलकेशीं यौवनवतीं पीनस्तनीं पृथुश्रोणीं ताम् । हे ! त्वं कस्याऽसि किन्नामा दुहितेति ? सा होवाच– यस्यैकचक्रं भुजगनियमितं सप्ताश्वमचरणेन सारथिनाऽरुणेन प्रणुद्यमानं स्यन्दनम्, य एष भ्राजमानः प्रातरुद्यति, तस्याहं दुहिताऽशीर्नामेति । देवरूपी कुण्डलाभरणो महाबाहुः कस्त्वं भोः ! कया कामनया मामेत्यादरेण पृच्छसीति । स होवाच तस्या अमृतोपमां वाचं निशम्य नृपवरः । सुन्दरि ! नृपः संवरणोऽहम्, भार्या मे भव रूपिणीति श्रुत्वा सा होवाच– य एवं मामजीजनत् तं गत्वा तेजोराशिमुद्यन्तं भास्करं वृणुष्वेति । स निशितैः कामशरैस्तुद्यमानः स्वपुरोहितं भगवन्तं पुत्रोत्पादनसाभिलाषा वरविजयाय प्रयतते, वरश्च पराजयाल्लज्जमानो वधूविजयाय प्रयतते, इति व्यतिकरोऽयं प्रमोदहेतुः कौतुकावलोकनतरलानां विशेषेण वधूटीनाम् ।

वसिष्ठमुपातिष्ठत, मदथेर् तां ब्रध्नं वृणुष्वेति । स होवाच ब्रध्नस्तेन गत्वा ऋग्भिर्यजुर्भिः सामभिस्तूयमानो वसिष्ठो यं कामं कामयसे तत्ते दास्यामीति । स होवाच स एष कामो याज्यो मे नृपः संवरणस्तस्यार्थे दुहितरं ते वृणोमीति । दत्तेति स होवाच प्रतिगृहाणेति । अथ वसिष्ठस्तां वाचमनुश्रुत्य तुष्टः प्रतीचीं दिशमागतस्तत्सर्वं तस्मै निवेदयामास । अथ तेन निवेदिते सुदिने सुमुहूर्ते सुनक्षत्रे सुयोगे पुण्याहे पाणिं जग्राह संवरणः । पाणिनाऽदौ पित्राऽनुमङ्गलं प्रत्तम् । उभावध्वर्युरन्वारेभे । कुशैर्लाजैः शमीपलाशैः समिद्भिः समन्त्रं हव्यवाहे हूयमाने देवतानामृषीणां गन्धर्वाणामप्सरसां सतां पश्यतां मङ्गलध्वनिभिऋर्ग्यजुःसामाथर्वाङ् गिरसेतिहासपुराणमन्त्रध्वनिमिलितैः सनृत्यवादित्रगीतैर्विवाहः संवृत्तः । अथ हैतद्भानुर्धनं ददौ, गोऽश्वानां दासीनां महिषाणामजाविकानां कुञ्जराणां शतं साहस्रवस्त्रमपरिमितं रजतं काञ्चनम् । तद्गृहीत्वा स्वपुरं रथेन वाजिभिर्युक्तेन गच्छन्तौ सम्मोदमानौ दम्पती जगाद तौ भानुः– भोः संवरण धरणीपते ! तपती नाम सेयं भार्या ते संवृत्ता, श्रृणुतं मद्वाक्यम्– ब्राह्मणवत्सलो भव, एषा ते दारकदारिका अविधवा अष्टपुत्रा जीववत्सा अनुत्तरवादिनी प्रैषकारिणी सत्यवादिनी ब्राह्मणस्तवा दैवतस्तवा मातरं सन्त्यज्य पितरं सन्त्यज्य भ्रातॄन् सन्त्यज्य भर्तारमर्चितं सुपूजितं चाऽनुयाति त्वाम् । यथेन्द्रस्येन्द्राणी, यथा दशरथस्य कौशल्या, यथा रामस्य सीता, यथा नलस्य दमयन्ती, यथा बालिनश्च तारा, यथा वायोश्चाञ्जनी, यथा नलस्य दमयन्ती, यथा सौदासस्य मदयन्ती, यथा पुरूरवस उर्वशी, यथा पुरुकुत्सस्य नर्मदा, यथा शन्तनोश्च गङ्गा, यथा धृतराष्ट्रस्य गान्धारी, यथा पाण्डोश्च कुन्ती, यथा पाण्डवानां द्रौपदी, यथा भीमसेनस्य हिडिम्बा, यथाऽर्जुनस्य सुभद्रा, यथा दुर्योधनस्य भानुमती, यथादित्यस्य (मम) च्छाया, यथा चन्द्रस्य रोहिणी, यथा गणेशस्य सिद्धिबुद्धी, यथाऽगस्त्यस्य लोपामुद्रा, यथा योगेश्वरस्य मैत्रेयी, यथा वसिष्ठस्याऽरुन्धती, यथाऽत्रेरनसूया, यथा ब्रह्मणः सावित्री, यथा कृष्णस्य रुक्मिणी, यथा पशुपतेरुमा, यथा गौतमस्याऽहल्या, यथा हिमालयस्य मेनका, यथैवमन्येषामन्या, तथा तवेयमनुगामिनीति ॥१॥
अथ शैलराजगृहे मेनका कन्यकां प्रजाता, कपर्दिने भवाय प्रत्तां च तां दुहितरं सा होवाच पत्यौ शृण्वति, अविधवा सुभगा कल्याणवती धनवती पुत्रवती यौवनवती यशोवती भवेति, भवंचोवाच । श्रीश्चते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् । इष्णन्निषाणामुम्मऽइषाण सर्वलोकम्मऽइषाण ॥
इति । अथ भवः प्रत्युवाच सदा सुप्रीता वरदा भव, अथात इयं सर्वमङ्गला भूयात्, माहेन्द्रीव वारुणीवोत्तमानि लप्सीष्ट शोभनानि, नाहमेनां जह्याम् । त्रैलोक्ये सन्ति ये देवा ब्रह्मविष्ण्वादयः सुराः । एते त्वत्साक्षिणस्त्वं मेऽभवः प्रागङ्कना सती ॥
त्यज्यते समयान्माता त्यज्यन्ते भ्रातरोऽपि वा । त्यज्यन्ते बान्धवाः सर्वे नाऽङ्कना सहगामिनी ॥

