॥ श्रद्धा र अध्ययनको संगम ॥०% पढियो

श्राद्ध विधि

एकोदिष्ट श्राद्ध

पढ्नुअघि बुझ्नुहोस्

एकोदिष्ट श्राद्धको मूलपाठ र विधि यहाँ उपलब्ध छ। श्राद्धका नियम, तर्पण र सामग्रीको सूची छुट्टै पृष्ठमा छन्; सम्बन्धित पाठहरू मिलाएर अध्ययन गर्नुहोस्।

विषयसूची — ३८ खण्ड

परिचय
सामग्री सूची
गणेशादि स्मरणम्
दीप प्रयोग
कुशबटुप्रतिष्ठा
ब्राह्मण निमन्त्रणम्
तत्र संकल्प
ब्राह्मण प्रार्थना
पादार्घ (ब्राह्मण चरण प्रक्षालनम्)
कर्मपात्र विधानम्
प्रतिज्ञा संकल्प
पितृ स्मरणम्
दिग्बन्धनम् निबिन्धनम् च
आसनम्
हस्तार्घपात्र विधानम्
पितृब्राह्मण पूजनम्
भूस्वामिनेऽन्नदानम् (एउटा सिधा)
अथान्न संकल्प (अर्को सिधा)
ब्राह्मणस्य यत्र यत्रेच्छोपलभ्यते तत्तत्प्रयच्छन् मन्दं मन्दं भोजयेत् ।
विकिरदानम्
पिण्डवेदिनिर्माणं तथा संस्कारश्च
पिण्डदानम्
पिण्ड पूजनम्
कर्मपात्रोदककेनाभिषेकः
अथाशिष: प्रार्थना
तिकककरणम् स्वधावाचनम्
ॐ अद्येहामुकगोत्रायास्मत्पित्रेऽमुकशर्मणे वसुस्वरूपायाद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे स्वधोच्यताम् ।ॐ अस्तु स्वधा ।
दुग्धधारा
वेद्यां शङ्ख चक्रपूजनम्
वसन्तादि पूजनम्
नोट:सव्य भएर कर्ताले सपरिवार वसन्त पूजा गरी कपूर बालिदिनू। अनि अपसव्य भएर अर्धपात्र उत्तानो पारिदिनू। अनि सब्य भएर दक्षिणा-संकल्प मूल अनुसार गरिदिनू। अनि भूयसी दक्षिणा पनि संकल्प गर्नु। अनि अपसव्य भएर 'ॐ अभिरम्यताम् ॐ अभिरम्यताः स्मः' भनेर कुशका ब्राह्मणलाई छोइदिनू र ॐ आमावाजस्य० मन्त्र पढिलिनू। अनि सव्य भएर ॐ देवताभ्यः० तीनपल्ट पढिलिनू ।
दक्षिणादानम्
पितृब्राह्मण विसर्जनम्
अथ दीपाच्छादनम्
प्रार्थना
कर्मसमर्पणम्
आशिर्मन्त्रपाठः
प्रसादग्रहणम्

परिचय

श्राद्धकाले मध्याह्नः। एकं पवित्रमेकोऽर्घः, एकः पिण्डो नावाहनाग्नौ करणे नात्र विश्वेदेवाः तद्यथा-
एकोद्दिष्टं देवहीन मेकाक पवित्रकम्।
आवाहनाग्नौकरण रहितं ह्यपसव्यवत्॥ इति स्मृति वचनम्।

"वरिपरिको भूमिसहित श्राद्धभूमिलाई बढारकुडार पारेर सफा पारी, कच्ची भूइँ भए गाईको गोबरले लिपेर, पक्की भूइँ भए पवित्र पानीले पखालेर ओभाउन दिनू र श्राद्धकर्ता श्राद्धभूमिको उत्तरपट्टि दक्षिण मुख गरेर कुशासनमा बस्नू र जनै फेर्नू । अनि आफ्नू अगाड़ि पिण्ड दिने वेदी बनाउन ठाउँ राखेर आफ्नू दायाँपटि आचमन गर्न आचमनी-सहित पञ्चपात्रमा जल राख्नू र त्यसको दक्खिनपटि चढाउने जल पञ्चपात्रमा आचमनी-सहित राख्नू ।"

"आफ्नू बायाँपटि कर्मपात्र बनाउन तामाको थाली राख्नू, अनि दुना दुनामा चढाउन केशरीको चन्दन, केशरी मिलाएको पहेंला अक्षेता, अनि चाकुनेमा चढाउने सेता फूल, अनि यौटा दुनामा केही तिल र अर्को दुनामा केही-केही जौ राख्नू । अनि आफ्नू सामु पिण्ड दिने वेदीको दक्षिण चाकुनेमा एक माना चामल भरेर त्यसमाथि घिउमा भिजाएको बत्ती केही घिउसहित आफूपट्टि फर्काएर राख्नू अनि एक कुरेत लामा तीनोटा दहा कुशका टुक्राले बनाएको कुशको ब्राह्मणलाई चारकुनेमा भरिएको एक माना चामलमाथि आफूपटि फर्काएर ठाडो पारी राख्नू, त्यसका बाद कुनै पात्रमा अर्घातो राख्नू । गुरू पुरोहितलाई बस्न कुशेबाहुनको बाहिर कम्बलासन बिछ्याउनू र बसाउनू, अनि श्राद्धकर्ताले आचमन गरेर तीन टुक्रा कुश-जौ-तिल-जल दाहिने हत्केलामा समाएर श्राद्धाङ्ग तर्पण गर्नका लागि संकल्प गर्नू । अनि आफ्नू अगाडि तामाको थाली राखेर त्यसैमा पूर्वमुख गरी देवर्षि-मनुष्य-दिव्यपितृ र आफ्ना पितृलाई खगौतोले वा अर्घोतोले तर्पण दिनू। अनि दीयो बालेर दीयोलाई पूर्व फर्केको ठानी पूजा गरी, आफू दक्खिनै फर्केको भए पनि कुशे ब्राह्मणलाई पूर्व फर्केको ठानी कुशेब्राह्मणलाई निम्त्याएर उनलाई श्राद्धभूमिमा बसाएको गराउन छोइदिनू र कर्मपात्र बनाउनू ।"

कर्मपात्रको सामग्री – अघि राखेको कर्मपात्रको थालीमा चारोटा पवित्र राख्नू, अनि बाह्र ओटा मोटक राख्नू, कुशका टुक्राहरू राख्नू, दुइटा मोटकका औंठी राख्नू, अनि प्रशस्तै जल राख्नू, अनि तिल हाल्नू, चन्दन हाल्नू, अछेता हाल्नू, फूलहरू हाल्लू, अनि मोटकको औंठी लाउन र श्राद्ध गर्न थाल्नू ।।

