॥ श्रद्धा र अध्ययनको संगम ॥०% पढियो

पूजा विधि

अग्निस्थापना — सम्पूर्ण विधि

पढ्नुअघि बुझ्नुहोस्

अग्निस्थापनाको यस पाठमा मन्त्र, नेपाली निर्देशन र विधिका खण्डहरू क्रमबद्ध छन्। विषयसूचीबाट चाहिएको खण्ड छानेर मूलपाठसँगै अध्ययन गर्न सकिन्छ।

विषयसूची

पञ्चगव्य निर्माण विधिः
कर्मपात्र निर्माणविधिः
आशन शुद्धि-
भूतोत्सारण-
पञ्चभूसंस्काराः-
प्रतिज्ञा सङ्कल्प
स्वस्तिवाचनम्-
प्रायश्चित्त गोदान
अष्टदिक्षु पूजनम्-
इन्धनशोधनं स्थापनं च-
अग्निसंस्कारः, स्थापनं च -
पात्रासादनम्-
स्रुवसंस्कारः-
शंख घण्टा पूजन्-
अर्घस्थापनम्-
ऋषि पूजनम्-
अग्निपूजनम् -
अग्निप्रार्थना
ब्राह्मण वरणम् -
पुण्याहवाचनम्-
दीपपूजा-
कलशपूजा-
गणेशपूजा-
रक्षावन्धन पूजा-
वनस्पतिपूजा-
पूस्तकपूजा-
होमसङ्कल्पः-
प्रजापत्यादिहोम
प्रधानदेवताहोमः
चतुः स्वस्त्यादी होम -
भगवन्नामतीर्थादिना होमः-
महाव्याहृत्यादि उ.होमः
पूर्णाहुतिहोम
पूर्णपात्रदानम्-
महाबली -
मेधाकरणम्-
वस्त्रहोम -
घृतच्छाया -
भूयसीदक्षिणा-
विसर्जनम्
अभिषेकः-
प्रसादग्रहणम्

पञ्चगव्य निर्माण विधिः

पञ्चगव्य सम्मेलन

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । ईदृशं पञ्चगव्यं पवित्रं कायशोधनम् ।

गोमूत्र, गोबर, दूध, दही, घिउ र कुशोदक क्रमअनुसार मिसाएर पञ्चगव्य तयार गर्ने।

गोमूत्र (गहुँत) राख्ने

ॐ भूर्ब्भुवः॒ स्वः᳖। तत्त्स॑वि॒तुर्व्वरे॑ण्ण्य॒म्भर्ग्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि। धियो॒ यो नः॑ प्प्रचो॒दया॑त् ॥

गोबर राख्ने

ॐ गन्धद्वारान्दुराधर्षांनित्यपुष्टाङ्करीषिणीम्। ईश्वरीं सर्व्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥

दूध राख्ने

ॐ आप्प्या॑यस्व॒ समे॑तु ते व्वि॒श्श्वतः॑ सोम॒ व्वृष्ण्ण्य॑म्। भवा॒ व्वाज॑स्य सङ्ग॒थे ।

दही राख्ने

ॐ द॒धि॒क्क्राव्ण्णो॑ऽअकारिषञ्जि॒ष्ण्णोरश्श्व॑स्य व्वा॒जिनः॑। सु॒र॒भि नो॒ मुखा॑ कर॒त्त्प्र ण॒ऽआयू॑ᳩषि तारिषत् ॥

घिउ राख्ने

ॐ तेजो॑सि शु॒क्रम॑स्य॒ घृत॑मसि॒ धाम॒नामा॑सि प्रि॒यन्दे॒वाना॒मना॑धृष्टन्देव॒यज॑नमसि ।

कुश (जल-पवित्र) राख्ने

ॐ दे॒वस्य॑त्वा सवि॒तुः᳣ प्प्र॑स॒वेश्श्विनो॑र्बा॒हुब्भ्या॑म्पू॒ष्ण्णो हस्ता॑ब्भ्याम् ॥

दूबो राख्ने

ॐ काण्डा॑त्त्काण्डात्त्प्र॒रोह॑न्ती॒ परु॑षः᳥परुष॒स्प्परि॑। ए॒वा नो॑ दूर्व्वे॒ प्प्रत॑नु स॒हस्रे॑ण श॒तेन॑ च॥

ॐ भूर्ब्भुवः॒ स्वः᳖। तत्त्स॑वि॒तुर्व्वरे॑ण्ण्य॒म्भर्ग्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि। धियो॒ यो नः॑ प्प्रचो॒दया॑त् ।

कुशको पवित्र र दूबोले पञ्चगव्य चलाउँदै गायत्री मन्त्र दश पटक पढेर अभिमन्त्रित गर्ने।

पञ्चगव्य प्राशन गर्ने

ॐ यत्त्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति मामके । प्राशन पञ्चगव्यस्य दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥

॥ इति पञ्चगव्य निर्माण विधिः ॥

कर्मपात्र निर्माणविधिः

कर्मपात्रका लागि तामाको थाली वा अर्को पवित्र पात्र तयार गर्ने। सम्बन्धित मन्त्र पढ्दै क्रमशः कुशको पवित्र, गङ्गाजल, चन्दन, अक्षता, जौ, तिल र फूल राख्ने। सङ्कल्प गर्न र जल अर्पण गर्न यही पात्र प्रयोग गर्ने।

पात्र छुने

ॐ यद्दे॑वा देव॒ हेड॑न॒न्देवा॑ सश्चकृ॒मा व्व॒यम् । अग्निर्मा तस्मादेनसो व्विश्वान्मुञ्चत्वᳮहसः᳣ ॥
ॐ यदि दिवा यदि नक्तमेनाᳩसि चकृमा व्वयम्। वायुर्मा तस्मादेनसो व्विश्वान्मुञ्चत्वᳮहसः᳣॥
ॐ यदि जाग्ग्रद्यदिस्वप्न एनाᳩसिचकृमाव्वयम्। सूर्यो मातस्मादेनसो व्विश्वान्मुञ्चत्वᳮहसः᳣॥

पात्रमा कुश (पवित्र) राख्ने

ॐ पवित्त्रेस्थो व्वैष्णव्यौ सवितुव्र्व्वः᳣ प्रसवऽ उत्पुनाम्य च्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः᳣ । त्तस्य॑ ते पवित्त्रपते प॒वित्त्र॑पूतस्य॒ यत्का॑मः᳥ पु॒नेतच्छ॑केयम् ॥

जल राख्ने

ॐ शन्नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट्ट॑य॒ऽआपो॑ भवन्तु पी॒तये॑। शँयोर॒भि स्र॑वन्तु नः᳥ ॥

चन्दन राख्ने

ॐ गन्धद्वारान्दुराधर्षांनित्यपुष्टाङ्करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्व्वभूतानांतामिहोपह्वये श्रियम् ॥

अक्षता राख्ने

ॐ अक्ष॒न्नमी॑मदन्त॒ ह्य्यव॑ प्प्रि॒याऽअ॑धूषत। अस्त्तो॑षत॒ स्वभा॑नवो॒ व्विप्प्रा॒ नवि॑ष्ट्ठया म॒ती योजा॒ न्न्वि᳖न्द्र ते॒ हरी॑ ॥