न रोचयेऽश्वं न गजं हिरण्यं कौशेयं वासो विविधं च रत्नम् । शुद्धा कन्या करगा शैलभर्तस्तव प्रसादान्मम शंकरस्य ॥
लोके कीर्तिः कुले वृद्धिर्लक्ष्मीश्च गृहमागता । स्त्रीरत्नं च मया प्राप्तं त्वत्प्रसादाद्धिमालय ॥
यद्यत्कल्याणकृल्लोके या च भक्तिरधोक्षजे । आवयोर्दत्तचित्तानां सर्वे भवतु तत्सदा ॥
इति ॥
इत्यादित्यदुहिता शैलराजदुहिता च ॥

(र) अथ ग्रहतिलकम्

वधूवरयोरभिमुखीभूतः कश्चन ब्राह्मणः सदधिसिन्दूराक्तैरक्षतैः पूर्वं वरस्य पश्चाद्वध्वा ललाटे प्रतिमन्त्रान्ते तिलकं कुर्यात्, तत्र मन्त्राः —

वधू र वरको अगाडि उभिएका कुनै ब्राह्मणले दही र सिन्दूर मिसाइएका अक्षताले पहिले वरको, पछि वधूको निधारमा हरेक मन्त्रको अन्त्यमा टीका लगाइदिनुपर्छ । त्यहाँका मन्त्र —