सामग्री सूची

श्रीखण्ड चन्दन, केशरी, अक्षता, जौ, तिल, सेतो पहेलो फूलहरू,
पितृलाई मनपर्ने फूलहरू अगस्ती, भृगराज, चाँप, तिलपुष्प, जनै दुई, सेतोवस्त्र, सिंगो सुपारी, बालुवा, पानको पात, टक्करको फूल र पात,
केरा, फलफुल, पक्वान्न, मासको बारा, धुपवत्ती, कपूरबत्ति, दियो बाल्न एक टपरी, चामल, ब्राहृमण थाप्न एक चारकुने चामल,
दुई भाग सिधा, पिण्डको लागि चामल, कालो तिल केलाएको, ४ भाग पूजा सरजामा
कुशको टुक्रा ६०, पवित्र दुई, औठी दुई, मोटक २०, आवश्यक मात्रा दुना टपरी चाहिन्छ ।

गणेशादि स्मरणम्

गणेशस्मरण र प्राणप्रतिष्ठा गर्ने कुरा अन्त्यकर्म दीपकमा, सपिण्डी श्राद्धविधिमा उल्लिखित छ। त्यसकारण प्राणप्रतिष्ठा नभएको कुश बटु (कुशको ब्राह्मण) मा निमन्त्रण र पूजा गर्न योग्य ठहर्दैन। सर्वप्रथम - चन्दन, अक्षता र फूल लिएर निम्न मन्त्रहरूले हात जोडी गणेशादिको प्रार्थना गरेर फूल अक्षता चढाउने।

ॐ यं ब्रह्म वेदान्तविदो वदन्ति परं प्रधानं पुरुषं तथान्ये।
विश्वोद्गतेः कारणमीश्वरं वा तस्मै नमो विघ्न विनाशनाय॥

अभीप्सितार्थ सिद्धयर्थं पूजितो यः सुरासुरैः॥
सर्वविघ्नच्छिदे तस्मै गणाधिपतये नमः।

शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम्।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नो पशान्तये॥

दीप प्रयोग

कर्ताले कुशको औंठी लगाएर आचमन तथा प्राणायाम गरी गोबरले लिपेको स्थानमा बत्ती बालिदिनू र ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय० यस मन्त्रले दीपको पूजा गरिदिनू ।
आचमन, प्राणायाम गरी गाईको गोबरले लिपेको ठाउँमा बत्ती बाली दक्षिणतर्फ फर्काइ राखेर तलका मन्त्रले बत्तीको पूजा गर्नू -

आचम्म प्रणानायम्य गोमयोपलिप्ते प्राङ्गणे दीपं प्रज्वल्‍य -

ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटियुगधारिणे नमः ॥

इति मन्त्रेण दीपं संयुज्य - "ॐ दीपं करोतु कल्याणम् रक्षोघ्नदीपाय नमः" इति नमेत्।

"दीपो देवालये प्राच्यां श्राद्धे वै दक्षिणामुखः।
प्रमादाद् व्यत्ययं कर्ता प्रायश्चित्तं समाचरेत् - स्कान्दे।"

कुशबटुप्रतिष्ठा

कुशबटुलाई तिलको तेल लगाएर शुद्ध जलले स्नान गराएपछि चन्दन, अक्षता, फूल, लिई निम्न मन्त्रले कुश बटुको प्राणप्रतिष्ठा गर्नू -

ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञಆसमिमं दधातु ।
विश्वेदेवासऽइह मादयन्तामो३म्प्रतिष्ठ ॥

यो मन्त्र पढेर - "ॐ कुशबटोः प्राणाः सर्वेन्द्रियाणि च इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु नमः", भनेर प्राण प्रतिष्ठा गर्नू।

ब्राह्मण निमन्त्रणम्

अपसव्य भएर फूल, जल, तिल, कुश, चन्दन, अक्षता, फूल र सुपारी लिई आफू दक्षिण फर्केर उत्तर फर्केका पितृ ब्राह्मणको बायाँ घुँडो आफ्नो बायाँ हातले छुनू र आफ्नो बायाँ घुँडो खुम्च्याएर तलको संकल्प पढी निमन्त्रणा गर्नू।

तत्र संकल्प

ॐ अद्येत्यादि, अमुक गोत्रस्यास्मत्पितुरमुक शर्मणः, वसुस्वरूपस्याद्यकर्तव्य सांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे अनेन ताम्बूलगन्धपुष्पाक्षतेन (कुशबटो) त्वं मया निमन्त्रितः। ॐ निमन्त्रितोऽस्मि इति प्रतिवचनम्॥

ब्राह्मण प्रार्थना

हात जोडेर ब्राह्मणलाई भन्ने:-
ॐ अक्रोधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्मवादिभिः।
भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणा॥
सर्वायास विनिर्मुक्तैः कामक्रोधविवर्जितैः।
भवितव्यं भवद्भिर्नोऽद्यतने श्राद्ध कर्मणि॥

गुरू ले भन्ने:-
भवितव्यम् - इति प्रतिवचनम्।

पादार्घ (ब्राह्मण चरण प्रक्षालनम्)

अब पितृ ब्राह्मणको अगाडि एउटा दुनामा जल राखी पाद प्रक्षालन गर्ने:-
ततो ब्राह्मणचरणौ प्रक्षालयेत्, अनेन मन्त्रेण -

ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटियुगधारिणे नमः ॥
ॐ यत्फलं कपिलादाने कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे।
तत्फलं पाण्डवश्रेष्ठ । विप्राणां पादशौचने ॥
ॐ शन्नो देवीरभिष्टयऽआपो भवन्तु पीतये।
शंयोरभिस्रवन्तु नः ॥

अब ब्राह्मणको पाउ धोएको जल शिरमा छर्कनू।

त्यसपछि जौ, तिल, कुश, चन्दन र मोटक लिएर संकल्प गर्ने:-
ॐ अद्येहामुक सगोत्रस्यास्मत्पितुरमुक शर्मणः, वसुस्वरूपस्याद्यकर्तव्य सांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे एष पादार्घस्ते स्वधा।
पितृ तिर्थबाट जल लिई पादार्घ गर्नू। सव्य भएर आचमन गर्नू अनि ऋषिलाई उठाएर गृह प्रवेश गराउनू।

अपसव्य भएर ऋषिलाई भन्ने:-
ॐ आगता यूयम्, ॐ सुस्वागता वयम्, ॐ इदमासनमास्यताम्, ॐ आस्यते । इति प्रति वचनम्। ब्राह्मणमुदङ्मुखमुपवेशयेत्।

कर्मपात्र विधानम्

ॐ कर्मपात्रमहं करिष्ये, ॐ कुरुष्व। इत्यनुज्ञातः सन् यद्देवादेवेति कण्डिका त्रयेण पवित्र गन्धादिकं च स्वस्वमन्त्रेण क्षिप्त्वा कर्मपात्रं कुर्यात्।
तत्र मन्त्राः
ॐ यद्देवा देवहेडनं देवासश्चकृमा व्वयम् ।
अग्निर्म्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वಆहसः ॥

