॥ श्रद्धा र अध्ययनको संगम ॥०% पढियो

श्राद्ध विधि

पार्वण (महालय) श्राद्ध

पढ्नुअघि बुझ्नुहोस्

पार्वण / महालय श्राद्धको मूलपाठ यस संग्रहमा छ। अध्ययनसँगै श्राद्ध नियम, तर्पण र सामग्री सूची हेर्न तल सम्बन्धित लिंकहरू राखिएका छन्।

विषयसूची — ६८ खण्ड

ध्यान दिनु पर्ने कुरा:-
सामग्री सूची
तर्पण विधि
प्रायश्चित्तगोदानम्
ततो दानप्रतिष्ठा -
प्रतिज्ञासङ्कल्पः
देवर्षितर्पणम्
मनुष्यतर्पणम्
दिव्यपितृतर्पणम्
स्वपितृतर्पणम्
वस्त्रनिष्पीडनम्
ब्रह्मादिदेवानां पूजनम्
सूर्यार्घ्यदानम्
सूर्योपस्थानम्
दिशां दिग्देवानाञ्च प्रणमनम्
मुखाभिमर्शनम्
चक्षुःस्पर्शः
पितृविसर्जनम्
अथ पार्वण श्राद्धविधि
विधि निर्देश
१. ब्राह्मणनिमन्त्रणम्
२. पादार्घः
३. ब्राह्मणानां गृहप्रवेशनम्
४. कर्मपात्रनिर्माणम् (कर्मपात्र २ वटा चाहिन्छ)
५. प्रतिज्ञासङ्कल्पः
६. दिग्बन्धनम्
७. नीविबन्धनम्
८. भूतोत्सादनम्
९. विष्णोः स्मरणम्
१०. आसनम्
११. आवाहनम्
१२. हस्तार्घः
१३. अर्चनम् अर्पणञ्च
१४. चतुष्कोणमण्डलनिर्माणम्
१५. अग्नौकरणम्
१६. भूस्वामी
१७. अन्नसङ्कल्पः
१८. अपोशानम्
१९. प्रार्थना
२०. ब्राह्मणभोजनम्
ब्राह्मणस्य यत्र यत्रेच्छोपलभ्यते तत्तत्प्रयच्छन् मन्दं मन्दं भोजयेत् । यहानेर आवाहित ज्वाई भिनाजु भानिज वा ब्राह्मण वर्गलाई स्वल्पाहार भोजन गराउने चलन छ।
२१. विकिरासनम्
२२. विकिरदानम्
२३. पिण्डवेद्या निर्माणं संस्कारश्च
२४. अवनेजनम्
२५. पिण्डदानम्
२६. पितृध्यानम्-
२७. प्रत्यवनेजनम्
२८. सूत्रदानम्
२९. पिण्डपूजनम् तदर्पणञ्च
३०. जलपुष्पतण्डुलादिदानम्
३१. आशिषः प्रार्थना
३२. अभिषेकः
३३. अक्षय्योदकदानम्
३४. आशिषः प्रार्थना
३५. तिलककरणम्
३६. स्वधावाचनम्
३७. पयोधारादानम्
३८. पिण्डिकायां शङ्खचक्रलेखनम् तत्पूजन
३९. गयागमनम् पितृस्मरणम्
४०. पिण्डपूजनम् कर्पूरदीपदानञ्च (वसन्त पूजनम्)
४१. दक्षिणादानम्
४२. पितृविसर्जनम्
४३. विश्वेदेवविसर्जनम्
४४. दीपाच्छादनम्
४५. कर्मसमर्पणम्
४६. अच्युतस्मरणम्
इति पार्वण श्राद्धविधिः॥

ध्यान दिनु पर्ने कुरा:-

विश्वदेवब्राह्मणको कर्म सवै सव्यले गर्ने
विश्वदेवब्राह्मणको कर्ममा जौ मात्र चल्छ

पितृब्राह्मणको कर्म सवै अपसव्यले गर्ने
पितृब्राह्मणको कर्ममा तिल मात्र चल्छ

सामग्री सूची

दियो बाल्न १ टपरी चामल, ५ भाग ब्राह्मण, कुशको टुक्रा ७०, मोटक १००, औठी दुई, धूपवत्ती, मूलवत्ती, तीन सुतेवत्ती, कर्मपात्र २, अर्घ १, खगौतो १, विष्णु पादुका, जनै ६, सुपारी ५, पञ्चपात्र आचमनी, बालुवा, पानको पात, फलफूल, केरा, गहुको पक्वान्न, मासको वारा, ५ भाग सिधा, पिण्डको लागि चामल, सेतो हिनाको पिण्ड वस्त्र, कपूरबत्ती, चन्दन, केशरी, अक्षता, जौ, तिल, सेतो पहेलो केशरी, सेताफूल, गाईको दूध, दहि, ध्यू, मह, चिनी, पितृलाई मनपर्ने फूलहरू, टक्करको फूल र पात, खगौतो, कर्मपात्र, अर्घ, पञ्चपात्र, आचमनी आदि ।

तर्पण विधि

प्रायश्चित्तगोदानम्

कर्ता शुचिरासने उपविश्याऽऽचम्य गां ब्राह्मणं च सम्पूज्य गोपुच्छोदकेन स्वशिरसि अभिषिञ्चेत् -

ॐ मनो मे तर्पयत वाचम्मे तर्पयत प्राणम्मे तर्पयत चक्षुर्मे तर्पयत श्रोत्रम्मे तर्पयतात्मानम्मे तर्पयत प्रजाम्मे तर्पयत पशून्मे तर्पयत गणान्मे तर्पयत गणा मे मा वितृषन् ।

ततः कुशतिलजलान्यादाय सङ्कल्पं कुर्यात् -

हरि ॐ तत्सत्३ ॐ विष्णुः३ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य-(अमुक) गोत्रः (अमुक) प्रवरः शुक्लयजुर्वेदान्तर्गतमाध्यन्दिनीयवाजसनेयशाखाध्यायी (अमुक) शर्माहं/वर्माहं/गुप्तोऽहं कायिक-वाचिक-मानसिक-सांसर्गिक ज्ञाताज्ञात-सकलपापक्षयपूर्वकं श्रीमत्परमेश्वरप्रीत्यर्थम्, (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां तथा (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गत-पार्वणश्राद्धकर्तृत्वाधिकारसिद्धये अद्यदिनात्प्राक्कर्तव्यनियमाकरण-भक्ष्याभक्ष्य-स्पृश्यास्पृश्य-चोष्या-चोष्यादि-सकलप्रत्यवाय परिहारार्थम् इमां सर्वप्रायश्चित्तप्राजापत्यानुकल्पीभूतां गां रुद्रदैवतां तत्प्रत्याम्नायीभूतं द्रव्यं (अमुक) दैवतं (अमुक) गोत्राय (अमुक) शर्मणे ब्राह्मणाय प्रायश्चित्तगोदानत्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे ।
ॐ स्वस्ति इति प्रतिवचनम् ॥

प्रार्थना:
ॐ कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि ।
तीर्थदेवमयी यस्मात्तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे ॥
गावो ममाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः ।
गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥

ततो दानप्रतिष्ठा -

ॐ अद्यकृतैतत् सर्वप्रायश्चित्तनिमित्तकगोदानकर्मणः (गोप्रत्याम्नायीभूतद्रव्यदानकर्मणो वा) प्रतिष्ठासाङ्गतासिद्ध्यर्थम् इदं दानप्रतिष्ठाद्रव्यं रौप्यखण्डं चन्द्रदैवतं (प्रचलितं द्रव्यं ..... दैवतं वा) (अमुक) गोत्राय (अमुक) शर्मणे सुपूजिताय ब्राह्मणाय दानप्रतिष्ठात्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे ।
ॐ कोदात् कस्माऽअदात् इति प्रतिग्रहीता वदेत्।

प्रतिज्ञासङ्कल्पः

कुशतिलजलान्यादाय सङ्कल्पं कुर्यात् -
हरि ॐ तत्सत् ३ ॐ विष्णुः ३ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य-
(अमुक) गोत्रः (अमुक) प्रवरः (अमुक) वेदशाखाध्यायी (अमुक) शर्माहं / वर्माहं/गुप्तोऽहं (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां तथा च (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धाङ्गत्वेन श्रीमत्परमेश्वर-प्रीतये देवर्षीणां मनुष्याणां दिव्यपितृणां स्वपितृणां च तर्पणमहं करिष्ये ॥

देवर्षितर्पणम्

उपवीती प्राङ्मुखः कुशपाणिर्देवतीर्थवर्तिना यवकुशोदकेन विश्वान् देवानावाह्य तर्पयेत् ।
ॐ विश्वेदेवासऽआगत शृणुतामऽइमಆहवम् । एदं बर्हिर्निषीदत ॥
ॐ विश्वेदेवाः शृणुतेमಆहवम्मे येऽअन्तरिक्षे यऽउपद्यविष्ठ ।
येऽअग्निजिह्वाऽउतवा यजत्राऽआसद्यास्मिन् बर्हिषि मादयध्वम् ॥
इति मन्त्रद्वयं पठित्वा

ॐ भूर्भुवःस्वः ब्रह्मादयो देवाः इहागच्छन्तु, इह तिष्ठन्तु, गृह्णन्तु एताञ्जलाञ्जलीन् ।
ॐ ब्रह्मा तृप्यताम् ।
ॐ देवास्तृप्यन्ताम् ।
ॐ पुराणाचार्यास्तृ... ।
ॐ संवत्सरसावयवस्तृप्यताम् ।
ॐ देवानुगास्तू...।
ॐ विष्णुस्तृ... ।
ॐ छन्दांसि तू...।
ॐ गन्धर्वास्तू... ।
ॐ देव्यस्तृप्यन्ताम् ।
ॐ नागास्तृ ...।
ॐ रुद्रस्तू...।
ॐ वेदास्तू...।
ॐ इतराचार्यास्तृ... ।
ॐ अप्सरसस्तू.. ।
ॐ सागरास्तू... ।
ॐ प्रजापतिस्तृ... ।
ॐ ऋषयस्तृ... ॥
ॐ पर्वतास्तू...।
ॐ सरितस्तू... ।
ॐ मनुष्यास्तू...।
ॐ यक्षास्तू...।
ॐ रक्षांसि तू... ।
ॐ पिशाचास्तू...।
ॐ सुपर्णास्तू...।
ॐ भूतानि तृ...।
ॐ पशवस्तू...।
ॐ वनस्पतयस्तृ... ।
ॐ ओषधयस्तृ... ।
ॐ भूतग्रामचतुर्विधस्तृप्यताम्।
ॐ मरीचिस्तृप्यताम् ।
ॐ अत्रिस्तृ... ।
ॐ अङ्गिरास्तू ...।
ॐ पुलस्त्यस्तृ...।
ॐ पुलहस्तृ...।
ॐ क्रतुस्तृ... ।
ॐ प्रचेतास्तू... ।
ॐ वसिष्ठस्तू... ।
ॐ भृगुस्तू... ।
ॐ नारदस्तृ... ।