जौ राख्ने

ॐ यवो॑सि य॒वया॒स्मद्वेषो॑ य॒वयारा॑तीर्दि॒वे᳖ऽ त्वा॒न्तरि॑क्षाय त्वा । पृथि॒व्यैत्वा॒ शुन्ध॑न्ताँ ल्लो॒काः᳣ पि॑तृ॒षद॑नाः᳥ पितृ॒षद॑नमसि ॥

तिल राख्ने

ॐ तिलोसि सोमदैवत्यो गोसवो देव निर्मितः। प्रक्त्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितृल्लोकान् पृणाहि नः ॥

फूल राख्ने

ॐ श्रीश्श्चते लक्ष्मीश्श्च पत्क्न्याव्वहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रुपमश्विनौ व्व्यात्तम् । इ॒ष्णन्नि॑षाणा॒ मुम्म॑ऽ इषाण सर्व्वलो॒कम्म॑ऽ इषाण ॥

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थाङ्गतोऽपि वा । यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यान्तरः शुचिः॥

कुशको पवित्र र फूलले जल छर्केर पूजास्थल, पूजासामग्री र स्वयंको शुद्धीकरण गर्ने।

ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु ॥
ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु ॥
ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु ॥

पवित्र लगाउने

आशन शुद्धि-

ॐ ह्रीं आधारशक्ति कमलासनाय नमः

ॐ पृथिवीति मन्त्रस्य मेरुपृष्ठ ऋषि सुतलं छन्द कूर्मो देवता आशनशोधने विनियोगः ॥

दिइएको मन्त्र उच्चारण गर्दै आसन शुद्ध गर्ने।

ॐ पृथिवीत्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ।त्वं च धारय मां नित्यं पवित्रं कुरु चासनम् ॥

भूतोत्सारण-

ॐ अपसर्पन्तु ये भूता ये भूता भूमिसंस्थिताः । ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ॥
अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिशम् । 'सर्वेषामविरोधेन पूजाकर्म समारभे ॥
'यदत्र संस्थितं भूतं स्थानमाश्रित्य सर्वतः । 'स्थानं त्यक्त्वा तु तत्सर्वं यत्रस्थं तत्र गच्छतु ॥

ॐ प्राच्यै नमः । ॐ अवाच्यै नमः । ॐ प्रतिच्यै नमः । ॐ उदिच्यै नमः । ॐ अन्तरिक्षाय नमः । ॐ भूम्यै नमः ।

पूर्वपश्चिम सबै दिशातिर रायो सर्स्यूँ छर्किने ।

पञ्चभूसंस्काराः-

भूरसीति भूमिशोधनम्

ॐ भूर॑सि॒ भूमि॑र॒स्यदि॑तिरसि व्वि॒श्श्वधा॑या॒ व्विश्श्व॑स्य॒ भुव॑नस्य ध॒र्त्त्री। पृ॒थि॒वीँ य्य॑च्छ पृथि॒वीन्दृ॑ᳮह पृथि॒वीम्मा हि॑ᳮसीः᳥॥

भूमिशोधन गर्ने ।

अश्मा च म इति मृत्तिकास्थापनम् कुर्यात्-

ॐ अश्म्मा॑ च मे॒ मृत्ति॑का च मे गि॒रय॑श्च्च मे॒ पर्व्व॑ताश्च्च मे॒ सिक॑ताश्च्च मे॒ व्वन॒स्प्पत॑यश्च्च मे॒ हिर॑ण्ण्यञ्च॒ मेऽय॑श्च्च मे श्श्या॒मञ्च॑ मे लो॒हञ्च॑ मे॒ सीस॑ञ्च मे॒ त्रपु॑ च मे य॒ज्ज्ञेन॑ कल्प्पन्ताम् ॥

वेदीमा बालुवा, माटो आदि राख्ने।

एष वस्तोमेति दर्भ गृह्णीयात्-

ॐ ए॒ष व्वः॒ स्तोमो॑ मरुतऽइ॒यङ्गीर्मा॑न्दा॒र्यस्य॑ मा॒न्यस्य॑ का॒रोः᳣ एषाया॑सीष्ट त॒न्वे᳖ व्व॒याँ व्वि॒द्यामे॒षँ व्वृ॒जनं॑ जी॒रदा॑नुम् ॥

दाइने हातले कुश समाउने ।

यद्देवेति परिसमूहनम् कुर्यात्-

ॐ यद्दे॑वा देव॒हेड॑न॒न्देवा॑सश्च्चकृ॒मा व्व॒यम्। अ॒ग्ग्निर्म्मा॒ तस्म्मा॒देन॑सो॒ व्विश्श्वा॑न्न्मुञ्च॒त्त्वᳮह॑सः᳥ ॥

कुशले वेदीको सतह बढारेर सफा गर्ने।

मानस्तोक इति उपलेपनम् गोमयेन कुर्यात्-

ॐ मा न॑स्त्तो॒के तन॑ये॒ मा न॒ऽआयु॑षि॒ मा नो॒ गोषु॒ मा नो॒ऽअश्श्वे॑षु रीरिषः᳥। मा नो॑ व्वी॒रान्न्रु॑द्द्र भा॒मिनो॑ व्वधीर्ह॒विष्म्म॑न्तः॒ सद॒मित्त्वा॑ हवामहे॥

यज्ञस्थललाई गोबरले लिप्ने ।

त्वामिद्धीति उल्लेखनम्-

ॐ त्वामिद्धि हवा॑महे सा॒तौ व्वाज॑स्य का॒रवः॑। त्त्वाँ व्वृ॒त्रेष्ष्वि॑न्द्र॒ सत्त्प॑ति॒न्नर॒स्त्त्वाङ्काष्ट्ठा॒स्वर्व्व॑तः᳥ ॥

अब सुरो समाउने ।

प्रथमा द्वितीयैरिति रेखात्रयकरणम्-

प्रथमा द्वितीयैरित्यादिभिः प्रागग्रमुदक्संस्थं रेखात्रयं खादिरेण हस्तमात्रेण खड्गाकृतिना स्फ्येन स्रुवमूलेन वा कुर्यात् ।

ॐ प्रथमा द्वितीयैर्द्वितीयास्तृतीयैस्तृतीयाः᳣ सत्येन सत्यँ यज्ञेन यज्ञो यजुभिर्यजूᳩषि सामभिः᳣ सामान्यृग्बिर्ऋचः᳣ पुरोनुऽव्वाक्यायाज्ज्याभिर्याज्ज्या व्वषट्कारैर्व्वषट्काराऽ आहुतिभिराहुतयो मे कामान्त्समर्धयन्तु भूः᳣ स्वाहा ॥
ॐ दक्षि॑णा॒मारो॑ह त्रि॒ष्टुप्त्वा॑वतु बृ॒हत्साम॑ पञ्चद॒शस्तोमो॑ ग्ग्री॒ष्मऋ॒तुः᳣ क्ष॒त्रं द्रवि॑णम् ॥
ॐ प्र॒तीची॒मारो॑ह॒ जग॑ती त्वावतु व्वैरू॒पᳮसाम॑ सप्तद॒शस्तोमो॑ व्व॒र्षाऋ॒तुर्व्विड् द्रवि॑णम् ॥
ॐ उदीचीमारोहानुष्टुप्त्वावतु व्वैराजᳮसामैकविᳮ शस्तोमः᳥ शरदृतुः᳥ फलं द्रविणम् ।