ॐ गजाननः पाशसनाथपाणी, रक्ताम्बरो ह्युन्दुरुवाहनश्च । लड्डूकहस्तो हि गणाधिनाथो वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥१॥
हंसाधिरूढः स चतुर्मुखः स कमण्डलुर्यज्ञपवित्रदेहः । इन्द्रादिदेवैरभिपूजितश्च वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥२॥
शङ्खं गदां चक्रसरोरुहे च करैर्दधानो गरुडाधिरूढः । जगत्पतिर्वाक्पतिपूजितश्च वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥३॥
गङ्गाधरो भस्मजटाधरश्च ललाटचन्द्रो वृषवाहनश्च । त्रिशूलखट्वाङ्कधरो महेशो वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥४॥
त्रिवेदमूतिर्जगदेकचक्षुर्विरिञ्चिनारायणशङ्गरात्मा । प्रभाकरश्चाखिललोकहेतुर्वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥५॥
कलानिधिः कैरववर्गबन्धुः कम्बुद्युतिः पुण्यविवृद्धिहेतुः ।

समुद्रदुहिता तु क्वचित्पठ्यमानाऽपि नात्र निवेशितः तत्पुस्तकस्यैकस्यैवोपलब्धस्याशुद्धिमयस्य साहाय्यमगृह्णता मया ।

समुद्रकी छोरीको कथा कतै पढिने चलन भए पनि यहाँ राखिएको छैन — त्यस पुस्तकको एउटै मात्र प्रति भेटिएको र त्यो पनि अशुद्धिले भरिएको हुनाले मैले त्यसको सहायता लिइनँ ।

महौषधीशो रजनीपतिश्च वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥६॥
महीतनूजो महिमातिधीरः सदा बलीयान् सततं पुराणः । हिरण्यवर्णः कनकाभिधानो वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥७॥
शशाङ्गसूनुर्गुणपूर्णनामा सुखादिहेतुर्व्यसनापहारी । बुधश्च विज्ञानविचक्षणोऽसौ वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥८॥
समस्तविज्ञानगुरुर्मनीषी सुरेन्द्रपूज्यः सुजनैकगम्यः । बृहस्पतिर्मङ्कलनामधेयो वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥९॥
तेजोऽधिकश्चाखिलखेचराणां शुक्रः सुदीप्तः सुरशत्रुपूज्यः । यशोधनोऽसौ मृतजीवनश्च वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥१०॥
समस्तखेटोपरिमार्गगामी शनैश्चरः सन्ततमादरेण । अस्मिन् सुलग्ने समुपागतः सन् वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥११॥
यो धावतेऽद्यापि सुधाशनः सँस्तमोमयश्चन्द्रमसं च सूर्यम् । स्वयं बली लब्धवरः स राहुर्वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥१२॥
समस्तसंपत्समवाप्तिहेतुः केतुः प्रपन्नार्तिहरोऽत्र लग्ने । भूत्वाऽर्धमूर्तिः क्षितिसौख्यकर्ता वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥१३॥
सुधूम्रवर्णश्चलसप्तजिह्वः शाण्डिल्यपुत्रः स धनञ्जयश्च । शृङ्ग्याख्यगोत्रो ह्यरणीप्रसूश्च वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥१४॥
सिंहाधिरूढा वरचापखड्गशूलारिखेटेष्वहियुक्तबाहुः । त्रैलोक्यमाता सुचिराय दुर्गा वरस्य वध्वा वितनोतु भूतिम् ॥१५॥
सुराश्च सर्वे ग्रहदेवताश्च सप्तर्षयो दिक्पतयो नगाश्च । सयोगवारास्तिथयोऽखिलाश्च वरस्य वध्वाश्च शुभानि कुर्युः ॥१६॥
ये यन्निदेशादिह कर्तुमीशा ये यन्निदेशादपि हर्तुमीशाः । ते तन्निदेशादनयोः शुभानि प्रत्यर्प्य गच्छन्तु यथावकाशम् ॥१७॥