॥ इति देवर्षितर्पणम् ॥

मनुष्यतर्पणम्

ततः कण्ठे सूत्रं कृत्वा निवीती उदङ्मुखः कायतीर्थवर्तिना सकुशोदकेनाञ्जलौ तिरश्चः कुशान् कृत्वा मनुष्यान् द्विर्द्विस्तर्पयेत् -
ॐ भूर्भुवः स्वः सनकादयः सप्तमनुष्या ! इहागच्छन्तु, इह तिष्ठन्तु, गृह्णन्तु एताञ्जलाञ्जलीन् ।
ॐ सनकस्तृप्यताम् २।
ॐ सनन्दनस्तृ... २ ।
ॐ सनातनस्तू... २।
ॐ कपिलस्तृ... २।
ॐ आसुरिस्तृ... २।
ॐ वोढुस्तू...२।
ॐ पञ्चशिखस्तू... २।

॥ इति मनुष्यतर्पणम् ॥

दिव्यपितृतर्पणम्

ततोऽपसव्येन प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखः पातितवामजानुर्मोटितकुशतिलाञ्जलित्रयेण पितृतीर्थेन खड्गपात्रेण च दिव्यपितृनावाह्य तर्पयेत् ।
ॐ उशन्तस्त्वा निधीमह्युशन्तः समिधीमहि ।
उशन्नुशतऽआवह पितृन् हविषेऽअत्तवे ॥
ॐ आयन्तु नः पितरः सोम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः ।
अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु तेऽवन्त्वस्मान् ॥
इति मन्त्रद्वयं पठित्वा-
ॐ कव्यवाडनलादयो दिव्यपितरः ।
इहागच्छन्तु, इह तिष्ठन्तु, गृह्णन्तु एताञ्जलाञ्जलीन् ।
ॐ कव्यवाडनलस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा नमः ३।
ॐ सोमस्तृ... ३।
ॐ यमस्तृ... ३।
ॐ अर्यमा तृ... ३।
ॐ अग्निष्वात्तास्तृप्यन्तामिदं तिलोदकं तेभ्यः स्वधा नमः ३।
ॐ सोमपास्तृ... ३।
ॐ बर्हिषदस्तू... ३।
ॐ
यमाय नमः ३।
ॐ धर्मराजाय नमः ३।
ॐ मृत्यवे नमः ३।
ॐ अन्तकाय नमः ३।
ॐ वैवस्वताय नमः ३ ।
ॐ कालाय नमः ३।
ॐ सर्वभूतक्षयाय नमः ३।
ॐ औदुम्बराय नमः ३।
ॐ दध्नाय नमः ३।
ॐ नीलाय नमः ३।
ॐ परमेष्ठिने नमः ३।
ॐ वृकोदराय नमः ३।
ॐ चित्राय नमः ३।
ॐ चित्रगुप्ताय नमः ३।

॥ इति दिव्यपितृतर्पणम् ॥

स्वपितृतर्पणम्

तत आगच्छन्तु मे पितरः गृह्णन्त्वेताञ्जलाञ्जलीन् इति स्वपितृनावाह्य तर्पयेत् -
ॐ उदीरतामवरऽउत्परासऽउन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः ।
असुं यऽईयुरवृकाऽऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु ॥

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रोऽस्मत्पिता (अमुक) शर्मा वसुस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा ।
इति प्रथमाञ्जलिं पित्रे दद्यात् ।

ॐ अङ्गिरसो नः पितरोनवग्वाऽअथर्वाणो भृगवः सोम्यासः ।
तेषां वयಆसुमतौ यज्ञियानामपिभद्रे सौमनसे स्याम ॥
अनेन मन्त्रेण पूर्ववद् द्वितीयाञ्जलिं पित्रे दद्यात् ।

ॐ आयन्तु नः पितरः सोम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः ।
अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु तेऽवन्त्वस्मान् ।
अनेन मन्त्रेण पूर्ववत् तृतीयाञ्जलिं पित्रे दद्यात् ।

ॐ ऊर्जं वहन्तीरमृतङ्घृतम्पयः कीलालं परिस्रुतम् ।
स्वधास्थ तर्पयत मे पितृन् ।

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रोऽस्मत्पितामहः (अमुक) शर्मा रुद्रस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा।
इति पितामहाय प्रथमाञ्जलिं दद्यात्।

ॐ पितृभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः पितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः प्रपितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः ।
अक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पितरः पितरः शुन्धध्वम् ॥
अनेन मन्त्रेण पितामहाय पूर्ववद् द्वितीयाञ्जलिं दद्यात् ।

ॐ ये चेह पितरो ये च नेह याँश्च विद्म याँ२ऽउ च न प्रविद्म ।
त्वंव्वेत्थ यति ते जातवेदः स्वधाभिर्यज्ञಆसुकृतञ्जुषस्व ॥
अनेन मन्त्रेण पितामहाय पूर्ववत्तृतीयाञ्जलिं दद्यात् ।

ॐ मधुव्वाताऽऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रोऽस्मत् प्रपितामहः (अमुक) शर्मा आदित्यस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा ।

इति प्रपितामहाय प्रथमाञ्जलिं दद्यात् ।
ॐ मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवಆरजः ।
मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥
अनेन मन्त्रेण प्रपितामहाय द्वितीयाञ्जलिं दद्यात् ।
ॐ मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमांऽअस्तु सूर्यः ।
माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥
अनेन मन्त्रेण प्रपितामहाय पूर्ववत्तृतीयाञ्जलिं दद्यात् ।

ॐ आमा वाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे ।
आ मा गन्तां पितरामातरा चामा सोमोऽअमृतत्त्वेन गम्यात् ॥
इति मन्त्रं पठित्वा

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राऽस्मन्माता (अमुक) देवी वसुस्वरूपा तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा ।
इत्यञ्जलित्रयं दद्यात् ।
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राऽस्मत्पितामही (अमुक) देवी रुद्रस्वरूपा तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा।
इति त्रिः।
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राऽस्मत्प्रपितामही (अमुक) देवी आदित्यस्वरूपा तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा।
इति त्रिः ।
ॐ नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शोषाय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः स्वधायै नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो मन्यवे नमो वः पितरः पितरो नमो वो गृहान्नः पितरो दत्त सतो वः पितरो देष्मैतद्वः पितरो वासः ।

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रोऽस्मन्मातामहः (अमुक) शर्मा वसुस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा।
इति प्रथमाञ्जलिं मातामहाय दद्यात् ।
एवं ॐ नमो वः इति मन्त्रेण द्वितीयतृतीयाञ्जली मातामहाय दद्यात्।
पुनः ॐ नमो वः इति मन्त्रं पठित्वा -
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रोऽस्मत्प्रमातामहः (अमुक) शर्मा रुद्रस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा।
इति प्रमातामहाय प्रथमद्वितीयतृतीयाञ्जलीन् दद्यात् ।

पुनः ॐ नमो वः इति मन्त्रं पठित्वा -
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रोऽस्मद्वृद्धप्रमातामहः (अमुक) शर्मा आदित्यस्वरूपस्तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्मै स्वधा।
इति वृद्धप्रमातामहाय प्रथमद्वितीयतृतीयाञ्जलीन् दद्यात् ।

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राऽस्मन्मातामही (अमुक) देवी वसुस्वरूपा तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा।
इति त्रिः।
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राऽस्मत्प्रमातामही (अमुक) देवी रुद्रस्वरूपा तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा।
इति त्रिः।
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राऽस्मद्वृद्धप्रमातामही (अमुक) देवी आदित्यस्वरूपा तृप्यतामिदं तिलोदकं तस्यै स्वधा ।
इति त्रिः ।

ततः श्लोकानुसारेण ज्येष्ठकनिष्ठादीन् सपत्नीकांस्तर्पयेत् -

ताताम्बात्रितयं सपत्नजननी मातामहादित्रयम् ।
सस्त्री-स्त्री-तनयादि तातजननीस्वभ्रातरः सस्त्रियः ॥
ताताम्बात्मभगिन्यपत्यधवयुग् जायापिता सद्गुरुः ।
शिष्याप्ताः पितरो महालयविधौ तीर्थे तथा तर्पणे ॥

ततोऽखण्डजलधारया तर्पयेत् -

ॐ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः ।
तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः ॥
पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च ।
गुरुश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धवा मृताः ॥
ते तृप्तिमखिला यान्तु ये चास्मत्तोयकाङ्क्षिणः ।
ये बान्धवाबान्धवा येऽन्यजन्मनि बान्धवाः ॥
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुनाखिलाः ।
देवासुरास्तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः ॥
पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कूष्माण्डास्तरवः खगाः ।
जलेचरा भूमिचरा वाय्वाहाराश्च जन्तवः ॥
ते तृप्तिमखिला यान्तु मद्दत्तेनाम्बुनाखिलाः ।
नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः ॥
तेषामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया ।
अतीतकुलकोटीनां सप्तद्वीपनिवासिनाम् ॥
आब्रह्मभुवनांल्लोकानिदमस्तु तिलोदकम् ।
यत्र क्वचनसंस्थानां क्षुत्तृष्णोपहतात्मनाम् ।
इदमक्षय्यमेवास्तु मया दत्तं तिलोदकम् ॥

वस्त्रनिष्पीडनम्

ॐ ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः ।
ते पिबन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ॥
ततः सव्यं कृत्वाऽऽचामेत् ।

ब्रह्मादिदेवानां पूजनम्

पूर्वाभिमुखो भूत्वा जले षट्‌कोणं विलिख्य ब्रह्मादीन् पूजयेत् -
ॐ ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्विसीमतः सुरुचो वेनऽआवः ।
सबुध्न्याऽउपमाऽअस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवः ।।
ॐ ब्रह्मणे नमः।
ॐ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पाಆसुरे स्वाहा ॥
ॐ विष्णवे नमः ।
ॐ नमस्ते रुद्रमन्यवऽउतोतऽइषवे नमः। बाहुभ्यामुत ते नमः ॥
ॐ रुद्राय नमः।
ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
ॐ सवित्रे नमः ।
ॐ मित्रस्य चर्षणी धृतो वो देवस्य सानसि। द्युम्नं चित्रश्रवस्तमम् ।
ॐ मित्राय नमः।
ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनीस्थो वरुणस्यऽऋतसदन्यसि वरुणस्यऽऋतसदनमसि वरुणस्यऽऋतसदनमासीद ॥
ॐ वरुणाय नमः ।