वेदीमा पूर्व-पश्चिम पारेर तीन रेखा कोर्ने ।

सदसस्पतिमिति मृत्तिकाग्रहणम्-

सदसस्पतिमित्यनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां यथोल्लिखिताभ्यो रेखाभ्यस्त्रिरुद्धरणम् । -

ॐ सदसम्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्म्यम् । स॒निं मे॒धाम॑यासिषᳮ॒ स्वाहा॑ ॥

साँहिली र बूढी औँलाले अगिहालेको बालुवा वा अलिकति माटो हातमा लिने ।

व्रतं कृणुतेति वेद्यां स्रुवेणोद्धृतपांसून् अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यामुद्धृत्य तानैशान्यां क्षिपेत् ।

ॐ व्व्रतं कृणुत व्व्रतं कृणुताग्निर्ब्रह्माग्निमर्यज्ञो व्वनस्प्पतिर्यज्ञियः᳣ दैवीं धियं मनामहे सुमृडीकामभिष्टये व्वर्चोधाँ यज्ञवाहसᳮसुतीर्था नोऽअसद्वशे । ये दे॒वा मनो॑जाता मनो॒युजो॒ दक्ष॑क्रतव॒स्ते नो॒ऽवन्तु॒ ते नः॑ पान्तु॒ तेब्भ्यः॒ स्वाहा॑ ॥

लिएको माटोलाई ईशान दिशातिर छोड्ने ।

शन्नो देवीरित्यभ्युक्ष्ययेत् -

ॐ शन्नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट्ट॑य॒ऽआपो॑ भवन्तु पी॒तये॑। शँयोर॒भि स्र॑वन्तु नः᳥ ॥

कर्मपात्रको जल छर्केर वेदीको सेचन गर्ने।

इति पंचभूसंस्काराः ।

प्रतिज्ञा सङ्कल्प

अनुष्ठानको देश, काल, नाम, गोत्र र प्रयोजनअनुसार प्रतिज्ञा सङ्कल्प गर्ने।

हरिः ॐ तत्सत् ३ ॐ विष्णुः ३ अद्येह श्रीमद्भगवतो महापुराणपुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य सकलजगतः सृष्टिकारिणो ब्रह्मणो द्वितीये परार्धे श्रीश्वेतवाराहकल्पे (प्रह्लादाधिपत्ये) मनौ सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे सत्यत्रेता-द्वापरान्ते अष्टाविंशतितमे कलियुगे बौद्धावतारे तस्य प्रथमचरणे भूलेर्लोक जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे आर्यावर्ते, हिमवत्खण्डे सगरमाथा-गौरीशङ्कराद्यधिष्ठित-हिमालयस्य दक्षिणपार्श्वे नेपालदेशे विराजमानस्य भगवतः पशुपतेः, भगवत्या गुह्यकाल्याश्च- (अमुक) दिग्भागे (अमुक) प्रदेशे, (अमुक) जनपदे, (अमुक) ग्रामपालिकायां/नगरपालिकायां (अमुक) नगरे/ग्रामे (अमुक) नदीतटे/सन्निधौ इह पुण्यभूमौ षष्टिसंवत्सराणां मध्ये (अमुक) नाम्नि संवत्सरे श्रीसूर्ये (अमुकायने) (अमुक) ऋतौ (अमुक) मासे (अमुक) पक्षे (अमुक) तिथौ (अमुक) वासरे (अमुक) नक्षत्रे (अमुक) योगे (अमुक) करणे (अमुक) राशिस्थिते श्रीसूर्य (अमुक) राशिस्थिते देवगुरौ (अमुक) राशिस्थिते चन्द्रमसि अन्येषु शेषेषु ग्रहेषु यथाराशिस्थितेषु सत्सु एवं ग्रहगणगुणविशेषविशिष्टायां शुभपुण्यतिथी (अमुक) गोत्रः गोत्रा, (अमुक) प्रवरः प्रवरा (अमुकवेद... शाखा) अनुयायी/अनुयायिनी (अमुक नामा/नाम्नी) अहं सपत्नीकः/सभर्तृका सपरिवारः सपरिवारा अहं मम इह जन्मनि जन्मान्तरे वा समर्जित-कायिक-वाचिक-मानसिकादि-समस्त-प्रत्यवाय-परिहारपूर्वक-मायुरारोग्यैश्वर्योत्तरोत्तर-हर्षविजयोदय-पूर्वक-दारिद्य-दुःख-दुर्भिक्ष्य-दौर्मनस्य-दौर्भाग्यो-पसर्ग-महामारी-त्रासोल्कापात-निर्घात-भूकम्पादि-सूचित-सकल-दोषो-पशान्त्यर्थं तथा प्रतिकूलस्थान-स्थितसूर्यादि-नवग्रहाणां प्रातिकूल्यो-पशमन-पूर्वक-मानुकुल्य-सिद्धये दुःस्वप्न-सुस्वप्नतावाप्ति-पूर्वक-बालग्रह-दशान्तर्दशा-गोचर-दशादि-सकलदोषो-पशमनार्थं तथा बाह्याभ्यन्तर-ज्वरातिसारा-पस्मार-श्वासकासादि-समस्तरोग-निवृत्तिपूर्वक दीर्घायुरारोग्यै-श्वर्याद्य-भिवृद्धयर्थं तथाध्यात्मिका-धिदैविका-धिभौतिकाभिध-तापत्रयो-पशमनपूर्वक-धर्मार्थ-काम-मोक्षाख्य-चतुर्विध-पुरुषार्थ-फलप्राप्तये विशेषतः (अमुक) देवताप्रीतये तत्प्रसादाद् (अमुक) देवतायाम् अविच्छिन्न-भक्तिफलावाप्तये तथा तदनुकम्पया सर्वपापक्षय-पूर्वक-सर्वारिष्ट-निरसनार्थं श्रुतिस्मृति-पुराणोक्त-फलप्राप्तये च यथोपचारैः श्री (अमुक) देवता-पूजनं विविधपाठपारायणञ्च ब्राह्मणद्वारा कारयिष्ये/करिष्ये । तदङ्गत्वेन करिष्यमाणकर्मणि निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थं दीपकलशगणेशादीनां पूजनं ब्राह्मणवरणं पुण्याहवाचनञ्च करिष्ये ।