॥ इति ग्रहतिलकम् ॥

॥ यति नै ग्रहतिलक ॥

अथ वरगृहप्रवेशनम्

ततः श्वश्रूर्जामातरं कन्यां च गन्धाक्षतैर्माल्यैश्चालङ्कृत्य दधिकदलीफलादिकं शकुनं प्राशयेत् । पूगीफलयज्ञसूत्रद्रव्यसहितेन वस्त्रेण धर्मग्रन्थिं च बध्नन्ती कन्यासंरक्षणं च सविनयं प्रार्थयेत् । ततो वरः श्वश्रूप्रभृतीः समाश्वास्य प्रणम्य च, उभयपक्षीये कलशभारादिके पुरतः प्रस्थिते, पितृभ्रात्रादिभिः पृष्ठेनोह्यमानां वधूमग्रतः कृत्वा स्वयं च केनचिदुह्यमानो देवागारात् गणेशादिकान् देवान् स्मरन् निष्क्रामेत् । कन्यापित्रादयश्च कन्यां वरं च त्रिवारं यज्ञमण्डपं भ्रामयित्वा यथाक्रमं शिबिकादौ सहैव पृथग्वा निवेशयेयुः । ततः सम्बन्धिद्वयसम्मेलनम् । स्वपक्षीयान् कृतवादनान् वादकजनान् कलशादिकाँश्च पुरस्कृत्य वधूमनु वरस्य प्रस्थानम् । अस्मिन्नवसरे शिबिकावाहकानां चोपरोधस्तत्सन्तोषणञ्च ।

त्यसपछि सासूले ज्वाइँ र छोरीलाई गन्ध, अक्षता र मालाले सिँगारेर दही, केरा आदि शकुन खुवाउनुपर्छ । सुपारी, यज्ञसूत्र र द्रव्यसहितको वस्त्रले धर्मको गाँठो बाँध्दै छोरीको रक्षा गर्न विनयपूर्वक प्रार्थना गर्नुपर्छ । त्यसपछि वरले सासू आदिलाई सम्झाई प्रणाम गरेर, दुवै पक्षका कलश र भारी आदि अगाडि हिँडेपछि, पिता र दाजुभाइ आदिले पछाडिबाट बोकेकी वधूलाई अगाडि

॥ इति विवाहपद्धतिः ॥

॥ यति नै विवाहको पद्धति ॥

८. अथ वरगृहप्रवेशनम्

वरभवनाङ्कणं प्राप्तयोर्वरवध्वोर्भगिनीद्वयकर्तृकं नीराजनम्, तत्कर्तृको द्वारोपरोधस्तत्सन्तोषणं च । व्रीहिपुञ्जेषु तण्डुलपिष्टपात्रे तिलतैलेन प्रज्वालितानां दीपानां चरणचङ्क्रमेण निर्वापणं कुर्वाणायाः वध्वा वैवाहिकदेवागारप्रवेशः । सपत्नीकस्य वरस्य पूर्वाऽवाहितपूजितदेवानां पूर्वरीत्या पुष्पाञ्जलिः । ततः श्वश्रूस्नुषयोः कबरीद्वयसंयोजनेन सह वसोः पवित्रमसीति वैदिकमन्त्रपाठसहितेन घृत (वसु) धारानिपातनम् । ततो वध्वाः श्वश्रूचरणयोर्वन्दनं सद्रव्यनिक्षेपः श्वश्रूकर्तृको वधूमुखावलोकश्च सति सम्भवे द्विगुणीकृतद्रव्यप्रत्यर्पणपूर्वकः । तत इतरेषां तथैव वन्दनं तथैव च मुखावलोकः ‑समयान्तरेऽप्येतत्कर्म क्रियते) । ततो वरमातुर्धर्मग्रन्थिमोचनम् । तदीयं द्रव्यं निधाय स्नुषया सह धान्यैर्घटीस्थापनपात्राधारीकृतैः अन्यैर्वा कैश्चन प्रस्थसम्भरणम्, तद्धान्यमादाय पुरःस्थितया वध्वा पश्चात् स्थितया श्वश्व्रा च धान्यकोशे (भकारीनामनि पात्रे) स्थापनञ्च । परतरेऽहनि (१७० पृष्ठोक्तरीत्या) शिलापुत्रस्य पूजनं, शय्यायां तस्य स्थापनं चेत्यादिकः सर्वेऽप्ययं पूर्वजैः प्रवर्तितो लौकिको विविधविधिकलापः प्रकर्तव्यः । त्रिरात्रमक्षारालवणाशिनौ स्याताम्, अधःशयीयाताम्, संवत्सरं न मिथुनमुपेयाताम्, द्वादशरात्रं षडा्रत्रं त्रिरात्रमन्ततः, ग्रामवचनं च कुर्युः, विवाहश्मशानयोर्ग्रामं प्रविशतात्, तस्मात्तयोर्ग्रामः प्रमाणम् इत्यादीनि श्रुतिसूत्रकृद्वचनानि ।