सूर्यार्घ्यदानम्

ॐ एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते ।
अनुकम्पय मां भक्त्या गृहाणार्घ्यं दिवाकर ॥

सूर्योपस्थानम्

ॐ अदृश्रमस्य केतवो विरश्मयो जनां२ऽअनु । भ्राजन्तोऽअग्नयो यथा ।
उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा ब्भ्राजायैष ते योनिः सूर्याय त्वा ब्भ्राजाय ॥
सूर्य ब्भ्राजिष्ठ ब्भ्राजिष्ठस्त्वन्देवेष्वसि ब्भ्राजिष्ठोऽहं मनुष्येषु भूयासम् ॥
ॐ हಆसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिदुरोणसत् ।
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजाऽऋतजाऽअद्रिजाऽऋतं बृहत् ॥

दिशां दिग्देवानाञ्च प्रणमनम्

प्रदक्षिणीकृत्य दिशः दिग्देवताश्च प्रणमेत् ।
ॐ प्राच्यै दिशे नमः।
ॐ इन्द्राय नमः।
ॐ आग्नेय्यै दिशे नमः ।
ॐ अग्नये नमः ।
ॐ दक्षिणायै दिशे नमः।
ॐ यमाय नमः।
ॐ नैर्ऋत्यै दिशे नमः।
ॐ निर्ऋतये नमः ।
ॐ प्रतीच्यै दिशे नमः।
ॐ वरुणाय नमः ।
ॐ वायव्यै दिशे नमः ।
ॐ वायवे नमः ।
ॐ उदीच्यै दिशे नमः ।
ॐ कुबेराय नमः।
ॐ ऐशान्यै दिशे नमः ।
ॐ ईशानाय नमः ।
ॐ ऊर्ध्वायै दिशे नमः।
ॐ ब्रह्मणे नमः।
ॐ अधोदिशे नमः।
ॐ अनन्ताय नमः।

तत उपविश्य नमेत् -
ॐ ब्रह्मणे नमः ।
ॐ अग्नये नमः ।
ॐ पृथिव्यै नमः ।
ॐ ओषधीभ्यो नमः ।
ॐ वाचे नमः ।
ॐ वाचस्पतये नमः ।
ॐ विष्णवे नमः ।
ॐ महद्भ्यो नमः ।
ॐ अद्भ्यो नमः।
ॐ अपां पतये नमः।
ॐ वरुणाय नमः।

मुखाभिमर्शनम्

ॐ संवर्चसा पयसा सन्तनूभिरगन्महि मनसा सಆशिवेन ।
त्वष्टा सुदत्रो विदधातु रायोऽनुमार्ष्टु तन्वो यद्विलिष्टम् ॥
इति मन्त्रेण मुखमभिमृश्य अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां जलं स्पृष्ट्वा चक्षुःस्पर्शः कार्यः ।

चक्षुःस्पर्शः

ॐ तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् ।
पश्येम शरदः शतञ्जीवेम शरदः शतಆशृणुयाम शरदः शतम्प्रब्रवाम शरदः शतमदीनाः स्याम शरदः शतम्भूयश्च शरदः शतात् ॥

पितृविसर्जनम्

ॐ देवागातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमित ।
मनसस्पतऽइमन्देव यज्ञಆस्वाहा वातेधाः ॥
इति मन्त्रेण पितृन् विसर्जयेत् ।
॥ इति तर्पणविधिः ॥

तर्पणविधि सकेपछि श्राद्ध गर्ने स्थानमा बसी पार्वण श्राद्धकर्म सुरु गर्ने:

अथ पार्वण श्राद्धविधि

श्राद्धकालः-

पूर्वाह्न आमश्राद्धं तु एकोद्विष्टं च मध्यतः ।
पार्वणं चापराह्ने तु प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् ॥

हारीतः गृह्याग्निशिशुदेवानां ब्रह्मचारितपस्विनाम् ।
तावन्न दीयते किञ्चिद्यावत् पिण्डान्न निर्वपेत् ॥ इति हेमाद्रिवचनात् ॥

सङ्कल्पे विभक्तिः -
अक्षय्यासनयोः षष्ठी द्वितीयावाहने तथा ।
अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः सम्बुद्धयः स्मृताः ॥

पाककर्तृविचारः
रजस्वलां च पाखण्डां पुंश्चलीं पतितां तथा ।
त्यजेच्छूद्रां तथा बन्ध्यां विधवां चान्यगोत्रजाम् ॥

पात्रविचारः
न कदाचित् पचेदन्नमयः स्थालीषु पैतृकम् ।
अयसो दर्शनादेव पितरो विद्रवन्ति हि ॥

एवं शस्त्रादीन्यपि पितृसन्निधौ न स्थापयेत् ।

श्राद्धभूमिः
गोगजाश्वादिजुष्टेषु कृत्रिमायां तथा भुवि ।
न कुर्याच्छाद्धमेतेषु पारक्यादिषु भूमिषु ॥

भारते वर्ज्यविप्राः
कितवो ब्रह्महा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः ।
ग्रामप्रेष्यो वार्युषिको गायकः सर्वविक्रयी ॥

पार्वणे विश्वेदेवविचारः -
पुरूरवा माद्रवाश्च पार्वणे समुदाहृतौ ।

(येषामेतन्न ज्ञानं तैः)
आगच्छन्तु महाभागा विश्वदेवा महाबलाः ।
ये अत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते ॥

इत्ययं श्लोक उच्चारणीयः सम्बन्धं प्रथमं ब्रूयाद् गोत्रं नाम तथैव च ।
पश्चाद्रूपं विजानीयात् क्रम एष सनातन ॥

सकारेण तु वक्रव्यं गोत्रं सर्वत्र धीमता ।
सकारः कुतपो ज्ञेयस्तस्माद्यत्नेन तं वदेत् ॥

अन्नाभावे द्विजाभावे यद्येको ब्राह्मणो भवेत् ।
पात्राण्यासादयेत् त्रीणि न तु ब्राह्मणसंख्यया ॥

इति मनुः छन्दोगा जुहुयुः सव्येनापसव्येन याजुषाः ।
इति वृद्धयाज्ञवल्क्योक्तेः ।

भूस्वामी -
परकीयगृहे यस्तु स्वान् पितृन् तर्पयेद्यदि ।
तद् भुवःस्वामिनस्तस्य हरन्ति पितरो बलात् ॥
अग्रभागं ततस्तेभ्यो दद्यात् मूल्यं च जीवनम् ॥

इत्युक्तेः पिण्डभेदनादिविचारः
श्वशृगालखरैः स्पृष्टः पिण्डो भिन्नः प्रमादतः ।
कर्तुरायुष्यनाशाय प्रेतस्तं नोपसर्पति ॥
तद्दोषपरिहारार्थं प्राजापत्यं प्रकल्पयेत् ॥

श्राद्धे पुष्पविचारः -
केतकीं तुलसीपत्रं बिल्वपत्रं च वर्जयेत् ।
द्रोणं च करवीरं च धत्तूरं किंशुकं तथा ॥

इति पृथ्वीचन्द्रोदयवचनाद् यद्यपि तुलसी न प्राप्ता तथापि -

तुलसीगन्धमाघ्राय पितरस्तुष्टमानसाः ।
प्रयान्ति गरुडारूढास्तत्पदं चक्रपाणिनः ॥

इति पृथ्वीचन्द्रोदयवचनात् पिण्डेषु निवेदनं भवति, न ब्राह्मणार्चनेषु इति विशेषः ।

श्राद्धे प्रशस्ताः
मध्याह्न खड्गपात्रं च तथा नेपालकम्बलः ।
रौप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टम स्मृतः ।
पार्वणश्राद्धेऽपराह्नः कालः प्रशस्तः ॥

अथ पार्वणश्राद्धोपयोगी किञ्चिल्लिख्यते -भाद्रशुक्लपौर्णमास्यां प्रपितामहात् पराँस्त्रीनुद्दिश्य श्राद्धं कार्यम्,
नान्दीमुखानां प्रत्यब्दं कन्याराशिगते रवौ ।
पौर्णमास्यान्तु कर्तव्यं वाराहवचनं तथा ॥ इति हेमाद्रिवचनात् ॥

पौर्णमासीषु सर्वासु निषिद्धं पिण्डपातनम् ।
वर्जयित्वा प्रौष्ठपदीं तथा दर्शस्तथैव सा ॥ इति गार्ग्यवचनात् ॥

कन्यागते सवितरि यान्यहानि तु षोडश ।
क्रतुभिस्तानि तुल्यानि देवो नारायणोऽब्रव्रीत् ॥ इति ब्रह्माण्डवचनात् ॥

यः कन्यकान्वितः पक्षः सोऽत्यन्तं पुण्यमुच्यते ॥ इति कात्यायनवचनात् ॥

मध्ये वा यदि वाप्यन्ते यत्र कन्यां व्रजेद्रविः ।
स पक्षः सकलः श्रेष्ठः श्राद्धषोडशकं प्रति ॥

इति वृद्धमनुवचनाच्च षोडशदिनं श्राद्धकालः ।

पार्वणे षोडशत्वं भाद्रपूर्णिमया सहेत्येकपक्षः आश्विन कृष्णप्रतिपदेति द्वितीयः, तिथिवृद्धया तृतीयः, नाद्यः पूर्णिमायां प्रपितामहात्परानुद्दिश्य नान्दीश्राद्धविधानेन तस्य पितृश्राद्धे नाङ्गत्वं नान्त्योऽपि यत्र पक्षे द्वितिथ्योर्वृद्धिस्तत्र सप्तदशदिन प्रसङ्गेनैकस्मिन् श्राद्धानापत्तेः, न च प्रतिपदा षोडशत्वे तिथिवृद्धौ षोडशत्वहानिः। वृद्धेस्तस्मिन्नहन्येवान्तर्भावात्।
न च तद्भवतः सम्भवति तिथिवृद्धया षोडशत्वमिति व्याघातात्।
अवशिष्यते द्वितीयः पक्षः।अतः अह्नः षोडशकं यत्तु शुक्लप्रतिपदा सह। इति देवलवचनात् ।