स्वस्तिवाचनम्-

फल, फूल, दूबो, अक्षता र द्रव्य हातमा लिएर नमस्कार गर्ने।

हरिः᳣ ॐ आनो॑ भ॒द्द्राः᳣ क्क्रत॑वो यन्तु व्वि॒श्श्वतो ऽद॑ब्ब्धासो॒ऽ अप॑रीतासऽ उ॒द्द्भिदः॑ । दे॒वानो॒ यथा॒ सद॒मिद्द्वृ॒धेऽ अस॒न्न प्प्रा॑युवो रक्षि॒तारो॑ दि॒वेदि॑वे ॥१॥
देवानाम् भद्द्रा सुमति र्ॠजू यतान्देवानाᳩ रातिरभिनो निवर्तताम् ॥
देवानाᳩ सक्ख्यमुपसेदिमा व्वयन्देवानऽ आयुः᳥ प्प्रतिरन्तु जीवसे ॥२॥
तान्न्पूर्व्व॑या नि॒विदा॑हूमहे व्व॒यम् भग॑म्मि॒त्त्रमदि॑ति॒न्दक्ष॑म॒स्रिध॑म् । अ॒र्य्य॒मणँ॒ व्वरु॑ण॒ᳮसोम॑ म॒श्श्विना॒ सर॑स्वतीनः᳥ सु॒भगा॒ मय॑स्क्करत् ॥३॥
तन्नो॒ व्वातो॑ मयो॒ भुव्वा॑तु भेष॒जन् तन्न्मा॒ता पृ॑थि॒वी तत्त्पि॒ता द्द्यौः᳣। तद्द्ग्रावा॑णः᳥ सोम॒सुतो॑मयो॒भुव॒स्त्तद॑श्श्विना शृणुतन्धिष्ण्ण्या यु॒वम्॥४॥
तमीशा॑न॒ञ् जग॑तस्त्त॒स्त्थुष॒स्प्पति॑न् धियञ्जि॒न्न्वमव॑से हूमहेव्व॒यम् । पू॒षानो॒ यथा॒व्वेद॑सा॒मस॑द्द्वृ॒धे र॑क्षि॒ता पा॒युरद॑ब्ब्धः᳥ स्व॒स्त्तये॑ ॥५॥
स्व॒स्त्तिन॒ऽ इन्द्रो॑ व्वृ॒द्धश्श्र॑वाः᳥ स्व॒स्त्तिनः॑ पू॒षा व्वि॒श्श्ववे॑दाः᳥ । स्व॒स्त्ति न॒स्त्तार्क्ष्यो॒ ऽ अरि॑ष्ट्टनेमिः᳥ स्व॒स्त्तिनो॒ बृह॒स्प्पति॑र्द्दधातु ॥६॥
पृष॑दश्श्वा म॒रुतः॒पृश्न्नि॑मातरः᳥ शुभँ॒य्यावा॑नो व्वि॒दथे॑षु जग्ग्म॑यः᳥ । अ॒ग्ग्नि॒जि॒ह्व्वा मन॑वः॒सूर॑चक्षसो॒व्विश्श्वे॑नो दे॒वाऽ अव॒सा ग॑मन्नि॒ह ॥७॥
भ॒द्द्रङ्कर्ण्णे॑भिः᳥ शृणुयाम देवा भ॒द्द्रम्प॑श्श्येमा॒क्षभि॑र्य्यजत्त्राः᳥ । स्थि॒रैरङ्गै॑स्त्तुष्ट्टु॒वाᳩस॑स्त्त॒नूभि॒र्व्व्य᳖शेमहिदे॒वहि॑तँ॒ य्यदायुः॑ ॥८॥
श॒तमिन्नु श॒रदो॒ऽ अन्ति॑देवा॒ यत्रा॑ नश्च्च॒क्क्रा ज॒रस॑न्त॒नू ना॑म् । पु॒त्त्रासो॒यत्र॑पि॒तरो॒भव॑न्ति॒मानो॑म॒द्ध्या री॑रिष॒ता यु॒र्ग्गन्तोः॑ ॥९॥
अदि॑ति॒र्द् द्यौरदितिर॒न्तरि॑क्ष॒मदि॑तिर्म्मा॒ता सपि॒ता सपु॒त्त्रः᳣ । विश्श्वे॑दे॒वा ऽअदि॑तिः॒पञ्च॒जना॒ऽ अदि॑तिर्ज्जा॒तमदि॑ति॒र्ज्जनि॑त्त्वम् ॥१०॥
द्यौः᳥ शान्ति॑र॒न्तरि॑क्ष॒ᳮ शान्तिः॑पृथि॒वी शान्ति॒रापः॒शान्ति॒रोषध॑यः॒शान्तिः॑। वन॒स्प्पत॑यः॒शान्ति॒र्व्विश्श्वे॑दे॒वाः᳣ शान्ति॒र्ब्ब्रह्म्म॒शान्तिः॒सर्व्व॒ᳮ शान्तिः॒शान्ति॑रे॒व शान्तिः॒सामा॒शान्ति॑रेधि ॥११॥
यतो॑ यतः᳥ स॒मीह॑से॒ ततो॑नो॒ऽ अभ॑यङ् कुरु । शन्नः॑कुरु प्प्र॒जाब्भ्यो ऽभ॑यन्नः᳥ प॒शुब्भ्यः॑ ॥१२॥
ग॒णाना॑न्त्वा ग॒णप॑तिᳮ हवामहे प्प्रि॒याणा॑न्त्वा प्प्रि॒यप॑तिᳮ हवामहे निधी॒नान्त्वा॑ निधि॒पति॑ᳮहवामहे व्वसो मम । आहम॑जानि गर्ब्भ॒धमा त्त्वम॑जासि गर्ब्भ॒धम् ॥१३॥
अम्बे॒ऽ अम्बि॒के म्बा॑लिके॒ नमा॑ नयति॒ कश्च॒न । स स॑स्त्यश्व॒कः᳣ सुभ॑द्रिकाङ् काम्पील व्वा॒सिनी॑म् ॥१४॥

ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः । ॐ लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः । ॐ वाणिहिरण्यगर्भाभ्यां नमः । ॐ शचीपुरन्दराभ्यां नमः । ॐ मातृपितृ चरणकमलेभ्यो नमः । ॐ इष्टदेवताभ्यो नमः । ॐ कुलदेवताभ्यो नमः । ॐ स्थानदेवताभ्यो नमः । ॐ ग्रामदेवताभ्यो नमः । ॐ वास्तुदेवताभ्यो नमः । ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । ॐ एतत्कर्म प्रधानदेवताभ्यो नमः । ॐ सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः । ॐ सिद्धिवुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः ।

ॐ सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः । लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः॥
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः। द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि॥
विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा। संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते॥
शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम्। प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये॥
अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थं पूजितो यः सुरासुरैः। सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ॥
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोस्तु ते॥
सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गलम्। येषां हृदिस्थो भगवान्मङ्गलायतनो हरिः॥
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि॥
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः। येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः॥
विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्। सरस्वतीं प्रणम्यादौ सर्वकामार्थसिद्धये॥
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः। तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥
सर्वेष्वारम्भकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः। देवादिशन्तु तत्सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः॥
वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभः। निर्विघ्नं कुरुमे देव सर्वकार्येषु सर्वदाः ॥

हातमा लिएको सामग्री गणेशलाई चढाउने र आफ्नो कुलदेवतालाई पनि धूप-दीप देखाउनू ।

॥ इति ॥

प्रायश्चित्त गोदान

गाईको पूजा — गौरूप द्रव्य राखेर पूजा गर्ने

ॐ नमो गोभ्यःश्रीमतीभ्यः सौरभेयिभ्य एव च । नमो ब्रह्मसुताभ्यश्च पवित्राभ्यो नमो नमः ॥