वरको भवनको आँगनमा पुगेका वर र वधूको दुई दिदीबहिनीले गर्ने आरती, तिनैले गर्ने ढोका छेक्ने काम र तिनको सन्तोष । धानका थुप्रामा चामलको पिठोका पात्रमा तिलको तेलले बालिएका दियो खुट्टा चलाएर निभाउँदै वधूको वैवाहिक देवघरमा प्रवेश । पत्नीसहित वरले पहिले आवाहन गरी पूजा गरिएका देवतालाई पहिलेकै रीतले पुष्पाञ्जलि । त्यसपछि सासू र बुहारी

येनाऽस्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यते ॥

इत्यादीनि स्मृतिवचनानि च नोपेक्षणीयानि। कल्याणकामैर्मतिमद्भिरिति शम् ॥
॥
इति ॥

— यी आदि स्मृतिका वचन पनि उपेक्षा गर्नुहुँदैन । कल्याण चाहने बुद्धिमान्‌हरूले — यति नै शुभ ॥
॥
यति ॥

सामान्य प्रश्न र उत्तर

विवाह सामग्री सूची कहाँ छ?

तलको विवाह पूजा सामग्री सूचीमा तयारीका सामान हेर्न सकिन्छ।

यो पाठले विवाहको मुहूर्त पनि निकाल्छ?

यो विधि र मूलपाठको पृष्ठ हो। दिन र मुहूर्तको निर्णयका लागि स्थान तथा परम्पराअनुसार छुट्टै पञ्चाङ्ग / ज्योतिष परामर्श लिनुहोस्।

सम्बन्धित पाठ र तयारी

स्रोत र सम्पादन

सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin

स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड संस्कार पाठसंग्रह र अभिलेखित सन्दर्भ सामग्री।

परिचय, प्रश्नोत्तर र सन्दर्भ अद्यावधिक: 2026-10-29। मूल मन्त्रपाठको नयाँ शास्त्रीय समीक्षा भएको दाबी यस मितिले गर्दैन।

स्रोत, प्रकाशन र सम्पादन विधिबारे पढ्नुहोस्

आस्थाको उज्यालो,ज्ञानको अनन्त यात्रा।

संकल्प र पूजा सामग्री

अमेरिका र क्यानडाको लागि संकल्प

पूजा सामग्री सूची

सनातन ज्ञानका आयामहरू

सोह्र संस्कार संग्रह

श्राद्ध विधि संग्रह

एकोदिष्ट श्राद्ध

पार्वण (महालय) श्राद्ध

तीर्थ श्राद्ध

आभ्युदयिक (नान्दी) श्राद्ध

वैदिक ज्ञान संग्रह

पूजाको तयारी,अब अझ सजिलो।

कर्मकाण्ड, अब तपाईंको मोबाइलमा।

जरा परम्परामा। यात्रा भविष्यतर्फ।

पूजाको तयारी,अब एकै ठाउँमा।

कुन पूजाको तयारी गर्दै हुनुहुन्छ?

सामान्य पूजा सामग्री

हवन तथा अग्निस्थापना

गणेश पूजा

रुद्राभिषेक

सत्यनारायण पूजा

पञ्चोपचार पूजा

षोडशोपचार पूजा