ॐ यदि दिवा यदि नक्तमेनाಆसि चकृमा व्वयम् ।
वायुर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वಆहसः ॥

ॐ यदि जाग्रद्यदि स्वप्नऽएनाಆसि चकृमा व्वयम् ।
सूर्यो मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वಆहसः ॥

इति मन्त्रैरक्षतपुञ्जोपरि पात्रस्थापयित्वा कण्डिकात्रयेण देवानावाह्य पूजयेत्।

ॐ पवित्रेस्थो वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसवऽउत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः ।
तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुने तच्छकेयम् ॥
इति मन्त्रेण पवित्रं क्षिपेत् ।

ॐ शन्नो देवीरभिष्टयऽआपो भवन्तु पीतये ।
शं योरभिस्रवन्तु नः ॥ इति जलम् क्षिपेत् ।

ॐ तिलोसि सोमदैवत्यो गोसवो देवनिर्मितः ।
प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितृँल्लोकान्प्रीणाहि नः स्वाहा ॥ इति तिलान् ।

ॐ श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् ।
इष्णन्निषाणामुम्मऽइषाण सर्वलोकम्मऽइषाण ॥ इति पुष्पम् ।

ॐ गन्धद्वारान्दुराधर्षान्नित्यपुष्टाङ्करीषिणीम् ।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ इति चन्दनम् ।

ॐ अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रियाऽअधूषत ।
अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती योजा न्विन्द्र ते हरी ॥ इत्यक्षतान् ।

(कर्मपात्रबाट तिन टुक्रा कुश लिएर श्राद्धस्थल वरिपरी छर्कनू।)

प्रतिज्ञा संकल्प

सेचन गरेका ती तीन कुश र जल, तिल लिएर निम्नानुसार प्रतिज्ञा संकल्प गर्नू -

ततः सव्येन
कुशत्रयसहितं कर्मपात्रोदकमादाय.
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥

इत्युक्त्वा श्राद्धदेशं द्रव्याणि आत्मानं च सिञ्चेत् ।

तत्कुशादिकमादाय
ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य (अमुक) गोत्रस्यास्मत्पितुरमुकशर्मणो वसुस्वरूपस्याद्यकर्तव्य सांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धमेभिर्द्रव्यैरहं करिष्ये ।
इति सङ्कल्प्य:

ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।
नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥
इति त्रिः पठित्वा

पितृ स्मरणम्

तलको श्लोकहरु पढ्ने -

ॐ सप्तव्याधा दशार्णेषु मृगाः कालाञ्जरे गिरौ ।
चक्रवाकाः सरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे ॥
तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
प्रस्थिता दीर्घमध्वानं यूयं किमवसीदथ ॥
ये विप्रमुख्याः कुरुजाङ्गलेषु जातास्तथा दासकुले मृगाश्च ।
कालाञ्जरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे ते वयमत्र सिद्धाः ॥
पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः ।
यत्र यत्र स्मरेद् विद्वान् पितृणां दत्तमक्षयम् ॥
श्राद्धभूमौ गयां ध्यात्वा तथा देवं गदाधरम् ।
उभाभ्यां च नमस्कृत्य ततः श्राद्धं समारभेत् ॥
गयागयो गयादित्यो गायत्री च गदाधरः ।
गया गयासुरश्चैव षड्गया मुक्तिदायकाः ॥
ईशानविष्णुकमलासनकार्तिकेय
वह्नित्रयार्करजनीशगणेश्वराणाम् ॥
क्रौञ्चामरेन्द्रकलशोद्भवकश्यपानां
पादान्नमामि सततं पितृमुक्तिहेतोः ।

ॐ गयायै नमः।
ॐ गदाधराय नमः।
ॐ यमुनायै नमः। इति पठेत्।

दिग्बन्धनम् निबिन्धनम् च

अपसव्य भएर एक दुनामा मोटक, तिल, सर्स्यू, फूल, अक्षता राखेर निम्न मन्त्र पढ्दै पूर्वादि क्रमले तत्तत् दिशातिर छर्दै बाँकी भाग मोटक सहित दुनाको वस्तु पट्याएर मन्त्र अनुसार नै

ॐ अग्निष्वात्ताः पितृगणाः प्राचीं रक्षन्तु मे दिशम्।
ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः। (पूर्वे)

ॐ तथा बर्हिषदः पान्तु याम्यां ये पितरः स्थिताः।
ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः। (दक्षिणे)

ॐ प्रतीचीमाज्यपास्तद्वत्।
ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः। (पश्चिमे)

ॐ उदीचीमपि सोमपाः।
ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः। (उत्तरे)

ॐ ऊर्ध्वतस्त्वर्यमा रक्षेत्।
ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः। (आकाशे)

ॐ कव्यवाडनलोऽप्यधः।
ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः। (भूमौ)

ॐ रक्षोभूतपिशाचेभ्यस्तथैवासुरदोषतः ।
सर्वतश्चाधिपस्तेषां यमो रक्षां करोतु मे॥ (सर्वतः)

अब त्यो मोटक दायाँ हातले पछाडि पट्टि लगेर वायाँ कट्टीमा (कम्मरमा) तलको मन्त्र पढ्दै घुसार्ने -
ॐ निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वेऽसुरदानवा मया ।
रक्षांसि यक्षाः सपिशाचगुह्यका हता मया यातुधानाश्च सर्वे ॥

इति दिग्बन्धननीविबन्धने ।

ततस्तिलसहितकुशखण्डत्रयं गृहीत्वा:
ॐ प्रयान्तु दूरतः सर्वे दैतेया दानवास्तथा ।
सर्वविघ्नोपशान्त्यर्थं क्षिपामि च कुशांस्तिलान् ॥
इति मन्त्रेण दक्षिणस्यां क्षिपेत् ।

सव्येन विष्णुस्मरणम् ।।
ॐ नमो नमस्ते गोविन्द पुराणपुरुषोत्तम ।
इदं श्राद्धं हृषीकेश रक्षतां सर्वतो दिशः ।।

आसनम्

अपसव्येन मोटकमादाय -
ॐ अद्येहामुक सगोत्रस्यास्मत्पितुरमुकशर्मणो वसुस्वरूपस्याद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्ट श्राद्ध इदं मोटकरूपमासनं ते स्वधा।
इति ब्राह्मणाय मोटकरूपमासनं दद्यात्।

हस्तार्घपात्र विधानम्

ॐ हस्तार्घ पात्रमहं करिष्ये इति ब्राह्मणं पृच्छेत्।
ॐ कुरुष्व इत्यनुज्ञातः सन् पुटकमेकमग्रे कृत्वा तत्र:

ॐ पवित्रे स्थः इति मन्त्रेण उत्तराग्रं पवित्रं क्षिपेत् ।
ॐ शन्नो देवीः० इति मन्त्रेण जलं क्षिपेत् ।