ॐ इरावती धेनुमतीहि भूतग सुयवसिनी मनवे दशस्या । व्व्य᳖स्कभ्ना॒ रोद॑सी व्विष्णवे॒ ते दा॒धर्थ॑ पृथि॒वीम॒भितो॑ म॒यूखैः॒ स्वाहा॑ ॥

ॐ गवे नमः गौरुपद्रव्येभ्यो नमः गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि नमस्करोमि ॥

ब्राह्मणं संपूजयेत् — ब्राह्मणलाई टीका लगाइदिने

ॐ आ कृ॒ष्ण्णेन॒ रज॑सा॒ व्वर्त्त॑मानो निवे॒शय॑न्न॒मृतं॒ मर्त्त्य॑ञ्च । हि॒र॒ण्ण्यये॑न सवि॒ता रथे॒ना दे॒वो या॑ति॒ भुव॑नानि॒ पश्श्य॑न्॥

ॐ नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥

तर्पणम् — तर्पण गर्ने

ॐ मनो॑ मे तर्पयत॒, व्वाचं॑ मे तर्पयत, प्रा॒णं मे॑ तर्पयत॒, चक्षु॑र्म्मे तर्पयत॒, श्श्रोत्रं॑ मे तर्पयता॒त्मानं॑ मे तर्पयत, प्र॒जां मे॑ तर्पयत प॒शून्मे॑ तर्पयत,, ग॒णान्मे॑ तर्पयत ग॒णा मे॒ मा व्वितृ॑षन् ॥

मार्जनम् — जल सेचन गर्ने

ॐ आपो॒ हिष्ट्ठा म॑यो॒भुव॒॥
ॐस्तान॑ऽऊ॒र्जे द॑धातन ॥
ॐ म॒हेरणा॑य॒ चक्ष॑से ॥
ॐ यो व्वः᳥ शिवतमो रसः᳥ ॥
ॐ स्तस्य॑ भाजयते॒ह नः॑ ॥
ॐ उ॒श॒तीरि॑व मा॒तरः॑ ॥
ॐ तस्म्मा॒ऽ अरं॑ गमाम व्वो॒ यस्य॒क्षया॑य॒ जिन्न्व॑थ ॥
ॐ आपो॑ ज॒नय॑था च नः᳥ ॥

ततः कुशादिसहितं गोपुच्छमादाय — पुच्छर वा दुनामा कुश र जल लिएर छुने

ॐ तत्सत् ३ ॐ विष्णु ३ इत्यादि देशकालौ स्मृत्वा (अमुक) गोत्रः (अमुक) प्रवरः (अमुक) शाखान्तर्गत (अमुक वेदाध्यायी) (अमुक) शर्मा (वर्मा/गुप्तो) अहं मम इह जन्मनि कायिक, वाचिक, मानसिक, सांसर्गिक ज्ञाताज्ञात स्पर्शास्पर्श आसन शयन भोज्याभोज्य गम्यागम्य चोष्याचोष्य लेह्यलेह्यादि निःशेष दोष परिहार पूर्वक करिष्यमाण कर्माधिकार प्राप्तये इमां गां रुद्रदैवतां तत्प्रत्याम्नायिभूतं द्रव्यं रजतं चन्द्रदैवतं, ताम्रं सूर्य दैवतम् यथा नामगोत्राय (अमुक) शर्मणे ब्राह्मणाय इदं प्रायश्चित्तं गोदानत्वेन तुभ्यं अहं सम्प्रददे ( आवां सम्प्रदावहे, वयं सम्प्रदामहे ) ॥

प्रार्थना — नमस्कार गर्ने

ॐ कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि । तीर्थदेवमयी यस्मात् तस्मात् शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
ॐ गावो मे अग्रतःसन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे हृदय सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे प्रतीष्ठिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥

दानप्रतिष्ठा — पुष्पमाथि पैसा राखेर पूजा गर्ने

ॐ स्व॒र्ण धर्मः᳣ स्वाहा॑ स्व᳕र्णार्कः᳥ स्वाहा॑ स्व᳕र्ण शु॒क्रः᳣ स्वाहा॒ स्व᳕र्ण ज्योतिः॒ स्वाहा॒ स्व᳕र्ण सूर्य स्वाहा॑ ॥

सङ्कल्प — पुष्पमाथिको पैसा कुश र जलसँगै हातमा लिने

ॐ अद्यकृतैतत् गोप्रत्याम्नायी भूत द्रव्यदान प्रतिष्ठार्थं द्रव्यं रजतखण्डं चन्द्रदैवतम् (अमुक) शर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे ।

प्रदक्षिणा — गाईको प्रदक्षिणा गर्ने

ॐ यानि कानि च पापानि जन्मान्तर कृतानि च । तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणः पदे पदे ॥

नमस्कार — दुना वा गाई अलि पर सारेर नमस्कार गर्ने

ॐ नमस्ते लपिले देवि संसारार्ण वतारिणि । द्विजेन्द्राय ददामि त्वाम् प्रसन्नो भव सर्वदा ॥

ॐ स्वस्तीत्युक्त्वा — गाई लिने

ॐ को॑ऽदा॒त्त्कस्म्मा॑ऽअदा॒त्त्कामो॑ऽदा॒त्त्कामा॑यादात्। कामो॑ दा॒ता कामः॑ प्प्रतिग्ग्रही॒ता कामै॒तत्ते॑ ।

अभिषेकः — अभिषेक गर्ने

ॐ द्द्यौः᳣ शान्तिरन्तरिक्क्षᳮ शान्तिः᳣ पृथिवी शान्तिरापः᳣ शान्तिरोषधयः᳣ शान्तिः᳣ । व्वनस्प्पतयः᳣ शान्तिर्व्विश्श्वे देवाः᳣ शान्तिर्ब्ब्रह्म्म शान्तिः᳣ सर्व्वᳮ शान्तिः᳣ शान्तिरेव शान्तिः᳣ सा मा शान्तिरेधि । ॐ यतो॑ यतः᳥ स॒मीह॑से॒ ततो॑ नो॒ऽ अभ॑यं कुरु ॥
शन्नः᳥ कुरु प्प्रजाब्भ्यो भयन्नः᳥ पशुब्भ्यः᳥ ॥
सुशान्तिर्भवतु ॥
सर्व्वारिष्टशान्तिरस्तु ॥
उत्तरोत्तरवृद्धिरस्तु ॥

अष्टदिक्षु पूजनम्-

पृथिव्याः सधस्थादिति पूर्वे -

पूर्वादिक्रमेण अष्टदिक्षु मध्यभागे च पूजनम् -

ॐ पृ॒थि॒व्व्याः᳣ स॒धस्त्था॑द॒ग्ग्निम्पु॑री॒ष्ष्य᳖मङ्गिर॒स्वदाभ॑रा॒ग्ग्निम्पु॑री॒ष्ष्य᳖मङ्गिर॒स्वदच्छे॑मो॒ऽग्ग्निम्पु॑री॒ष्ष्य᳖मङ्गिर॒स्वद्द्भ॑रिष्ष्यामः᳥ ॥