आषाढीमवधिं कृत्वा पञ्चमं पक्षमाश्रिताः ।
काङ्क्षन्ति पितरः क्लिष्टा अन्नमप्यन्वहं जलम् ॥ इति वृद्धमनुवचनाच्च ।

अत एव पौर्णमास्यां श्राद्धं न तदङ्गमिति पूर्वोक्रमपि सङ्गतं भवतीति दिक् ॥
काशिकाकारस्तु, सूत, ब्रह्माण्डपुराणम्, पुराणसमुच्चयः, वृद्धयाज्ञवल्क्यः, वायुपुराणवचनानुदाहृत्य पौर्णमास्या सह षोडशत्वं प्रतिपादितवान् ।
विधवा पार्वणं ब्राह्मणद्वारा कुर्यात्।

विधवा कारयेत् श्राद्धं यथाकालमतन्द्रिता । इति स्मृतिसङ्ग्रहात् स्वयं सङ्कल्पय विधवा कारयेत् श्राद्धं पार्वणमिति प्रयोगपरिजातस्यार्थिकवचनाच्च ॥

पार्वणे गौणः कालः
महालयश्राद्धस्य षोडशदिने करणासम्भवे कार्तिकदर्शे कार्यम् ।
येयं दीपान्विता राजन् ख्याता पञ्चदशी तिथिः ।
तस्यां दद्याददत्तं चेत् पितृभ्यो वै महालये ॥ इति भविष्यवचनात् ॥

तत्राप्यसम्भवे वृश्चिकसङ्क्रान्तेः प्रागेव कर्तव्यमिति प्रमाणमाकरे द्रष्टव्यम् ॥

विधि निर्देश

ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटियुगधारिणे नमः॥

१. ब्राह्मणनिमन्त्रणम्

ॐ अद्येत्यादि (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां श्राद्धसम्बन्धिनां विश्वेषां देवानां पुरूरवार्द्रवनाम्नाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे अनेन ताम्बूलगन्धपुष्पाक्षतेन त्वं मया निमन्त्रितः ।
ॐ निमन्त्रितोऽस्मि इति प्रतिवचनम्।

ॐ अद्येत्यादि (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां श्राद्धसम्बन्धिनां विश्वेषां देवानां पुरूरवार्द्रवनाम्नाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे अनेन ताम्बूलगन्धपुष्पाक्षतेन त्वं मया निमन्त्रितः । ॐ निमन्त्रितोऽस्मि इति प्रतिवचनम्।

ॐ अद्येत्यादि (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे अनेन ताम्बूलगन्धपुष्पाक्षतेन त्वं मया निमन्त्रितः ॥ ॐ निमन्त्रितोऽस्मि इति प्रतिवचनम्।

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्य-महालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे अनेन ताम्बूलगन्धपुष्पाक्षतेन त्वं मया निमन्त्रितः ॥ ॐ निमन्त्रितोऽस्मि इति प्रतिवचनम्।

ॐ अक्रोधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्मवादिभिः ॥
भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणा ॥१॥
सर्वायासविनिर्मुक्तैः कामक्रोधविवर्जितैः ।
भवितव्यं भवद्भिर्नोऽद्यतने श्राद्धकर्मणि ॥२॥
ॐ भवितव्यम् इति प्रतिवचनम् ।

नोट:
श्राद्धकर्ताले नित्य कर्म सकेर पवित्र धारण गरी आसनमा बसी पहिले 'ॐ नमोस्त्वनन्ताय ०' पढेर बत्ती बाल्नू र पूजा गरिलिनू। अनि आचमन र प्राणायाम गरेर प्रथम विश्वेदेव ब्राह्मणलाई निमन्त्रण गर्दा आफ्नू बायाँ हातले ब्राह्मणको घुँडा छोएर आफ्नू दाहिने घुँडा मारी दाहिने हातले पान-सुपारी, जनै लिएर संकल्प गर्नू। यसमा पितृ-पितामह-प्रपितामह तथा मातामह, प्रमातामह र वृद्धप्रमातामहलाई भिन्नाभिन्नै संकल्प गरे उत्तम हुनेछ।

२. पादार्घः

सव्येन विश्वेदेवब्राह्मणयोश्चरणान् प्रक्षालयेत् -

ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटियुगधारिणे नमः ॥
ॐ नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥

पाद्यपात्रं वामहस्ते कृत्वा ॐ शन्नोदेवीरिति मन्त्रं पठित्वा कुशादिकमादाय -
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे श्राद्धसम्बन्धिनो विश्वेदेवाः पुरूरवार्द्रवनामानः एष पादार्घो वः स्वाहा ।

पुनः पूर्ववत् कृत्वा कुशादिकमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे श्राद्धसम्बन्धिनो विश्वेदेवाः पुरूरवार्द्रवनामानः एष पादार्घो वः स्वाहा ।

ततोऽपसव्येन पितृब्राह्मणयोश्चरणान् प्रक्षालयेत्-
ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय० इति ।
ॐ यत्फलं कपिलादाने कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे ।
तत्फलं पाण्डवश्रेष्ठ । विप्राणां पादशौचने ॥

ततः पाद्यपात्रं वामहस्ते कृत्वा ॐ शन्नोदेवीरिति मन्त्रं पठित्वा मोटकमादाय -
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राः अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहाः (अमुकामुकामुक) शर्माणः सपत्नीका वसुरुद्रादित्यस्वरूपा अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे एषपादार्घस्त्रेधा विभज्य युष्मभ्यं स्वधा ।

पुनः पूर्ववत् कृत्वा मोटकमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राः अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहाः (अमुकामुकामुक) शर्माणः सपत्नीका वसुरुद्रादित्यस्वरूपा अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे एष पादार्घस्त्रेधा विभज्य युष्मभ्यं स्वधा ।

३. ब्राह्मणानां गृहप्रवेशनम्

सव्येनाऽऽचम्य विश्वदेवब्राह्मणौ गृहं प्रवेशयेत् -
ॐ आगता यूयम् ।
ॐ सुस्वागता वयम् ।
ॐ इदमासनमास्यताम् ।

ॐ आस्यते इति प्रतिवचनम् ।
ॐ भूर्भुवः स्वः इति मन्त्रेण विश्वदेवब्राह्मणौ पूर्वाभिमुखौ उपवेशयेत् ।

ततोऽपसव्येन
ॐ आगता यूयम्।
ॐ सुस्वागता वयम् ।
ॐ इदमासनमास्यताम् ।
ॐ आस्यते इति प्रतिवचनम् ।
ॐ भूर्भुवः स्वः इति मन्त्रेण पितृब्राह्मणौ उदङ्मुखौ उपवेशयेत् ।
सर्वत्र प्रश्नेषु पङ्क्त्रिमूर्धन्यं पृच्छेत् ।

४. कर्मपात्रनिर्माणम् (कर्मपात्र २ वटा चाहिन्छ)

सव्येन
ॐ कर्मपात्रमहं करिष्ये, ॐ कुरुष्व इत्यनुज्ञातः सन्,
ॐ यद्देवा देवहेडनम् इति मन्त्रत्रयेण देवकर्मपात्रे देवानावाहयेत् -
ॐ यद्देवा देवहेडनं देवासश्चकृमा व्वयम् ।
अग्निर्म्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वಆहसः ॥
ॐ यदि दिवा यदि नक्तमेनाಆसि च कृमा व्वयम् ।
वायुर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वಆहसः ॥
ॐ यदि जाग्रद्यदि स्वप्नमेनाಆसि च कृमा व्वयम् ।
सूर्योमा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वಆहसः ॥

इत्यावाह्य तत्र पवित्रजलपुष्पादीन् क्षिपेत् -
ॐ पवित्रेस्थः इति मन्त्रेण पवित्रम् ।
ॐ शन्नोदेवीः इति मन्त्रेण जलम् ।
ॐ श्रीश्चते इति मन्त्रेण पुष्पम् ।
ॐ यवोसि इति मन्त्रेण यवान् ।
ॐ गन्धद्वाराम् इति चन्दनम् ।

ततः अपसव्यं कृत्वा ॐ कर्मपात्रमहं करिप्ये।
ॐ कुरुष्व इत्यनुज्ञातः सन्,
ॐ यद्देवा देवहेडनम् इति मन्त्रत्रयेण पितृकर्मपात्रे देवानावाह्य तत्र,
ॐ पवित्रेस्थः इति मन्त्रेण पवित्राणि ।
ॐ शन्नोदेवीः इति मन्त्रेण जलम् ।
ॐ श्रीश्चते इति मन्त्रेण पुष्पम् ।
ॐ तिलोसि इति मन्त्रेण तिलान् ।
ॐ गन्धद्वाराम् इति चन्दनं क्षिपेत् ।

ततः सव्येन कुशत्रयसहितं कर्मपात्रोदकमादाय -
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थाङ्गतोऽपि वा ।
यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥
ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु-३ इत्युक्त्वा श्राद्धदेशे द्रव्याण्यात्मानं च सिञ्चेत् ।

५. प्रतिज्ञासङ्कल्पः

तत्कुशादिकमादाय प्रतिज्ञां कुर्यात्-
ॐ अद्येत्यादि (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां तथा (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां पुरूरवार्द्रवनाम्नां विश्वेदेवपूर्वकाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धम् एभिर्द्रव्यैरहं करिष्ये ।

ततः प्रार्थना
ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च।
नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥
इति त्रिः-

ॐ सप्त व्याधा दशार्णेषु मृगाः कालाञ्जरे गिरौ ।
चक्रवाकाः सरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे ॥१॥
तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
प्रस्थिता दीर्घमध्वानं यूयं किमवसीदथ ॥२॥
ये विप्रमुख्याः कुरुजाङ्गलेषु जातास्तथा दासकुले मृगाश्च ।
कालाञ्जरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे ते वयमत्र सिद्धाः ॥३॥
पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः ॥
यत्र यत्र स्मरेद् विद्वान् पितृणां दत्तमक्षयम् ॥४॥
श्राद्धभूमौ गयां ध्यात्वा तथा देवं गदाधरम् ।
उभाभ्यां च नमस्कृत्य ततः श्राद्धं समारभेत् ॥५॥
गयागयो गयादित्यो गायत्री च गदाधरः ।
गया गयासुरश्चैव षङ्गया मुक्तिदायकाः ॥६॥
ईशानविष्णुकमलासनकार्तिकेय-वह्नित्रयार्करजनीशगणेश्वराणाम् ।
क्रौञ्चामरेन्द्रकलशोद्भवकश्यपानां पादान्नमामि सततं पितृमुक्तिहेतोः ॥७॥