ॐ तिलोसि सोमदैवत्यो गोसवो देवनिर्मितः ।
प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितृँल्लोकान्प्रीणाहि नः स्वाहा ॥
इति मन्त्रेण तिलान् क्षिपेत् ।

ॐ श्रीश्च ते...। इति पुष्पम् ।
ॐ गन्धद्वाराम्..। इति गन्धं प्रक्षिपेत् ।
ततः ॐ हस्तार्घपात्रं संपन्नम् इति ब्राह्मणं पृच्छेत् ।
ॐ सुसंपन्नम् इति तेनोक्ते

ॐ हस्तार्घपात्रम् उत्थापयामि इति पृच्छेत् । ॐ उत्थापयस्व, इत्यनुज्ञातः हस्तार्घपात्रं वामहस्ते कृत्वा:

ॐ नमो नारायणाय इति मन्त्रेण पुष्पसहितं पवित्रं दक्षिणाग्रं विप्रकरे धृत्वा वामहस्तस्थं हस्तार्घपात्रमुत्तानस्वदक्षिणकरेणापिधाय:-

ॐ या दिव्याऽआपः पयसा सम्बभूवुर्याऽअन्तरिक्षाऽउत पार्थवीर्याः ।
हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तानऽआपः शिवाः सಆस्योनाः सुहवा भवन्तु ॥

इति मन्त्रेणार्घपात्रस्थजलमभिमन्त्र्य जलतिलमोटकमादाय:-

ॐ अद्येहामुकगोत्रास्मत्पितरमुकशर्मन् वसुस्वरूपाद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे एष हस्तार्घस्ते स्वधा । इति ब्राह्मणकरे अर्घं दद्यात् ।
ॐ अर्घे पुनः प्रत्यर्घमस्तु । इति पुष्पपवित्रसहितं तदर्घपात्रं भूमौ धृत्वा सव्यं कृत्वा तत्रस्थजलेन ॐ तच्चक्षुरिति मन्त्रेण चक्षुः स्पर्शः कार्यः ।

ततोऽपसव्येनार्घपात्रं गृहीत्वा ब्राह्मणस्य वामपार्श्वे ॐ पित्रे स्थानमसि । इति न्युजं कुर्यात् ।
तदुपरि कुशत्रयं दद्यात् ।

नोट:
हस्तार्घपात्रको प्रश्नोत्तर गरेर ब्राह्मणको अगाडि एउटा दुनामा ॐ पवित्रेस्थो० यस मन्त्रले उत्तराग्र पारेर पवित्र राख्नू । ॐ शन्नोदेवी० पढेर जल राख्नू । ॐ तिलोसि० यस मन्त्रले तिल राख्नू । ॐ श्रीश्चते० यसले फूल राख्नू अनि ॐ गन्धद्वारान् ० यस मन्त्रले चन्दन राख्नू । अनि हस्तार्घ पात्र उठाउने प्रश्नोत्तर मूल अनुसार गरेर हस्तार्घपात्र बायाँ हातमा लिनू र दाहिने हातले फूल-पवित्र ब्राह्मणमा घुमाएर राखिदिनू । अनि उत्तानो हातले दुना ढाक्दा ॐ या दिव्या० मन्त्र पढ्नू । अनि मोटक लिएर दुनाको संकल्प गरेर ब्राह्मणमा अलिकति जल चढाई फूल-पवित्र फेरि दुनामै राख्नू । अनि सव्य भएर दुनाको जल 'ॐ तच्चक्षु०' मन्त्र पढेर आँखामा लगाउनू र अपसव्य भएर अर्धपात्र ब्राह्मणको बायाँतिर 'ॐ पितृभ्यः स्थानमसि' मन्त्र पढेर घोप्टाइदिनू र त्यसमाथि तीन टुक्रा कुश राखिदिनू ।

पितृब्राह्मण पूजनम्

पितृब्राह्मणसँग पूजा गर्ने अनुमति माग्ने। अनुमति पाएपछि पूजा गर्ने र धूप, दीप, नैवेद्य पनि गर्ने।

ॐ अर्चयिष्ये इति ब्राह्मणं पृच्छेत्।
ॐ अर्चय इत्युक्ते। धूपदीप नैवेद्य सहित पितृ ब्राह्मणको पूजा गर्नू -

जलचन्दनपुष्पाक्षतताम्बूलयज्ञोपवीतद्रव्यवस्त्रादिभिः समभ्यर्च्य धूपदीपौ नैवेद्यं च कृत्वा मोटकमादाय:-

ॐ अद्येहामुकगोत्रास्मत्पितरमुकशर्मन् वसुस्वरूपाद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे एतान्यर्चनानि अत्र गन्धपुष्पाक्षतताम्बूलयज्ञोपवीतधूपदीपनैवेद्यद्रव्यवासांसि ते स्वधा ।
ॐ अर्चनविधेः सर्वं परिपूर्णमस्तु ।
इति विप्रकरे जलं दद्यात् । (पितृ ब्राह्मणको टपरीको छेउमा एउटा दुना राख्ने अनि त्यसैमा जल खसाल्ने।)
ॐ अस्तु । इति प्रतिवचनम् ।

भूस्वामिनेऽन्नदानम् (एउटा सिधा)

सव्य भएर आचमन गर्ने र अपसव्य भएर निम्न मन्त्र पढेर बाह्मणको वायाँतिर जलले चारकुने मण्डल लेख्नु र माझमा सिधा, दुनामा तिल, जल, घ्यू, मह राखेर निम्नानुसार वाक्य पढी भूस्वामिलाई सिधा दिनू -

ॐ यथा चक्रायुधो विष्णुस्त्रैलोक्यं परिरक्षति।
एवं मण्डलभस्मैतत् सर्वभूतानि रक्षतु॥

ॐ इदमन्नं सजलमेतद्भूस्वामिपितृभ्यो नमः। इत्युत्सृजेत् ।

अथान्न संकल्प (अर्को सिधा)

सबै पक्वान्न आदि भोजनका सामान भएको सिधा र जल, घ्यू, आदि सिधामा राख्नू। मह छर्कन् र त्यस सिधालाई घोप्टा दुई हातले स्वस्तिक जस्तो पारेर ढाकी:-

ॐ पृथिवि ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुखेऽअमृतेऽअमृतं जुहोमि स्वाहा । इत्यालभ्य,

ॐ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् ।
समूढमस्य पाಆसुरे ॥
यो मन्त्र पढी ब्राह्मणका दायाँ हातको बूढी औँला समाती, आफ्ना बायाँ हातको बूढी औंलाले अन्न, जल, घिउ, हवि मानी ती-ती सामग्री छुनू र निम्न मन्त्र पढी अन्न दिनू -