पूर्वबाट सुरु गरी आठै दिशाको पूजा गर्ने ।

अग्निश्चेति दक्षिणे -

ॐ अ॒ग्ग्निश्च्च॑ पृथि॒वी च॒ सन्न॑ते॒ ते मे॒ सन्न॑मताम॒दो व्वा॒युश्च्चा॒न्तरि॑क्षञ्च॒ सन्न॑ते॒ ते मे॒ सन्न॑मताम॒दऽ आ॑दि॒त्त्यश्च्च॒ द्द्यौश्च्च॒ सन्न॑ते॒ ते मे॒ सन्न॑मताम॒दऽआपश्च्च॒ व्वरु॑णश्च्च॒ सन्न॑ते॒ ते मे॒ सन्न॑मताम॒दः᳣। स॒प्प्त स॒ᳮस॒दो॑ऽ अष्ट्ट॒मी भू॑त॒साध॑नी। सका॑माँ॒२ ॥
ऽअद्ध्व॑नस्क्कुरु स॒ञ्ज्ञान॑मस्त्तु मे॒ऽमुना॑ ॥

दक्षिण दिशाको पूजा गर्ने ।

वायो ये त इति पश्चिमे -

ॐ व्वायो॒ ये ते॑ सह॒स्रिणो॒ रथा॑स॒स्त्तेभि॒रा ग॑हि। नि॒युत्त्वा॒न्त्सोम॑पीतये॥

पश्चिम दिशाको पूजा गर्ने ।

सोमो धेनु इति उत्तरे -

ॐ सोमो॑ धे॒नुᳮ सोमो॒ऽअर्व्व॑न्तमा॒शुᳮ सोमो॑ व्वी॒रङ्क॑र्म्म॒ण्ण्य᳖न्ददाति। सा॒द॒न्न्यँ᳖ व्विद॒त्थ्य᳖ᳮ स॒भेय॑म्पितृ॒श्श्रव॑णँ॒ य्यो ददा॑शदस्म्मै॥

उत्तर दिशाको पूजा गर्ने ।

अग्निन्दूत इति आग्नये -

ॐ अ॒ग्ग्निन्दू॒तम्पु॒रो द॑धे हव्व्य॒वाह॒मुप॑ब्ब्रुवे। दे॒वाँ२ऽआ सा॑दयादि॒ह॥

आग्नेय कोण (पूर्व र दक्षिणको बीच) को पूजा गर्ने ।

कया नश्चित्र इति नैऋत्याम् -

ॐ कया॑ नश्च्चि॒त्रऽ आ भु॑वदू॒ती स॒दावृ॑धः॒ सखा॑। कया॒ शचि॑ष्ट्ठया व्वृ॒ता॥

नैर्ऋत्य कोण (दक्षिण र पश्चिमको बीच) को पूजा गर्ने ।

वायुरनिलमिति वायव्ये -

ॐ व्वा॒युरनि॑लम॒मृत॒मथे॒दम्भस्म्मा॑न्त॒ᳮ शरी॑रम्। ओ३म्म्क्रतो॑ स्म्मर। क्क्लि॒बे स्म्म॑र। कृ॒तᳮ स्म्म॑र ॥

वायव्य कोण (पश्चिम र उत्तरको बीच) को पूजा गर्ने ।

ईशावास्य इति ऐशान्याम् -

ॐ ई॒शा व्वा॒स्य᳖मि॒दᳮ सर्व्वँ॒ य्यत्त्किञ्च॒ जग॑त्त्या॒ञ्जग॑त्। तेन॑ त्त्य॒क्क्तेन॑ भुञ्जीथा॒ मा गृ॑धः॒ कस्य॑ स्वि॒द्धन॑म्॥

ईशान कोण (उत्तर र पूर्वको बीच) को पूजा गर्ने ।

ततस्तिसृभि र्मध्ये पूजनं कुर्यात् -

ॐ सूर्य॑रश्मि॒र्हरि॑केशः᳥ पु॒रस्ता॑त्सवि॒ता ज्योति॒रुद॑याँ॒२ऽअज॑स्रम् । त्तस्य॑ पू॒षा प्र॑स॒वे या॑ति व्वि॒द्वान्त्सं॒पश्य॒न् विश्श्वा॒ भुव॑नानि गो॒पाः᳣ ॥
ॐ प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्न्यो व्विश्श्वा॑ रू॒पाणि॒ परि॒ ता ब॑भूव । यत्का॑मास्ते जुहु॒मस्तन्नो॑ऽअस्तु व्व॒यᳮस्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥
ॐ सद॑स॒स्पति॒मद्भु॑तं प्रि॒यमिन्द्र॑स्य॒ काम्म्य॑म् । स॒निं मे॒धाम॑यासिषᳮ॒स्वाहा॑ ॥

वेदीको मध्यभागको पूजा गर्ने ।

इन्धनशोधनं स्थापनं च-

कस्त्वा सत्य इतीन्धनं शोधयेत् -

ॐ कस्त्वा॑ स॒त्यो मदा॑नां॒ मᳮहि॑ष्ठो मत्स॒दन्ध॑सः᳥ दृ॒ढाचि॑दा॒रुजे॒ व्वसु॑ ॥

समिधा शुद्ध पार्नू ।

त्वामिद्धीति दारुकं स्थापयेत्-

पञ्च त्रीणि तथा त्रीणि पुनः पञ्च विधानतः । दारुकं स्थापयित्वा च योनिमुपरि कारयेत् ॥

समिधा थुपार्नू — तल पाँच-पाँचका तीन तला, त्यसमाथि तीन-तीनका तीन तला, फेरि पाँचको एक तला; सबैभन्दा माथि त्रिकोण मिलाउनू ।

अग्निसंस्कारः, स्थापनं च -

कांस्यपात्रे निहितं तेनैव पिहितम् अग्निं स्थण्डिलादाग्नेयभागे निधाय क्रव्यादांशं ॐ क्रव्यादाय नमः इति नैर्ऋत्यदिशि क्षिपेत् ।

ॐ क्रव्यादाय नमः ।

काँसको पात्रमा अग्नि ल्याउनू ।

मन्त्र उच्चारण गरेपछि अलिकति अग्नि नैर्ऋत्य कोणतर्फ अर्पण गर्ने।

स्थण्डिले अग्निं पश्चादानीय तत्र अग्नावग्निरित्यग्निं शोधयेत् -

ॐ अ॒ग्ग्नाव॒ग्ग्निश्च्च॑रति॒ प्प्रवि॑ष्ट्ट॒ऽऋषी॑णाम्पु॒त्त्रोऽअ॑भिशस्त्ति॒पावा॑। स नः॑ स्यो॒नः᳣ सु॒यजा॑ यजे॒ह दे॒वेब्भ्यो॑ ह॒व्व्यᳮ सद॒मप्प्र॑युच्छ॒न्त्स्वाहा॑ ॥

ल्याइएको अग्निलाई मन्त्रले शोधन गर्ने ।

मयि गृह्णामीति मन्त्रेण कांस्यपात्रे निहितं कांस्यपात्रेण पिहितमग्निं गृह्णाति-

ॐ मयि गृह्णाम्यग्ने अग्ग्निᳮरायस्योषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्य्याय । मामु॑ दे॒वताः॑ सचन्ताम् ॥