ॐ गयायै नमः । ॐ गदाधराय नमः इति च पठेत् ।

६. दिग्बन्धनम्

अपसव्येन दिग्बन्धनं कुर्यात् ।
तत्र तिलसहितमोटकमादाय तिलान् पूर्वादिक्रमेण वक्ष्यमाणमन्त्रैर्विकिरेत् -
पूर्वे -
ॐ अग्निष्वात्ताः पितृगणाः प्राचीं रक्षन्तु मे दिशम् ।
अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः ॥
दक्षिणे
ॐ तथा बर्हिषदः पान्तु याम्यां ये पितरः स्थिताः ।
अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः ॥
पश्चिमे
ॐ प्रतीचीमाज्यपास्तद्वत्।
अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः ॥
उत्तरे -
ॐ उदीचीमपि सोमपाः।
अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः ॥
ऊर्ध्वमधश्च
ॐ ऊर्ध्वतस्त्वर्यमा रक्षेत्कव्यवाडनलोऽप्यधः ।
सर्वतः
ॐ रक्षोभूतपिशाचेभ्यस्तथैवासुरदोषतः ।
सर्वतश्चाधिपस्तेषां यमो रक्षां करोतु मे ॥
ततस्तन्मोटकं कट्यां धारयेत् -

७. नीविबन्धनम्

ॐ निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वेऽसुरदानवा मया ।
रक्षांसि यक्षाः सपिशाचगुह्यका हता मया यातुधानाश्च सर्वे ॥

८. भूतोत्सादनम्

ततस्तिलसहितं कुशखण्डत्रयं गृहीत्वा दक्षिणस्यां क्षिपेत् -
ॐ प्रयान्तु दूरतः सर्वे दैत्येया दानवास्तथा ।
सर्वविघ्नोपशान्त्यर्थं क्षिपामि च कुशांस्तिलान् ॥

९. विष्णोः स्मरणम्

सव्येन रक्षार्थं विष्णुस्मरणम् -
ॐ नमो नमस्ते गोविन्द पुराणपुरुषोत्तम ।
इदं श्राद्धं हृषीकेश रक्षतां सर्वतो दिशः ॥

१०. आसनम्

देवब्राह्मणाभ्यां कुशरूपमासनम् -
सव्येनैव कुशमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां श्राद्धसम्बन्धिनां विश्वेषां देवानां पुरूरवार्द्रवनाम्नामिदं कौशमासनं वः स्वाहा ।

पुनः कुशमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां श्राद्धसम्बन्धिनां विश्वेषां देवानां पुरूरवार्द्रवनाम्नामिदं कौशमासनं वः स्वाहा ।

इति देवब्राह्मणाभ्यां कुशरूपमासनं दद्यात् ।

पितृब्राह्मणाभ्यां मोटकरूपमासनम् -
ततोऽपसव्यं कृत्वा मोटकमादाय
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणामद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे इदं मोटकरूपमासनं त्रेधा विभज्य युष्मभ्यं स्वधा ।

पुनर्मोटकमादाय
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे इदं मोटकरूपमासनं त्रेधा विभज्य युष्मभ्यं स्वधा ।

इति पितृब्राह्मणाभ्यां मोटकरूपमासनं दद्यात् ।

११. आवाहनम्

सव्येन अञ्जलिं बद्ध्वा विश्वान् देवानावाहयेत्-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां तथा (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे श्राद्धसम्बन्धिनो विश्वान् देवान् पुरूरवार्द्रवनाम्नः आवाहयिष्ये ।
ॐ आवाहय इति प्रतिवचनम् ।

ॐ विश्वेदेवासऽआगत शृणुतामऽइमಆहवम् ।
एदं बर्हिर्निषीदत ॥
इति मन्त्रेणाऽऽवाह्य श्राद्धदेशे यवान् विकिरेत् — ॐ यवोऽसि यवयास्मद्द्वेषो यवयारातीः ॥

ततः पठेत्
ॐ विश्वेदेवाः शृणुतेमಆहवम्मे येऽअन्तरिक्षे यऽउपद्यविष्ठ ।
येऽअग्निजिह्वाऽउत वा यजत्राऽआसद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वम् ॥
ॐ आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः ।
ये अत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते ॥ इति

ततोऽपसव्येनाञ्जलिं बद्ध्वा पितृनावाहयेत् -
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रान् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहान् (अमुकामुकामुक) शर्मणः सपत्नीकान् वसुरुद्रादित्यस्वरूपान् तथा (अमुक) सगोत्रान् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहान् (अमुकामुकामुक) शर्मणः सपत्नीकान् वसुरुद्रादित्यस्वरूपान् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे आवाहयिष्ये । ॐ आवाहय इति प्रतिवचनम् ।

ॐ उशन्तस्त्वा निधीमह्युशन्तः समिधीमहि ।
उशन्नुशतऽआवह पितृन्हविषेऽअत्तवे ॥
इति मन्त्रेणावाह्य श्राद्धदेशे तिलान् विकिरेत् ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः ।

ततः पठेत् -
ॐ आयन्तु नः पितरः सोम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः ।
अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु तेऽवन्त्वस्मान् ॥ इति

१२. हस्तार्घः

सव्येन विश्वेदेवब्राह्मणौ पृच्छेत्-
ॐ हस्तार्घपात्रमहं करिष्ये ।
ॐ कुरुष्व इत्यनुज्ञातः सन् पुटकद्वयमग्रे कृत्वा तत्र पूर्वाग्रे द्वे पवित्रे धारयेत् -

ॐ पवित्रेस्थो वैष्णव्यौ सवितुर्व्वः प्रसवऽउत्पुनाम्यछिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः ।

ततस्तत्र-
ॐ शन्नोदेवीः० इति मन्त्रेण जलम् ।
ॐ यवोसि० इति मन्त्रेण यवान्।
ॐ श्रीश्चते लक्ष्मी० इति मन्त्रेण पुष्पाणि ।
ॐ गन्धद्वाराम्० इति मन्त्रेण चन्दनं क्षिपेत् ।

ततो देवब्राह्मणं पृच्छेत् ॐ हस्तार्घपात्रं सम्पन्नम् ।
ॐ सुसम्पन्नम्, इति तेनोक्ते पुनर्देवब्राह्मणं पृच्छेत् ॐ हस्तार्घपात्रम् उत्थापयामि ।

ॐ उत्थापयस्व, इति वचनानन्तरम्,
हस्तार्घपात्रं वामहस्ते कृत्वा ॐ नमो नारायणाय, इति मन्त्रेण पुष्पसहितं पूर्वाग्रं पवित्रं विप्रकरे धृत्वाऽधोमुखेन दक्षिणकरेण वामकरस्थपुटकमुखं पिधाय तत्रस्थजलमभिमन्त्रयेत् -

ॐ या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्याऽअन्तरिक्षाऽउत पार्थवीर्याः ।
हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तानऽआपः शिवाः सಆस्योनाः सुहवा भवन्तु ॥

कुशयवजलान्यादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे श्राद्धसम्बन्धिनो विश्वेदेवाः पुरूरवार्द्रवनामानः एष हस्तार्घो वः स्वाहा ॥

इति देवब्राह्मणकरेऽर्घं दत्वा अर्घे पुनः प्रत्यर्घमस्तु इति सपुष्पं पवित्रमर्घपात्रे प्रत्यानीय पुष्पपवित्रसहितं तदर्घपात्रं भूमौ स्थापयेत् ।
ततोऽपरार्घपात्रं वामहस्ते कृत्वा सर्वं पूर्ववदेव विधाय यवजलकुशानादाय
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे श्राद्धसम्बन्धिनो विश्वेदेवाः पुरूरवार्द्रवनामानः एष हस्तार्घो वः स्वाहा ।

इति देवब्राह्मणकरे अर्घं दत्वा अर्घे पुनः प्रत्यर्घमस्तु इति पूर्ववत्कृत्वा तदर्घपात्रमपि भूमौ धृत्वाऽर्घपात्रद्वयस्थजलेन
ॐ तच्चक्षुरिति मन्त्रेण चक्षुःस्पर्शः कार्यः ।

तदनन्तरं पवित्रसहिते देवार्घपात्रे
ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्थानमसि, इति वाक्येन स्वस्वविश्वेदेवदक्षिणपार्श्वे उत्ताने स्थापयेत् ।

ततोऽपसव्येन पितृब्राह्मणं पृच्छेत् हस्तार्घपात्राण्यहं करिष्ये इति ।

ततस्तत्र
ॐ शन्नोदेवीः० इति मन्त्रेण जलम् ।
ॐ तिलोसि० इति मन्त्रेण तिलान् ।
ॐ श्रीश्चते लक्ष्मी० इति मन्त्रेण पुष्पाणि ।
ॐ गन्धद्वाराम्० इति मन्त्रेण चन्दनं क्षिपेत् ।

ततः पितृब्राह्मणं पृच्छेत् ॐ हस्तार्घपात्राणि सम्पन्नानि इति ।
ॐ सुसम्पन्नानि इति तेनोक्ते पुनः पितृब्राह्मणं पृच्छेत् ॐ हस्तार्घपात्रम् उत्थापयामि ।
ॐ उत्थापयस्व, इति वचनानन्तरम्,

प्रथमं पित्र्यर्घपात्रं दक्षिणेन हस्तेनाऽऽदाय वामे कृत्वा ॐ नमो नारायणाय इति मन्त्रेण सपुष्पं पवित्रं पितृतीर्थेन विप्रकरे धृत्वा वामकरस्थहस्तार्घपात्रमुखमुत्तानेन दक्षिणकरेण पिधाय तत्रस्थजलमभिमन्त्रयेत् -

ततस्तिलजलमोटकमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्र अस्मत्पितः (अमुक) शर्मन् सपत्नीक वसुस्वरूप अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे एष हस्तार्घस्ते स्वधा ।
इति पितृब्राह्मणकरे दत्वा अर्घे पुनः प्रत्यर्घमस्तु इति सपुष्पं पवित्रमर्घपात्रे प्रत्यानीय पुष्पपवित्रसहितं तदर्घपात्रं भूमौ स्थापयेत् ।

एवं प्रकारेण यथाक्रमं पितामहादिभ्यः पञ्चभ्योऽर्घं दद्यात् ।
ततः प्रपितामहार्घपात्रस्थजलादिकं पितामहार्घपात्रे कृत्वा तत्सर्वं पित्रर्घपात्रे कृत्वा पित्रर्घपात्रमुत्तानं पितामहार्घपात्रोपरि धृत्वा तदुभयपात्रमुत्तानं प्रपितामहार्घपात्रोपरि कुर्यात् ।