ॐ कृष्ण कव्यमिदं रक्ष मदीयम् ।
इति च पठित्वा
विप्रदक्षिणाङ्गुष्ठं गृहीत्वा:
ॐ इदमन्नमित्यन्ने । ॐ इमा आप इति जले । ॐ इदमाज्यमिति घृते । ॐ इदं हविरिति पुनरन्ने । एतान्युपकरणानि ।

इति क्रमेणान्नजलघृतादिषु दक्षिणाङ्गुष्ठं निवेश्य:
ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः ।

इति पठित्वा वामावर्तेन श्राद्धदेशे तिलान् विकीर्य मोटकादीन्यादाय वामहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलिभिः क्रमेणान्नमपश्च स्पृष्ट्वा:

ॐ अद्येहामुकगोत्रायास्मत्पित्रेऽमुकशर्मणे वसुस्वरूपायाद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे इदमन्नं सजलं सोपस्करं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणम् अक्षय्यतृप्तिहेतोस्ते स्वधा ।
इति भूमावेव मोटकादिकमुत्सृजेत् ।

ॐ अन्नसङ्कल्पसिद्धिरस्तु ।
ॐ भवान् प्राशयतु ।
इति विप्रकरे जलं दद्यात् ।

ततः श्राद्धकर्ता कुशोपरि विशन् सव्येन सव्याहृतिकां गायत्रीं जपित्वा मधुवातेति पठेत् ।

ॐ मधुव्वाताऽऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ॥
ॐ मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवಆरजः । मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥
ॐ मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ२ऽअस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः ॥
ॐ मधु मधु मधु ।

ॐ अन्नहीनं क्रियाहीनं विधिहीनं च यद्भवेत् ।
तत् सर्वमच्छिद्रमस्तु श्रीभास्करस्य प्रसादतः ॥
ॐ नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्तेऽनेकचक्षुषे ।
नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय वै नमः ॥
इति पठित्वा ।

ॐ यथासुखं जुषस्व इति वचनानन्तरं पितृसूक्तं च पठेत् ।

ॐ अग्नये कव्यवाहनायेति षट् ६ । ॐ तदेव षोडश १६ ।
ॐ कृणुष्व पाज इति पञ्च ५। ॐ सुरावन्तमित्यादि अपां फेनेनेत्यन्तम् ३९।
ॐ सहस्रशीर्षेति षोडश १६ । ॐ नमस्ते इति षट्षष्टिः ६६ । (१४८)

ब्राह्मणस्य यत्र यत्रेच्छोपलभ्यते तत्तत्प्रयच्छन् मन्दं मन्दं भोजयेत् ।

यहानेर आवाहित ज्वाई भिनाजु भानिज वा ब्राह्मण वर्गलाई स्वल्पाहार भोजन गराउने चलन छ।

ततो ब्राह्मणं तृप्तं ज्ञात्वा अपसव्येन विकिरदानम्।

विकिरदानम्

अपसव्य
भएर हात जोडी निम्न मन्त्र पढी ब्राह्मणलाई विकिर दिनू -
ततोऽन्नपात्रसन्निधौ गत्वाऽऽस्तृतदक्षिाणाग्रकुशत्रयायां भूमौ विकिरासनं दद्यात् ।

अपसव्येन मोटकमादाय
असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् ।
उच्छिष्टभागधेयानां दर्भेषु विकिरासनम् ॥
इति मोटकरूपमासनमास्तृतकुशोपरि उत्सृजेत् ।

ततः समधुतिलघृतयुतमन्नं जलेनाप्लाव्य मोटकादिकं चादाय
अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम ।
भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् ॥
इति मन्त्रेणास्तृतकुशोपरि तदन्नं विकिरेत् ।

"अत्र ओङ्कारहितः कार्यः ।"

ततः कुशान् परित्यज्य हस्तौ पादौ प्रक्षाल्य
सव्येन द्विराचम्य हरिं स्मरेत् ।
ततः सप्रणवव्याहृतिपूर्वां गायत्रीं जपित्वा,
ॐ मधुव्वाताऽऋतायते । इति त्र्यृचम् । ॐ मधु ३ इति च जपेत् ।

ॐ जलगण्डूषमिदं ते। इति ब्राह्मणाय प्रत्यपोशानं दद्यात् । अत्र वाग्विसर्गः ।

ततोऽपसव्येनाञ्जलिं बध्वा

ब्राह्मणं पृच्छेत् ।
ॐ स्वदितम् । ॐ सुस्वदितमिति प्रतिवचनम् ।
ॐ शेषमन्नं किं क्रियताम् । ॐ इष्टैः सह भुज्यताम् । इति प्रतिवचनम् ।

नोट:
अन्न संकल्पमा पहिले सिधामा तिल-जल-मह छर्केर एउटा दुनामा जल हाली घोप्टो हातले सिधालाई छोएर ॐ पृथिवी ते पात्रं० र ॐ इदं विष्णु० तथा विष्णो कव्यमिदं० पढ्दै बाहुनको बूढी औंला स्पर्श गरेको भावना दर्शाई इदमन्नं र ॐ अपहताऽअसुरा० पढ्दै सिधाको वरिपरि तिल छर्किई जल-तिल-मोटक लिएर बायाँ हातको चोर औंला र बूढी औंलाले सिधामा छोई संकल्प गर्दा ॐ अद्येह० देखि 'अक्षय्य तृप्ति हेतोस्ते स्वधा' भनेर मोटक भूमिमा छाडिदिनू । अन्न संकल्प सिद्ध भयो भनी ब्राह्मणमा जल दिनू । अनि कर्ताले एक टुक्रा कुश आसनमुनि राख्नू। अनि प्रणवसहित गायत्री जपेर ॐ मधुव्वाता० मन्त्र पढी तीनपल्ट मधु मधु मधु भन्नू । अनि पितृसूक्त र रामगीता पाठ गराउनू। त्यो यही पुस्तकको अन्त्यमा छ। अनि अपसव्य भएर विकरको आसन 'ॐ असंस्कृत०' पढेर जल-तिल-मोटक लिई दुनामा विकर लिएर त्यही आसनमा घोप्टाइदिनू। कुशको औंठी त्यहीं छाडिदिनू। सव्य भएर आचमन गरी हात जोरेर ॐ अन्नहीनं०। 'ॐ नमस्तुभ्यं०' पढिलिनू । अपसव्य भएर ब्राह्मणमा जल चढाउनू। अनि सव्य भएर गायत्री मन्त्र पढ्नू । अनि ॐ मधुव्वाता० का तीन मन्त्र पढिलिनू। अनि ब्राह्मणलाई प्रश्न गर्नू-स्वदितं, सुस्वदितं, पिण्डदान गरौं ? गर। शेष अन्न के गरौं ? आफ्ना इष्ट मित्र बन्धु समेत भै भोजन गर भन्नू ।

पिण्डवेदिनिर्माणं तथा संस्कारश्च

अब पिण्डवेदिनिर्माणं तथा संस्कारश्च गर्ने क्रम सुरु हुन्छ।
ततः ब्राह्मणं पृच्छेत् ।
ॐ पिण्डदानमहं करिष्ये । ॐ कुरुष्व । इति प्रतिवचनम् ।