अग्नि छुने वा पात्रमा हात राख्ने ।

गर्ब्भो अस्योषधीनामिति गर्भाधानम् -

ॐ गर्ब्भो॑ऽअ॒स्योष॑धीना॒ङ्गर्ब्भो॒ व्वन॒स्प्पती॑नाम्। गर्ब्भो॒ व्विश्श्व॑स्य भू॒तस्याग्ग्ने॒ गर्ब्भो॑ऽअ॒पाम॑सि ॥

अग्नि छोप्ने र फूल चढाउने ।

इत्यस्याग्नेर्गर्भाधानं करोमि ॥

विवस्वन्नादित्य इति पुंसवनम् -

ॐ व्विव॑स्वन्नादित्त्यै॒ष ते॑ सोमपी॒थस्त्तस्म्मि॑न्न्मत्त्स्व। श्श्रद॑स्म्मै नरो॒ व्वच॑से दधातन॒ यदा॑शी॒र्द्दा दम्प॑ती व्वा॒मम॑श्न्नु॒तः᳣। पुमा॑न्न्पु॒त्त्रो जा॑यते व्वि॒न्दते॒ व्वस्वधा॑ व्वि॒श्श्वाहा॑र॒पऽए॑धते गृ॒हे ॥

पूजा गर्ने ।

इत्यस्याग्नेः पुंसवनं करोमि ।

अजिजनोहीति सीमन्तोन्नयनम्-

ॐ अजी॑जनो॒ हि प॑वमान॒ सूर्य्यँ॑ व्वि॒धारे॒ शक्क्म॑ना॒ पयः॑। गोजी॑रया॒ रᳮह॑माणः॒ पुर॑न्ध्या ॥

पूजा गरिरहनू ।

इत्यस्याग्नेः सिमन्तोन्नयनं करोमि ।

एजतु दशमास्य इति जातकर्म-

ॐ एज॑तु॒ दश॑मास्यो॒ गर्ब्भो॑ ज॒रायु॑णा स॒ह । यथायँ व्वायुरेजति यथा समुद्रऽएजति ।

पूजा गरिरहनू ।

इत्यस्याग्नेर्जातकर्म करोमि ।

( अत्र पिहितकांस्यपात्रस्योद्घाटनम् )

छोपेको अग्नि उघार्नू ।

यदा पिपेषेति नामकरणम् -

ॐ यदा॑पि॒पेष॑ मा॒तर॑म्पु॒त्त्रः᳣ प्प्रमु॑दितो॒ धय॑न्। ए॒तत्तद॑ग्ग्नेऽअनृ॒णो भ॑वा॒म्म्यह॑तौ पि॒तरौ॒ मया॑। स॒म्पृच॑ स्त्थ॒ सम्मा॑ भ॒द्द्रेण॑ पृङ्ङ्क्त व्वि॒पृच॑ स्त्थ॒ व्वि मा॑ पा॒प्प्मना॑ पृङ्ङ्क्त ॥

फूल र अक्षता चढाउने ।

इत्यस्याग्नेर्नामकरणं करोमि ।

पूषा पञ्चाक्षरेणेति निष्कमणम्-

ॐ पू॒षा पञ्चा॑क्षरेण॒ पञ्च॒ दिश॒ऽउद॑जय॒त्ताऽउज्जे॑षᳮ सवि॒ता षड॑क्षरेण॒ षड्ऋ॒तूनुद॑जय॒त्तानुज्जे॑षम्म॒रुतः᳣ स॒प्प्ताक्ष॑रेण स॒प्प्त ग्ग्रा॒म्म्यान्न्प॒शूनुद॑जयँ॒स्त्तानुज्जे॑ष॒म्बृह॒स्प्पति॑र॒ष्ट्टाक्ष॑रेण गाय॒त्रीमुद॑जय॒त्तामुज्जे॑षम् ॥

पूजा गरिरहनू ।

इत्यस्याग्नेनिष्कमणं करोमि ।

अन्नपतेन्नस्येति अन्नप्राशनम् -

ॐ अन्न॑प॒तेऽन्न॑स्य नो देह्य्यनमी॒वस्य॑ शु॒ष्म्मिणः॑। प्प्रप्प्र॑ दा॒तार॑न्तारिष॒ऽऊर्ज्ज॑न्नो धेहि द्द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्प्पदे ॥

घिउ र चामल चढाउने ।

इत्यस्याग्नेरन्नप्राशनं करोमि ।

अग्न आयाहीति चूडाकरणम् -

ॐ अग्न॒ऽआया॑हि व्वी॒तये॑ गृणा॒नो ह॒व्यदा॑तये निहोता॑ सत्सि ब॒र्हिषि॑ ॥

कुशले अग्निको कपाल काटिदिने ।

इत्यस्याग्नेश्चूडाकरणं करोमि ।

भद्रं कर्णेभिरिति कर्णवेधः-

ॐ भ॒द्द्रङ्कर्ण्णे॑भिः᳥ शृणुयाम देवा भ॒द्द्रम्प॑श्श्येमा॒क्षभि॑र्य्यजत्त्राः᳥। स्थि॒रैरङ्गै॑स्त्तुष्ट्टु॒वाᳩस॑स्त्त॒नूभि॒र्व्व्य᳖शेमहि दे॒वहि॑तँ॒ य्यदायुः॑॥

कुशले घोचेर अग्निको कान छेड्नू ।

इत्यस्याग्नेः कर्णवेधं करोमि ।

अग्निरेकाक्षरेणेति उपनयनम् -

ॐ अग्निरेकाक्षरेण प्राणमुदजयत्तामुज्जेषमश्विनौ द्वयक्षरेण द्विपदो मनुष्यानुदजयत्तां नुज्जेषं व्विष्णुस्त्र्यक्षरेण त्रीँल्लोकानुदजयत्तानुज्जेषᳮसोमश्चतुरक्षरेण चतुष्पदः पशूनुदजयत्तानुज्जेषम् पूषापञ्चाक्षरेण ॥

अग्निको व्रतबन्ध-पूजा गर्ने ।

इत्यस्याग्नेरुपनयनं करोमि ।

ततो व्याहृतिसहितां गायत्रीं श्रावयेत् -

ॐ भूर्भुवः स्वः व्वैश्वानराय विद्महे सप्तजिह्वाय धीमहि । तन्नो ऽअग्निः प्रचोदयात् ॥

अग्निलाई गायत्री सुनाउनू ।

इत्यग्निं गायत्री श्रावयामि ।

व्रतं कृणुतेति समावर्तनम् -

ॐ व्व्रतं कृणुत व्व्रतं कृणुताग्निर्ब्रह्माग्निर्यज्ञो व्वनस्पतिर्यजियः᳣ । दैवी॒न्धियं॑ मनामहे सुमृडी॒काम॒भिष्ट॑ये व्वर्चो॒धाँ य॒ज्ञवा॑हसᳮ सुती॒र्थानो॑ऽअस॒द्वशे॑ । ये दे॒वा मनो॑जाता मनो॒युजो॒ दक्ष॑क्रतव॒स्ते नो॒ऽवन्तु॒ ते नः॑ पान्तु॒ तेब्भ्यः॒ स्वाहा॑ ॥