एवमेव मातामहार्घपात्राण्यपि कृत्वा सव्येन तत्रस्थजलेन -
ॐ तच्चक्षुरिति मन्त्रेण चक्षुः स्पर्शः कार्यः ।

ततोऽपसव्येन एकत्रकृतं पित्रर्घपात्रं गृहीत्वा पितृद्विजस्याऽऽसनवामभागे
ॐ पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं कुर्यात्, तदुपरि कुशत्रयं दद्यात् ।

एवमेकत्रकृतं मातामहाद्यर्घपात्रं गृहीत्वा मातामहद्विजस्याऽऽसन वामभागे
ॐ मातामहेभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं कुर्यात् ।
तदुपरि कुशत्रयं दद्यात् ।

१३. अर्चनम् अर्पणञ्च

सव्येन देवब्राह्मणौ ब्रूयात् ॐ अर्चयिष्ये ।
ॐ अर्चय इत्युक्ते गन्धपुष्पाक्षतताम्बूलयज्ञोपवीतवस्त्रादिभिः समभ्यर्च्य धूपदीपौ च कुर्यात् ।

ततः कुशादिकमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे श्राद्धसम्बन्धिनो विश्वेदेवाः पुरूरवार्द्रवनामानः एतान्यर्चनानि अत्र गन्धपुष्पाक्षतधूपदीपनैवेद्यताम्बूलयज्ञोपवीतद्रव्यवासांसि वः स्वाहा ।
इत्युत्सृजेत् ।

पुनः कुशादिकमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे श्राद्धसम्बन्धिनो विश्वेदेवाः पुरूरवार्द्रवनामानः एतान्यर्चनानि अत्र गन्धपुष्पाक्षतधूपदीपनैवेद्यताम्बूलयज्ञोपवीतद्रव्यवासांसि वः स्वाहा ।
इत्युत्सृजेत् ।

ततोऽपसव्येन पितृब्राह्मणौ पृच्छेत् ॐ अर्चयिष्ये ।

ॐ अर्चय इत्युक्ते गन्धादिभिरभ्यर्च्य मोटकादिकमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रा अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहाः (अमुकामुकामुक) शर्माणः सपत्नीका वसुरुद्रादित्यस्वरूपा अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे एतान्यर्चनानि अत्र गन्धपुष्पाक्षतधूपदीपनैवेद्यताम्बूलयज्ञोपवीतद्रव्यवासांसि त्रेधा विभज्य युष्मभ्यं स्वधा ।

पुनर्मोटकमादाय -
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रा अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहाः (अमुकामुकामुक) शर्माणः सपत्नीका वसुरुद्रादित्यस्वरूपा अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे एतान्यर्चनानि अत्र गन्धपुष्पाक्षतधूपदीपनैवेद्यताम्बूलयज्ञोपवीतद्रव्यवासांसि त्रेधा विभज्य युष्मभ्यं स्वधा ।

ततः सव्येन विश्वेदेवब्राह्मणहस्तयोर्जलं दद्यात्
ॐ अर्चनविधेः सर्वं परिपूर्णमस्तु, इति ।
ॐ अस्तु, इति प्रतिवचनम् ।

अपसव्येन पितृब्राह्मणहस्तयोश्च जलं दद्यात्
ॐ अर्चनविधेः सर्वं परिपूर्णमस्तु, इति ।
ॐ अस्तु, इति प्रतिवचनम् ।

१४. चतुष्कोणमण्डलनिर्माणम्

सव्येन दक्षिणावर्तेन देवब्राह्मणयोर्भोजनस्थाने चतुर्दिक्ष्वासनसहितं चतुष्कोणमण्डलं कुर्यात् -
ॐ यथा चक्रायुधो विष्णुस्त्रैलोक्यं परिरक्षति ।
एवं मण्डलभस्मैतत् सर्वभूतानि रक्षतु ॥

ततोऽपसव्येन पितृब्राह्मणयोर्भोजनस्थाने वामावर्तेन चतुर्दिक्ष्वासनसहितं चतुष्कोणमण्डलं पूर्वोक्तमन्त्रेण कुर्यात् ।

१५. अग्नौकरणम्

अपसव्येनैवाग्नौकरणम् ।
दक्षिणाभिमुखः प्राचीनावीती पातितवामजानुः पुटकादौ सघृतमन्नं कृत्वा पितृब्राह्मणं
पृच्छेत् - ॐ अग्नौकरणमहं करिष्ये, इति ।

ॐ कुरुष्व इत्यनुज्ञातः सन् पितृब्राह्मणकरे जलपात्रे वाऽऽहुतिद्वयं जुहुयात् -
ॐ अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा, इदमग्नये कव्यवाहनाय ।
ॐ सोमाय पितृमते स्वाहा, इदं सोमाय पितृमते । इति
हुतशेषान्नं सव्येन विश्वेदेवब्राह्मणपात्रोपरि क्षिप्त्वा अपसव्येन पितृब्राह्मणपात्रेषु च क्षिपेत् ।

१६. भूस्वामी

अपसव्येनैव तिलघुतमधुजलयुतं मोटकादिसहितमन्नमादाय दक्षिणाभिमुखो भूत्वा
ॐ इदमन्नं सजलमेतद्भूस्वामिपितृभ्यो नमः, इत्युत्सृजेत् ।

१७. अन्नसङ्कल्पः

ॐ पृथिवि ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुखेऽअमृतेऽअमृतं जुहोमि स्वाहा ।
ॐ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् ।
समूढमस्य पाಆसुरे ।
ॐ कृष्ण कव्यमिदं रक्ष मदीयम् । इति

ततो विप्रदक्षिणाङ्गुष्ठं गृहीत्वा-
ॐ इदमन्नम् इत्यन्ने ।
ॐ इमाआपः इति जले।
ॐ इदमाज्यम् इति घृते ।
ॐ इदं हविः इति पुनरन्ने ।
ॐ एतान्युपकरणानि इति क्रमेणान्नजलघृतेषु विप्रदक्षिणाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ।

तदनन्तरम् ॐ यवोसि इति मन्त्रेण यवानन्नोपरि विकीर्य कुशयवजलान्यादाय वामहस्ताङ्गुल्यङ्गुष्ठैः क्रमेणान्नमपश्च स्पृष्ट्वा-

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां श्राद्धसम्बन्धिभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः पुरूरवार्द्रवनामभ्य अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे इदमन्नं सजलं सोपस्करं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणमक्षय्यतृप्तिहेतोर्वः स्वाहा । इति कुशादिकमुत्सृजेत् ।

श्राद्धान्नस्य च सङ्कल्पो भूमावेव प्रदीयते।
हस्तेषु दीयमानं तत्पितृभ्यो नोपतिष्ठते ॥

पुनः सर्वं पूर्ववत् विधाय कुशादिकमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानाम् (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां श्राद्धसम्बन्धिभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः पुरूरवार्द्रवनामभ्य अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे इदमन्नं सजलं सोपस्करं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणमक्षय्यतृप्तिहेतोर्वः स्वाहा । इति कुशादिकमुत्सृजेत् ।

ततोऽपसव्येन सोपस्करं तिलजलयुतमन्नमुपनीय मधुनाभिघार्य अधोमुखाभ्यां व्यस्ताभ्यां पाणिभ्यामन्नपात्रमालभ्य पठेत्-
ॐ पृथिवि ते पात्रं द्यौरपिधानम्० इत्यादि स्वाहान्तं पठित्वा विप्रदक्षिणाङ्गुष्ठं गृहीत्वा -
ॐ इदमन्नम् इत्यन्ने ।
ॐ इमाआपः इति जले।
ॐ इदमाज्यम् इति घृते ।
ॐ इदं हविः इति पुनरन्ने ।
ॐ एतान्युपकरणानि इति क्रमेणान्नजलघृतेषु विप्रदक्षिणाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ।

तदनन्तरम् ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः, इत्यन्नोपरि तिलान् विकीर्य मोटकादीन्यादाय वामहस्ताङ्गुल्यङ्गुष्ठैः क्रमेणान्नमपश्च स्पृष्ट्वा-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राय अस्मत्पित्रे (अमुक) शर्मणे सपत्नीकाय वसुस्वरूपाय अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गत-पार्वणश्राद्धे इदमन्नं सजलं सोपस्करं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणमक्षय्यतृप्तिहेतोस्ते स्वधा ।
इति पितृब्राह्मणसमीपे भूमावेव मोटकादिकमुत्सृजेत् ।

एवं पितामहादिभ्यः पञ्चभ्यो दद्यात् ।

१८. अपोशानम्

सव्येन देवब्राह्मणकरयोरपोशानं दद्यात् ॐ भवन्तौ प्राशयेताम्, इति ।

अपसव्येन पितृब्राह्मणकरेषु चापोशानं दद्यात् ॐ भवन्तः प्राशयन्तु, इति ।

१९. प्रार्थना

सव्येन श्राद्धकर्ता कुशोपरि विशन् प्रार्थयेत् ॐ मधुव्वाता० ॐ मधुनक्त० ॐ मधुमान्नः० इति पठित्वा ॐ मधु-३ ।
ॐ अन्नहीनं क्रियाहीनं विधिहीनं च यद्भवेत् ।
तत्सर्वमच्छिद्रमस्तु भास्करस्य प्रसादतः ॥
ॐ नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्तेऽनेकचक्षुषे ।
नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय वै नमः ॥ इति

२०. ब्राह्मणभोजनम्

यथासुखं जुषध्वम्, इति वचनानन्तरं ते ब्राह्मणा मौनिनो भूत्वा भुञ्जीरन् संज्ञया च भक्ष्यं प्रार्थयेयुः ।
ततः सव्येन सव्याहृतिकां गायत्रीं जपित्वा ॐ मधुव्वाता० इति ऋचः पठित्वा पितृसूक्तं च पठेत् ।

ब्राह्मणस्य यत्र यत्रेच्छोपलभ्यते तत्तत्प्रयच्छन् मन्दं मन्दं भोजयेत् । यहानेर आवाहित ज्वाई भिनाजु भानिज वा ब्राह्मण वर्गलाई स्वल्पाहार भोजन गराउने चलन छ।

ततो ब्राह्मणान् तृप्तान् ज्ञात्वा ॐ जलगण्डूषमिदं ते इति उभाभ्यां विश्वेदेवब्राह्मणाभ्यां प्रत्येकं प्रत्यपोशानं दद्यात् ।