ततः पिण्डदानार्थं हस्तमितां चतुरङ्गुलोच्छ्रितां सैकतादिकां दक्षिणप्लवां पिण्डिकां निर्माय वामेन पाणिना दर्भपिञ्जुलीं गृहीत्वा दक्षिणहस्ते कृत्वा सव्योपगृहीतदक्षिणपाणिना

ॐ अपहताऽअसुरा रक्षाಆसि व्वेदिषदः ।
इति मन्त्रेण दक्षिणाग्रां रेखां कृत्वा दर्भपिञ्जुलीमुत्तरस्यां क्षिपेत् ।

तदुपरि ॐ ये रूपाणि... इति मन्त्रेणाङ्गारं भ्रामयित्वा दक्षिणस्यां क्षिपेत् ।
(यहाँ अङ्गार पाईएन भने बाटेको धूप बालेर घुमाउने चलन छ।)

ॐ ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमानाऽअसुराः सन्तः स्वधया चरन्ति ।
परापुरो निपुरो ये भरन्त्यग्निष्टाँल्लोकात्प्रणुदात्यस्मात् ॥
इति मन्त्रेणाङ्गारं भ्रामयित्वा दक्षिणस्यां क्षिपेत् ।

ततो जलेन —
ॐ शन्नो देवीरभिष्टयऽआपो भवन्तु पीतये । शं योरभिस्रवन्तु नः ।
इति मन्त्रेण पिण्डिकासेचनम् । तदनु छिन्नमूलकुशान् दक्षिणाग्रान् पिण्डिकायां दद्यात् ।

ततः
सव्येन:
ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।
नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥
इति त्रिः पठेत् ।

पिण्डदानम्

यसपछि पिण्ड भित्र एक तुलसी पत्र राखी बाहिर मह, तिल लगाएर गोलो बनाएको पिण्ड र मोटकादि दाहिने हातमा र बायाँ हातमा दुनामा जल लिएर निम्न बचन पढी अवनेजन माथि पिण्ड दिनू -

अपसव्यं
विधाय एकं पुटकं वामहस्ते कृत्वा मोटकादिकमादाय:
ॐ अद्येहामुकगोत्रास्मत्पितरमुकशर्मन् वसुस्वरूपाद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे पिण्डस्थानेऽत्रावनेजनं निक्ष्व ते स्वधा । इति अवनेजनं दद्यात् ।

ततो मोटकादीनि पिण्डं चादाय वामहस्ते पुटकादिस्थजलमादाय:
ॐ अद्येहामुकगोत्रास्मत्पितरमुकशर्मन् वसुस्वरूपाद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे एष पिण्डोऽमृतस्वरूपोऽक्षय्यतृप्तिहेतोस्ते स्वधा ।
इति अवनेजनोपरि पिण्डं दद्यात् । अत्र लेपभागनिषेधः ।

(यहाँ पहिले लगाएको औठी फुकाल्ने अनि हात पाउ धुने) करं प्रोक्ष्य कुशान् परित्यज्य
सव्येन द्विराचम्य हरिं स्मरेत् ।

ततः सव्येनैव गन्धपुष्पादीन्यादाय पितरमुद्दिश्य:
ॐ अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमा वृषायध्वम् ।

इति मन्त्रं पठित्वा (एकछिन श्वास रोकेर सूर्यको तेजसमान आफ्ना पितृको ध्यान गर्ने)
वामावर्तेनोत्तराभिमुखो भूत्वा श्वासं नियम्य भास्वरमूर्ति पितरं ध्यायन् :

अपसव्यं कृत्वा
दक्षिणावर्तेन दक्षिणाभिमुखो भूत्वा:
ॐ अमीमदन्त पितरो यथाभागमा वृषायिषत ।
इति मन्त्रेण गन्धपुष्पादीनि पिण्डोपरि क्षिपेत् ।

ततोऽवनेजनपात्रं वामहस्ते कृत्वा मोटकादिकमादाय:
ॐ अद्येहामुकगोत्रास्मत्पितरमुकशर्मन् वसुस्वरूपाद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे इदं पिण्डप्रत्यवनेजनं ते स्वधा । इति पिण्डे प्रत्यवनेजनं दद्यात् ।

ततो नीवीं विस्रंस्य
सव्यं कृत्वाऽऽचम्य हरिं स्मरेत् ।
ततोऽपसव्यं कृत्वा
वामेन पाणिना धृतं सूत्रं दक्षिणेनादाय:
ॐ नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शोषाय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः स्वधायै नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो मन्यवे नमो वः पितरः पितरो नमो वो गृहान्नः पितरो दत्त सतो वः पितरो देष्मैतद्वः पितरो व्वासऽआधत्त ॥
इति मन्त्रं पठित्वा पिण्डोपरि सूत्रं दद्यात् ।

नोट:
पिण्डदानको लागि चार अंगुल अग्लो एक हातको चारपाटे बालुवाको वेदी बनाउनू। अनि पिण्डिकामा कुशको टुक्राले ॐ आपहता० पढेर दुइटा रेखा तानिदिनू । अनि ॐ ये रूपाणि० पढेर आगो घुमाइदिनू । कुश आफूतिर राख्नू । अनि ॐ शन्नोदेवि० मन्त्र पढेर पिण्डिकामा जल छर्किदिनू । अनि छिन्न-मूल कुश बिछाएर सव्य भई ॐ देवताभ्यः० तीनपल्ट पढिलिन्। अनि अपसव्य भएर मोटक जल लिई पिण्ड उचालेर मूल अनुसार संकल्प पढी अवनेजनमाधि पितृतीर्थले पिण्ड राखिदिनू। अनि कुशले हात पुछेर त्यो कुश फालिदिनू। अनि सव्य भएर हरि-हरि-हरि भन्नू र दुइपल्ट (६) आचमन गर्नु।

पिण्ड पूजनम्

जल, चन्दन, अक्षता, फूल, वस्त्र, जनै, भेटी, सुपारी, धूप, बत्ती, नैवेद्य चढाईपिण्ड पूजा गरेपछि, हातमा मोटकादि लिएर निम्न वचन पढी त्यो मोटक ब्राह्मणमा चढाईदिनू।

ततः पिण्डं गन्धादिभिः संपूज्य धूपदीपौ च कृत्वा मोटकमादाय
ॐ अद्येहामुकगोत्रास्मत्पितरमुकशर्मन् वसुस्वरूपाद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे एतानि पिण्डार्चनानि अत्र सूत्रगन्धपुष्पाक्षतधूपदीपैक्षवादि नैवेद्यताम्बूलयज्ञोपवीतद्रव्यवासांसि ते स्वधा ।
इति गन्धादिकमुत्सृजेत् ।