२१. विकिरासनम्

असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् ।
उच्छिष्टभागधेयानां दर्भेषु विकिरासनम् ॥
इति मन्त्रेण मोटकरूपमासनमास्तृतकुशोपरि उत्सृजेत् ।

२२. विकिरदानम्

सतिलघृतमन्नमादाय जलेनाऽऽप्लाव्य मोटकादिकं चाऽऽदाय
अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम ।
भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् ॥
इति मन्त्रेणाऽऽस्तृतकुशोपरि अन्नं विकिरेत् ।
ततः कुशान् परित्यज्य, हस्तौ पादौ प्रक्षाल्य, सव्येन द्विराचम्य, गायत्रीं जपित्वा, ॐ मधुव्वाता० इत्यादिकं पठेत् ।

सव्येनैवाञ्जलिं बध्वा विश्वेदेवब्राह्मणौ प्रति पृच्छेत् -
ॐ तृप्ताः स्थः ? इति प्रश्नः ।
ॐ तृप्ताः स्मः, इति प्रतिवचनम् ।
ॐ शेषमन्नं किं क्रियताम् ? इति प्रश्नः।
ॐ इष्टैः सह भुज्यताम्, इति प्रतिवचनम् ।

अपसव्येन पितृब्राह्मणाभ्यां प्रत्येकं प्रत्यपोशानं दद्यात् ॐ जलगण्डूषमिदं ते, इति ।

अपसव्येनैव पितृब्राह्मणौ प्रति पृच्छेत् -
ॐ तृप्ताः स्थः ? इति प्रश्नः।
ॐ तृप्ताः स्मः, इति प्रतिवचनम् ।
ॐ शेषमन्नं किं क्रियताम् ? इति प्रश्नः।
इष्टैः सह भुज्यताम्, इति प्रतिवचनम् ।
ॐ पिण्डदानमहं करिष्ये, इति उभयत्र पृच्छेत् ।
ॐ कुरुष्व इत्यनुज्ञातः सन् ।

२३. पिण्डवेद्या निर्माणं संस्कारश्च

ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः ।

ततो दर्भपिञ्जुलीमुत्तरस्यां क्षिप्त्वा पिण्डवेद्यामङ्गारं भ्रामयेत् - (यहाँ अङ्गार पाईएन भने बाटेको धूप बालेर घुमाउने चलन छ।)

ॐ ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति ।
परा पुरो निपुरो ये भरन्त्यग्निष्टांल्लोकान् प्रणुदात्यस्मात् ॥

ततस्तदङ्गारं दक्षिणस्यां प्रक्षिप्य ॐ शन्नोदेवी० इति जलेन पिण्डिकासेचनम् ।

तदनु छिन्नमूलकुशान् दक्षिणाग्रान् पिण्डिकायामास्तीर्य सव्येन पठेत् -
ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।
नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥

२४. अवनेजनम्

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्र अस्मत्पितः (अमुक) शर्मन् सपत्नीक वसुस्वरूप अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे पिण्डस्थानेऽत्रावनेजनं निक्ष्व ते स्वधा ।
इत्यवनेजनं छिन्नमूलकुशोपरि दद्यात् ।
एवं पितामहादिभ्यः पञ्चभ्यो दद्यात्।

तदर्थं तत्तत्पिण्डार्थमवनेजनं च देयम् ।

२५. पिण्डदानम्

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्र अस्मत्पितः (अमुक) शर्मन् सपत्नीक वसुस्वरूप अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे एष पिण्डोऽमृतस्वरूपोऽक्षय्यतृप्तिहेतोस्ते स्वधा । इत्यवनेजनोपरि पिण्डं दद्यात् ।

एवं पितामहादिभ्यः पञ्चभ्योऽवनेजनोपरि पिण्डं दद्यात् ।

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्र अस्मत्पितामाह....
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्र अस्मत्बृहद्पितामाह...
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्र अस्मत्मातामाह...
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्र अस्मत्प्रमातामाह...
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्र अस्मत्वृद्धप्रमातामाह...

तत आस्तृतकुशमूलेन लेपभागभुजस्तृप्यन्तु इति करं प्रोक्ष्य सव्यं कृत्वा द्विराचम्य हरिं स्मरेत् ।

२६. पितृध्यानम्-

सव्येनैव पुष्पादीन्यादाय पित्रादीनुद्दिश्य -
ॐ अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वम्, इति वामावर्तेन वेद्या दक्षिणस्यां दिशि उत्तराभिमुखो भूत्वा श्वासं नियम्य भास्वरमूर्तीन् पितृन् ध्यायन् अपसव्यं कृत्वा दक्षिणावर्तेन आसने समागत्य दक्षिणाभिमुखो भूत्वा-

ॐ अमीमदन्त पितरो यथाभागमावृषायिषत, इति मन्त्रेण पुष्पादिकं पिण्डेषु क्षिपेत् ।

२७. प्रत्यवनेजनम्

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्र अस्मत्पितः (अमुक) शर्मन् सपत्नीक वसुस्वरूप अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे इदं पिण्डप्रत्यवनेजनं ते स्वधा ।
इति पितृपिण्डे प्रत्यवनेजनं दद्यात् ।

एवं पितामहादिपञ्चपिण्डेषु प्रत्यवनेजनं दद्यात् । ततो नीवीं विस्रस्य यहाँ सुरुमा कम्मरमा घुसारेको निबिबन्धनको कुशपुष्पादि निकालेर दक्षीणतिर राख्ने त्यसपछि सव्यं कृत्वा आचम्य हरिं स्मरेत् ।

२८. सूत्रदानम्

पिण्डमा सेतो कपडा वा धागो चढाउने
अपसव्यं कृत्वा वामेन पाणिना धृतं सूत्रं दक्षिणेनादाय
ॐ नमो वः पितरो रसाय १, नमो वः पितरः शोषाय २, नमो वः पितरो जीवाय ३, नमो वः पितरः स्वधायै ४, नमो वः पितरो घोराय ५, नमो वः पितरो मन्यवे ६, नमो वः पितरः पितरो नमो वो गृहान्नः पितरो दत्तसतो वः पितरो देष्मैतद्वः पितरो व्वास आधत्त ॥

इति मन्त्रेण षट्‌कृत्वो नमस्कारं कुर्वन् प्रत्येकं पिण्डोपरि सूत्रं दद्यात् ।

२९. पिण्डपूजनम् तदर्पणञ्च

ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रा अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहाः (अमुकामुकामुक) शर्माणः सपत्नीकाः वसुरुद्रादित्यस्वरूपा अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे एतानि पिण्डार्चनानि अत्र सूत्रगन्धपुष्पाक्षतधूपदीपैक्षवादिनैवेद्यानि त्रेधा विभज्य युष्मभ्यं स्वधा।

इति पित्रादिभ्यो गन्धादिकमुत्सृजेत् ।

पुनरपि मोटकादिकमादाय
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रा अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहाः (अमुकामुकामुक) शर्माणः सपत्नीकाः वसुरुद्रादित्यस्वरूपा अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे एतानि पिण्डार्चनानि अत्र सूत्रगन्धपुष्पाक्षतधूपदीपैक्षवादिनैवेद्यानि त्रेधा विभज्य युष्मभ्यं स्वधा। इति मातामहादिभ्यो गन्धादिकमुत्सृजेत् ।

३०. जलपुष्पतण्डुलादिदानम्

सव्येन विश्वेदेवब्राह्मणकरयोः जलपुष्पतण्डुलान् क्रमेण प्रत्येकं दद्यात् -
ॐ शिवा आपः सन्तु
इति जलम्,
ॐ सौमनस्यमस्तु
इति पुष्पम्,
ॐ अक्षतं चारिष्टमस्तु
इति तण्डुलान् ।
एवमेव अपसव्येन पितृब्राह्मणकरयोश्च जलपुष्पतण्डुलान् क्रमेण प्रत्येकं दद्यात् ।

३१. आशिषः प्रार्थना

सव्येनाञ्जलिं बद्ध्वा पूर्वाभिमुखो भूत्वा इति पठेत् -

ॐ अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् ।
ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु मे ॥
लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे ।
लक्ष्मीर्वसति गोष्ठेषु सौमनस्यं ददातु मे ॥
अक्षतं चास्तु मे पुण्यं शान्तिः पुष्टिर्धृतिस्तथा ।
यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम ॥

३२. अभिषेकः

कर्मपात्रोदकं कुशैर्गृहीत्वा प्रतिमन्त्रं स्वशिरस्यभिषिञ्चेत् -
ॐ अस्मत्कुले दीर्घमायुरस्तु ।
ॐ शान्तिरस्तु ।
ॐ पुष्टिरस्तु ।
ॐ वृद्धिरस्तु ।
ॐ यच्छ्रेयस्तदस्तु ।
ॐ यत्पापं तत्प्रतिहतमस्तु (इति भूमौ)।
ॐ द्विपदे चतुष्पदेभ्यः शान्तिर्भवतु (इति शिरसि) ।
ततोऽपसव्येन पिण्डशेषान्नं पिण्डसमीपे विकिरेत् ।

३३. अक्षय्योदकदानम्

वामहस्ते पुटकादिस्थजलं गृहीत्वा मोटकादिकमादाय-
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रस्य अस्मत्पितुः (अमुक) शर्मणः सपत्नीकस्य वसुस्वरूपस्य अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे दत्तैतदन्नपानादिकम् अक्षय्यमस्तु ।

इति पितृपिण्डोपरि अक्षय्योदकं दद्यात् ।
एवं पितामहादिपञ्चभ्यो दद्यात् ।
ततः सव्येन कृताञ्जलिर्दक्षिणां दिशमवलोकयन् पिण्डोपरि पूर्वाग्रां जलधारां दद्यात्-
ॐ अघोराः पितरः सन्तु इति ।

३४. आशिषः प्रार्थना

सव्येनैव प्राङ्मुखोऽञ्जलिं बद्ध्वा आशिषः प्रार्थयेत्
(क) ॐ गोत्रन्नो वर्धताम् ।
ॐ वर्धताम् इति प्रतिवचनम् ।