ततो विप्रकरे
ॐ शिवा आपः सन्तु । इति जलम् ।
ॐ सौमनस्यमस्तु । इति पुष्पम् ।
ॐ अक्षतं चारिष्टमस्तु । इति तण्डुलान् दद्यात् ।

ततः सव्येन
पूर्वाभिमुखो भूत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रान् पठेत् ।

ॐ अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् ।
ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु मे ॥
लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे ।
लक्ष्मीर्वसति गोष्ठेषु सौमनस्यं ददातु मे ॥
अक्षतं चास्तु मे पुण्यं शान्तिः पुष्टिर्धृतिस्तथा ।
यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम ॥

कर्मपात्रोदककेनाभिषेकः

ततः कर्मपात्रोदकं कुशैर्गृहीत्वा प्रतिमन्त्रं स्वशिरस्यभिषिञ्चेत्:

ॐ अस्मत्कुले दीर्घमायुरस्तु । ॐ शान्तिरस्तु । ॐ पुष्टिरस्तु । ॐ वृद्धिरस्तु ।
ॐ यच्छ्रेयस्तदस्तु । ॐ यत्पापं तत्प्रतिहतमस्तु ॥ इति भूमौ ।
ॐ द्विपदे चतुष्पदेभ्यः शान्तिर्भवतु ।

ततोऽपसव्येन
पिण्डशेषान्नं पिण्डसमीपे विकिरेत् ।

वामहस्ते पुटकादिस्थजलं कृत्वा मोटकादिकमादाय:
ॐ अद्येहामुकगोत्रस्यास्मत्पितुरमुकशर्मणो वसुस्वरूपस्याद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे दत्तैतदन्नपानादिकमुपतिष्ठताम् । इति पिण्डेऽक्षय्योदकं दद्यात् ।

ततः सव्येन
कृताञ्जलिर्दक्षिणां दिशमवलोकयन्:

ॐ अघोरः पिता अस्तु । इति पूर्वाग्रां जलधारां दद्यात् ।

अथाशिष: प्रार्थना

अब पूर्व फर्केर हात जोडी निम्न वचनहरू पढ्दै आशीर्वाद प्रार्थना गर्नू -

ॐ गोत्रन्नो वर्धताम् । ॐ वर्धताम् ।
ॐ दातारो नोऽभिवर्धन्ताम् । ॐ वर्धन्ताम् ।
ॐ वेदा वर्धन्ताम् । ॐ वर्धन्ताम् ।
ॐ सन्ततिर्वर्धताम् । ॐ वर्धताम् ।
ॐ श्रद्धा च नो मा व्यगमत् । ॐ मा गात् ।
ॐ बहुदेयं च नोऽस्तु । ॐ अस्तु ।
ॐ अन्नं च नो बहु भवेत् । ॐ भवतु ।
ॐ अतिथींश्च लभेमहि । ॐ लभध्वम् ।
ॐ याचितारश्च नः सन्तु । ॐ सन्तु ।
ॐ मा याचिष्म कञ्चन । ॐ मा याचेथाः ।
ॐ एताः सत्या आशिषः सन्तु । ॐ सन्तु ।

॥ इति प्रतिवचनम् ॥

तिकककरणम् स्वधावाचनम्

ततो ब्राह्मणहस्तेन तिलकं कुर्यात् ।
ॐ यं कामं कामयते सोऽस्मै कामः समृध्यताम् । इति।

ततोऽपसव्येन
सपवित्रान् कुशान् न्युब्जपात्रात्समादाय पिण्डोपरि निक्षिप्य ॐ स्वधां वाचयिष्ये । ॐ वाच्यताम् ।
इति प्रतिवचनान्तरं रिक्ताञ्जलिना:

ॐ अद्येहामुकगोत्रायास्मत्पित्रेऽमुकशर्मणे वसुस्वरूपायाद्यकर्तव्यसांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धे स्वधोच्यताम् ।
ॐ अस्तु स्वधा ।

दुग्धधारा

गाईको दूध र तिल आदिलेयुक्त दुनो वायाँ हातमा राखेर मन्त्र पढी पिण्डको पवित्रमाथि दक्षिण अगाडि पारेर दूधको धारा चढाउनू।

ततः पयसादि सहितं पुटकं वामहस्ते कृत्वा
सव्येन:
ॐ ऊर्जं वहन्तीरमृतङ्घृतं पयः कीलालं परिस्रुतम् ।
स्वधास्थ तर्पयत मे पितृन् ॥
इति मन्त्रं पठित्वा सपवित्रकुशोपरि दक्षिणाग्रां पयोधारां दद्यात् ।

ततः ॐ पिण्डः सम्पन्नः । ॐ सुसम्पन्नः । ॐ पिण्डमुत्थापयामि। ॐ उत्थापयस्व ।

इत्यनुज्ञातः सन्
सव्येन नम्रीभूय सव्येन पिण्डमाघ्राय
अपसव्येन उत्थापयेत् ।
पिण्डाधारकुशानुल्मुकं च वह्नौ क्षिपेत् ।

वेद्यां शङ्ख चक्रपूजनम्

सव्येन
पिण्डिकायां शङ्ख चक्रं च लिखित्वा
ॐ शङ्खाय नमः ।
ॐ चक्राय नमः ।
इति यवैः शङ्खचक्रपूजां विधाय
अपसव्यं कृत्वा

ॐ गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः ।
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ॥

इति मन्त्रेण पिण्डं पिण्डिकोपरि निदध्यात् ।

वसन्तादि पूजनम्

सव्येन
ॐ वसन्ताय नमस्तुभ्यं ग्रीष्माय च नमो नमः ।
वर्षाभ्यश्च शरत्संज्ञ ऋतवे च नमो नमः ॥
हेमन्ताय नमस्तुभ्यं नमस्ते शिशिराय च ।
माससंवत्सरेभ्यश्च दिवसेभ्यो नमो नमः ॥
ततः (कर्पूरदीपं दत्वा)
अपसव्येनार्घपात्रमुत्तानीकृत्य
अपसव्य भएर पहिले पवित्र फूल झिकी घोप्टो राखेको अर्धपात्र उत्तानो गराउनू र सव्य भएर कुश बटुको निमित्त हातमा जल, तिल, कुश सहित दक्षिणा द्रव्य लिएर वचन पढी कुशबटुलाई दिनू।
फेरी कुश जल सहित दक्षिणा द्रव्य हातमा लिई सबै ब्राह्मणलाई दिने दक्षिणा गर्नू।

नोट:
सव्य भएर कर्ताले सपरिवार वसन्त पूजा गरी कपूर बालिदिनू। अनि अपसव्य भएर अर्धपात्र उत्तानो पारिदिनू। अनि सब्य भएर दक्षिणा-संकल्प मूल अनुसार गरिदिनू। अनि भूयसी दक्षिणा पनि संकल्प गर्नु। अनि अपसव्य भएर 'ॐ अभिरम्यताम् ॐ अभिरम्यताः स्मः' भनेर कुशका ब्राह्मणलाई छोइदिनू र ॐ आमावाजस्य० मन्त्र पढिलिनू। अनि सव्य भएर ॐ देवताभ्यः० तीनपल्ट पढिलिनू ।