(ख) ॐ दातारो नोऽभिवर्धन्ताम् ।
ॐ वर्धन्ताम् इति प्रतिवचनम् ।

(ग) ॐ वेदाः वर्धन्ताम् ।
ॐ वर्धन्ताम् इति प्रतिवचनम् ।

(घ) ॐ सन्ततिर्वर्धताम् ।
ॐ वर्धताम् इति प्रतिवचनम् ।

(ङ) ॐ श्रद्धा च नो माव्यगमत् ।
ॐ मागात् इति प्रतिवचनम् ।

(च) ॐ बहुदेयं च नोऽस्तु ।
ॐ अस्तु इति प्रतिवचनम् ।

(छ) ॐ अन्नं च नो बहु भवेत् ।
ॐ भवतु इति प्रतिवचनम् ।

(ज) ॐ अतिथींश्च लभेमहि ।
ॐ लभध्वम् इति प्रतिवचनम् ।

(झ) ॐ याचितारश्च नः सन्तु ।
ॐ सन्तु इति प्रतिवचनम् ।

(ञ) ॐ मा याचिष्म कञ्चन ।
ॐ मा याचध्वम् इति प्रतिवचनम् ।

(ट) ॐ एताः सत्या आशिषः सन्तु ।
ॐ सन्तु इति प्रतिवचनम् ।

३५. तिलककरणम्

श्राद्धकर्ता ब्राह्मणहस्तेन तिलकं कुर्यात् ॐ यं कामं कामयते सोऽस्मै कामः समृध्यताम् ।
ततोऽपसव्येन सपवित्रान् कुशान्न्युब्जपात्राधःस्थितान् पिण्डोपरि निक्षिपेत् ।

३६. स्वधावाचनम्

ॐ स्वधां वाचयिष्ये, ॐ वाच्यताम् इति प्रतिवचनानन्तरं रिक्ताञ्जलिना पठेत्
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्रेभ्यः अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहेभ्यः (अमुकामुकामुक) शर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यो वसुरुद्रादित्यस्वरूपेभ्यस्तथा (अमुक) सगोत्रेभ्यः अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहेभ्यः (अमुकामुकामुक) शर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यो वसुरुद्रादित्यस्वरूपेभ्यः अद्यकर्तव्यमहालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे स्वधोच्यताम् ।
ॐ अस्तु स्वधा इति प्रतिवचनम् ।

३७. पयोधारादानम्

पयसादिसहितं पुटकं वामहस्ते कृत्वा सपवित्रकुशोपरि दक्षिणाग्रां पयोधारां दद्यात्
ॐ ऊर्जं वहन्तीरमृतङ्घृतं पयः कीलालं परिस्रुतम्।
स्वधास्थ तर्पयत मे पितृन् ॥
ततो ब्राह्मणं पृच्छेत् ॐ पिण्डाः सम्पन्नाः।
ॐ सुसम्पन्नाः, इति प्रतिवचनम् ।

पुनः पृच्छेत् ॐ पिण्डानुत्थापयामि।
ॐ उत्थापयस्व इत्यनुज्ञातः सन्,
सव्येन नम्रीभूय पिण्डानाघ्राय अपसव्येन पिण्डानुत्थापयेत् ।
पिण्डाधारकुशानुल्मुकांश्च वह्नौ क्षिपेत् ।

३८. पिण्डिकायां शङ्खचक्रलेखनम् तत्पूजन

सव्येन पिण्डिकायां शङ्खं चक्रं च विलिख्य यवैः पूजयेत् -
ॐ शङ्खाय नमः, ॐ चक्राय नमः ।

३९. गयागमनम् पितृस्मरणम्

अपसव्यं कृत्वा उत्थाय पिण्डान् पिण्डिकोपरि निदध्यात्-
ॐ गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः ।
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ॥

४०. पिण्डपूजनम् कर्पूरदीपदानञ्च (वसन्त पूजनम्)

सव्येन वसन्तादीन् षडृतून् पूजयेदेभिर्मन्त्रैः-
ॐ वसन्ताय नमस्तुभ्यं ग्रीष्माय च नमो नमः ।
वर्षाभ्यश्च शरत्संज्ञ ऋतवे च नमो नमः ॥
हेमन्ताय नमस्तुभ्यं नमस्ते शिशिराय च ।
माससंवत्सरेभ्यश्च दिवसेभ्यो नमो नमः ॥
ततः कर्पूरदीपं दत्त्वा सव्येनैव विश्वेदेवार्घपात्रं सञ्चाल्य अपसव्येन पित्रर्घपात्राण्युत्तानीकृत्य सव्येन दक्षिणां दद्यात् ।

४१. दक्षिणादानम्

कुशयवजलदक्षिणाद्रव्याण्यादाय -
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानां (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां पुरूरवार्द्रवनाम्नां विश्वेदेवपूर्वकाणाम् अद्यकृतैतन्महालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे श्राद्धसम्बन्धिवैश्वदेविकश्राद्धप्रतिष्ठासिद्ध्यर्थम् इमां दक्षिणां हिरण्यमग्निदैवतं तन्मूल्योपकल्पितं द्रव्यं यथादैवतम् (अमुक) गोत्राय (अमुक) शर्मणे ब्राह्मणाय दक्षिणात्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे ।
इति ब्राह्मणकरे उत्सृजेत्

पुनर्दक्षिणासहितकुशादिकमादाय -
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानां (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां पुरूरवार्द्रवनाम्नां विश्वेदेवपूर्वकाणाम् अद्यकृतैतन्महालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्धे श्राद्धसम्बन्धिवैश्वदेविकश्राद्धप्रतिष्ठासिद्ध्यर्थम् इमां दक्षिणां हिरण्यमग्निदैवतं तन्मूल्योपकल्पितं द्रव्यं यथादैवतम् (अमुक) गोत्राय (अमुक) शर्मणे ब्राह्मणाय दक्षिणात्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे ।
इति ब्राह्मणकरे उत्सृजेत्

ततः कुशतिलजलदक्षिणाद्रव्याण्यादाय
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानां (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकृतैतन्महालयापरपक्षान्तर्गत पार्वण श्राद्ध-प्रतिष्ठासिद्ध्यर्थम् इमां दक्षिणां रजतं चन्द्रदैवतं तन्मूल्योपकल्पितं द्रव्यं यथादैवतम् (अमुक) गोत्राय (अमुक) शर्मणे ब्राह्मणाय दक्षिणात्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे ।

इति ब्राह्मणकरे उत्सृज्य पुनः कुशतिलजलदक्षिणाद्रव्याण्यादाय -
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानां (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणाम् अद्यकृतैतन्महालयापरपक्षान्तर्गतपार्वणश्राद्ध-प्रतिष्ठासिद्ध्यर्थम् इमां दक्षिणां रजतं चन्द्रदैवतं तन्मूल्योपकल्पितं द्रव्यं यथादैवतम् (अमुक) गोत्राय (अमुक) शर्मणे ब्राह्मणाय दक्षिणात्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे ।
इति ब्राह्मणकरे उत्सृजेत् ।

पुनः कुशतिलजलभूयसीदक्षिणाद्रव्याण्यादाय
ॐ अद्येह (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मत्पितृ-पितामह-प्रपितामहानां (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां तथा (अमुक) सगोत्राणाम् अस्मन्मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामहानां (अमुकामुकामुक) शर्मणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां विश्वेदेवपूर्वकाणाम् अद्य कृतैतन्महालयापरपक्षान्तर्गत पार्वणश्राद्धे न्यूनातिरिक्तपरिपूर्णार्थं यद्देयम् अन्नादिकं दक्षिणाद्रव्यं यथानामदैवतं नानानामगोत्रेभ्यो नानानामशर्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यः कन्याकुमारेभ्यश्च यथाभागं विभज्य यथाकाले दातुमहमुत्सृजे ।
इत्युत्सृजेत्

४२. पितृविसर्जनम्

अपसव्येन पित्रादीन् विसर्जयेत् -
ॐ व्वाजेवाजेऽवत व्वाजिनो नो धनेषु व्विप्राऽअमृताऽऋतज्ञाः ।
अस्य मद्दवः पिबत मादयध्वन्तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैः ॥

४३. विश्वेदेवविसर्जनम्

सव्यं कृत्वा ॐ पुरूरवार्द्रवनामानो विश्वेदेवाः प्रीयन्ताम् इति विश्वेदेवविसर्जनम् ।
ततः पठेत् -
ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।
नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥
इति त्रिः पठेत् ।

४४. दीपाच्छादनम्

अपसव्येन दीपाच्छादनं विधाय सव्यं कृत्वा हस्तौ पादौ प्रक्षाल्याऽऽचम्य पठेत् ।

४५. कर्मसमर्पणम्

ॐ यत्कृतं तत् सुकृतमस्तु,
यन्न कृतं तद्विष्णोः प्रसादात् ब्राह्मणवचनाच्च सर्वं परिपूर्णमस्तु ॥१॥
ॐ प्रमादात् कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु च ।
स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्णं स्यादिति श्रुतिः ॥२॥
आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग-मोक्ष-सुखानि च ॥
प्रयच्छन्तु तथा राज्यं पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥३॥

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतिस्वभावात् ।
करोमि यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पये तत् ॥

४६. अच्युतस्मरणम्

ॐ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु ।
न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥
ॐ अच्युताय नमः-३

ॐ चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च ।
हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥
ॐ विष्णवे नमः ३॥

इति पार्वण श्राद्धविधिः॥

सामान्य प्रश्न र उत्तर

महालय श्राद्धका लागि कुन पाठ हो?

यस पृष्ठको पार्वण / महालय श्राद्ध पाठ हेर्नुहोस्। आफ्नो परम्पराको अनुष्ठानक्रम पुरोहितसँग मिलाउनुहोस्।

एकोदिष्ट श्राद्धको विधि पनि यही हो?

एकोदिष्टको छुट्टै पाठ छ। श्राद्धको प्रकारअनुसार सम्बन्धित पृष्ठ छान्नुहोस्।

सम्बन्धित पाठ र तयारी

स्रोत र सम्पादन

सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin

स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड मूलपाठ संग्रह; डिजिटल संकलनको स्रोत विवरण सुरक्षित राखिएको छ।

परिचय, प्रश्नोत्तर र सन्दर्भ अद्यावधिक: 2026-10-29। मूल मन्त्रपाठको नयाँ शास्त्रीय समीक्षा भएको दाबी यस मितिले गर्दैन।

स्रोत, प्रकाशन र सम्पादन विधिबारे पढ्नुहोस्

आस्थाको उज्यालो,ज्ञानको अनन्त यात्रा।

संकल्प र पूजा सामग्री

अमेरिका र क्यानडाको लागि संकल्प

पूजा सामग्री सूची

सनातन ज्ञानका आयामहरू

सोह्र संस्कार संग्रह

श्राद्ध विधि संग्रह

एकोदिष्ट श्राद्ध