दक्षिणादानम्

सव्येन
दक्षिणां दद्यात् ।

कुशतिलजलयुतदक्षिणाद्रव्यमादाय:
ॐ अद्येहेत्यादि (अमुक) गोत्रस्यास्मत्पितुरमुकशर्मणो वसुस्वरूपस्याद्यकृतैतत्सांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थमिमां दक्षिणां रजतं चन्द्रदैवतं यथानामगोत्राय यथानामशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे । इति विप्रकरे दद्यात् ।

पुनः कुशादिसहितं भूयसीदक्षिणाद्रव्यमादाय-
ॐ अद्येहेत्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य (अमुक) गोत्रस्यास्मत्पितुरमुकशर्मणो वसुस्वरूपस्याद्यकृतैतत्सांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धकर्मणो न्यूनातिरिक्तपरिपूरणार्थमिमां भूयसीदक्षिणां रजतखण्डं चन्द्रदैवतं (ताम्रखण्डं सूर्यदैवतं वा) यद्देयमन्नपानादिकं द्रव्यं च यथानामदैवतं नानानामगोत्रेभ्यो नानानामशर्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथाभागं विभज्य यथाकाले दातुमहं जले उत्सृजे ।
इति जले उत्सृजेत् ।

पितृब्राह्मण विसर्जनम्

ततोऽपसव्येन
ॐ अभिरम्यताम् । ॐ अभिरताः स्मः।
इति प्रतिवचनान्ते ब्राह्मणस्य दक्षिणाङ्गुष्ठं गृहीत्वोत्थाप्य:

ॐ आ मा वाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे ।
आ मा गन्तां पितरामातरा चामा सोमोऽअमृतत्त्वेन गम्यात् ॥
इति त्रिर्वारिधारयाऽऽवेष्ट्य विसर्जयेत् ।

ततः सव्येन,
ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।
नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥
इति त्रिः पठेत् ।

अथ दीपाच्छादनम्

अपसव्येन
दीपाच्छादनं विधाय हस्तौ पादौ प्रक्षाल्य
सव्येनाऽऽचामेत् ।

नोट:
अब अपसव्य भएर बत्ती ढाकिदिनू। सव्य भएर हात-पाउ धोई आचमन गरेर ॐ यत्कृतं० मन्त्र पढिलिनू। अनि हात जोरेर ॐ प्रमादात् ० ॐ आयुः प्रजां० पढी ॐ कायेन वाचा० पढेर कर्मपत्रको कुश भूमिमा राखिदिन्। अनि हात जोरेर ॐ यस्य स्मृत्या० पढेर तीनपल्ट ॐ अच्युताय नमः ३ भन्नू । अनि कायेन वाचा० गरिदिन्। त्यसपछि ॐ चतुर्भिश्च० मन्त्र पढ्नुपर्दछ ।

प्रार्थना

ततोऽञ्जलिं बध्वा प्रार्थयेत् ।
ॐ यत्कृतं तत्सुकृतमस्तु, यन्न कृतं तद्विष्णोः प्रसादाद् ब्राह्मणवचनाच्च सर्वं परिपूर्णमस्तु ।
ॐ अस्तु परिपूर्णम् ।

ॐ प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु च ।
स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्णं स्यादिति श्रुतिः ॥

ॐ आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षसुखानि च ।
प्रयच्छन्तु तथा राज्यं पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥

कर्मसमर्पणम्

ततः कर्मपात्रावशिष्टकुशादिकमादाय:
ॐ कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतेः स्वभावात् ।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पये तत् ॥
इति कुशादिकं भूमौ त्यजेत् ।

ततो यस्य स्मृत्येति अच्युतं नमस्कुर्यात् ।
ॐ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु ।
न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥
ॐ अच्युताय नमः ३ ।

ततश्चतुर्भिश्चेति विष्णुं स्मरेत्:
ॐ चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च ।
हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥

आशिर्मन्त्रपाठः

हरिः ॐ शतमिन्नु शरदोऽअन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसन्तनूनाम् ।
पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः ॥
अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः ।
विश्वेदेवाऽअदितिः पञ्चजनाऽअदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् ॥
स्वादुषಆसदः पितरो वयोधाः कृच्छ्रेश्रितः शक्तीवन्तो गभीराः ।
चित्रसेनाऽइषुबलाऽअमृध्राः सतोवीराऽउरवो व्रातसाहाः ॥
ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः शिवे नो द्यावापृथिवीऽअनेहसा ।
पूषा नः पातु दुरितादृतावृधो रक्षा माकिर्नोऽअघशಆसऽईशत ॥
पितृभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः पितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः प्रपितामहेभ्यः स्वधायिभ्यः स्वधा नमः ।
अक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पितरः पितरः शुन्धध्वम् ॥
पुनन्तु मा पितरः सोम्यासः पुनन्तु मा पितामहाः पुनन्तु प्रपितामहाः पवित्रेण शतायुषा ।
पुनन्तु मा पितामहाः पुनन्तु प्रपितामहाः पवित्रेण शतायुषा व्विश्वमायुर्व्यश्नवै ॥

प्रसादग्रहणम्

इति सांवत्सरिकैकोद्दिष्टश्राद्धविधिः॥

सामान्य प्रश्न र उत्तर

श्राद्ध सामग्री र नियम कहाँ छन्?

तल श्राद्ध सामग्री सूची, तर्पण विधि र श्राद्ध नियमका लिंक छन्।

एकोदिष्ट र पार्वण पाठ एउटै हुन्?

संग्रहमा एकोदिष्ट र पार्वणका अलग पाठ राखिएका छन्। आफूले गर्न लागेको श्राद्धको प्रकार निश्चित गरेर उपयुक्त पाठ प्रयोग गर्नुहोस्।

सम्बन्धित पाठ र तयारी

स्रोत र सम्पादन

सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin

स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड मूलपाठ संग्रह; डिजिटल संकलनको स्रोत विवरण सुरक्षित राखिएको छ।

परिचय, प्रश्नोत्तर र सन्दर्भ अद्यावधिक: 2026-10-29। मूल मन्त्रपाठको नयाँ शास्त्रीय समीक्षा भएको दाबी यस मितिले गर्दैन।

स्रोत, प्रकाशन र सम्पादन विधिबारे पढ्नुहोस्

आस्थाको उज्यालो,ज्ञानको अनन्त यात्रा।

संकल्प र पूजा सामग्री

अमेरिका र क्यानडाको लागि संकल्प

पूजा सामग्री सूची

सनातन ज्ञानका आयामहरू

सोह्र संस्कार संग्रह

श्राद्ध विधि संग्रह