फूल र अक्षता चढाउने ।

इत्यस्याग्नेः समावर्तनं करोमि ।

गावऽउपावतेति गोदानकर्म -

ॐ गाव॒ऽउपा॑वताव॒तं म॒ही य॒ज्ञस्य॑ र॒प्सुदा॑ । उमा कर्णा हिरण्यया ॥

सिक्का राखेर फूल र अक्षता चढाउने ।

इत्यस्याग्नेर्गोदानकर्म करोमि ।

भगऽएवेति विवाह -

ॐ भग॑ऽए॒व भग॑वाँ२ऽअस्त्तु देवा॒स्त्तेन॑ व्व॒यम्भग॑वन्तः᳥ स्याम। तन्त्वा॑ भग॒ सर्व्व॒ऽइज्जो॑हवीति॒ स नो॑ भग पुरऽए॒ता भ॑वे॒ह ॥

फूल र अक्षता चढाउने ।

इत्यस्याग्नेविवाहं करोमि ।

तत ऋतावानमित्यादि कण्डिकात्रयं पठेत्ः

ॐ ऋ॒तावा॑नँ व्वैश्वान॒रमृ॒तस्य॒ ज्योति॑ष॒स्पति॑म् अज॑स्रं घ॒र्ममी॑महे । उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि व्वैश्श्वान॒राय॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॑र्व्वैश्वान॒राय॑ त्त्वा । ॐ व्वै॒श्श्वा॒न॒रस्य॑ सुम॒तौ स्या॑म॒ राजा॒ हि कं॒ भुव॑नानामभि॒श्रीः᳣ । इ॒तो जा॒तो व्विश्श्व॑मि॒दँ व्विच॑ष्टे व्वैश्श्वान॒रो य॑तते॒ सूर्ये॑ण । उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि व्वैश्श्वान॒राय॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॑र्व्वैश्वान॒राय॑ त्त्वा ॥
ॐ व्वै॒श्श्वा॒न॒रो न॑ऽऊ॒तय॒ऽ आप्रया॑तु परा॒वतः॑ । अ॒ग्निरु॒क्थेन॒ व्वाह॑सा उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसिवैश्वान॒राय॑त्वै॒ष ते॒ योनि॑र्व्वैश्वान॒राय॑ त्त्वा ॥

अग्निको प्रार्थना गर्ने ।

इति पठित्वा अग्निर्मूर्धेति मन्त्रेण कुण्डे स्वाभिमुखं वन्हिं प्रवेशयेत् ।-

ॐ अ॒ग्ग्निर्म्मू॒र्द्धा दि॒वः᳣ क॒कुत्त्पतिः॑ पृथि॒व्व्याऽअ॒यम्। अ॒पाᳩ रेता॑ᳩसि जिन्न्वति॥

अग्निलाई कुण्डमा प्रवेश गराउनू ।

इति कुण्डे स्थण्डिले वा अग्नि स्थापयेत् ।

स्थिरो भवेति प्रज्वालयेत् -

ॐ स्थि॒रो भ॑व व्वी॒ड्ड्व᳖ङ्गऽआ॒शुर्ब्भ॑व व्वा॒ज्ज्य᳖र्व्वन्। पृ॒थुर्ब्भ॑व सु॒षद॒स्त्त्वम॒ग्ग्नेः᳣ पु॑रीष॒वाह॑णः᳥ ॥

अग्नि बाल्नू ।

ततोऽग्नि प्रार्थयेदनेन मन्त्रेण-

ॐ आवाहये त्वां पुरुषं महान्तं सुरासुरैर्वन्दितपादपद्मम् । ब्रह्मादयो यस्य मुखे वसन्ति विशस्व (प्रविश्य) कुण्डे सुरलोकनाथ ॥

प्रार्थना गर्ने ।

ततोऽग्नेर्दक्षिणतस्त्रिभिर्दर्भैर्ब्रह्मासनमास्तीर्य हिरण्यगर्भ इति पञ्चाशद्भिः कुशैर्ब्रह्मपवित्रकरणम् ।

ॐ हि॒र॒ण्ण्य॒ग॒र्ब्भः᳣ सम॑वर्त्त॒ताग्ग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः᳣ पति॒रेक॑ऽ आसीत्। स दा॑धार पृथि॒वीन्द्यामु॒तेमाङ्कस्म्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ व्विधेम ॥

ब्रह्मा बनाउनू ।

आ ब्रह्मन्निति ब्रह्माणमग्निप्रदक्षिणं कारयित्वा,

अस्मिन् कर्मणि त्वं मे ब्रह्मा भव ।

ब्रह्मालाई अग्निको प्रदक्षिणा गराई उत्तरतिर फर्काएर राख्ने ।

ॐ आ ब्ब्रह्म्म॑न्न्ब्राह्म्म॒णो ब्ब्र॑ह्म्मवर्च्च॒सी जा॑यता॒मा रा॒ष्ट्ट्रे रा॑ज॒न्न्यः᳕ शूर॑ऽइष॒व्व्यो᳖ऽतिव्व्या॒धी म॑हार॒थो जा॑यता॒न्दोग्ग्ध्री॑ धे॒नुर्व्वोढा॑न॒ड्ड्वाना॒शुः᳣ सप्प्तिः॒ पुर॑न्धि॒र्य्योषा॑ जि॒ष्ण्णू र॑थे॒ष्ट्ठाः᳣ स॒भेयो॒ युवास्य यज॑मानस्य व्वी॒रो जा॑यतान्निका॒मे नि॑कामे नः᳥ प॒र्ज्जन्न्यो॑ व्वर्षतु॒ फल॑वत्त्यो न॒ऽओष॑धयः᳥ पच्च्यन्ताँ य्योगक्षे॒मो नः॑ कल्प्पताम्॥

इत्युक्त्वा उदङ्मुखमुपवेशयेत् ।

यस्य कूर्म इति होतुरासनम् -

ॐ यस्य॑ कु॒र्म्मो गृ॒हे ह॒विस्त्तम॑ग्ग्ने व्वर्द्धया॒ त्त्वम्। तस्म्मै॑ दे॒वाऽअधि॑ब्ब्रुवन्न॒यञ्च॒ ब्ब्रह्म्म॑ण॒स्प्पतिः॑ ॥

होतालाई आसन दिने ।

अग्ने प्रेहीति अग्नेरुत्तरतो यजमानासनम् -

ॐ अग्ग्ने॒ प्प्रेहि॑ प्प्रथ॒मो दे॑वय॒ताञ्चक्षु॑र्द्दे॒वाना॑मु॒त मर्त्त्या॑नाम्। इय॑क्षमाणा॒ भृगु॑भिः᳥ स॒जोषाः॒ स्व᳖र्य्यन्तु॒ यज॑मानाः᳥ स्व॒स्त्ति ।

यजमानको आसन उत्तर फर्काएर राख्ने ।

परीत्त्य भूतानीति अग्नेरुत्तरतो वायव्ये च प्रणीतार्थे आसनद्वयं कल्पयित्वा प्रणीताग्न्योर्मध्ये प्रोक्षण्यासनं च निदध्यात्-

ॐ प॒रीत्त्य॑ भू॒तानि॑ प॒रीत्त्य॑ लो॒कान्न्प॒रीत्त्य॒ सर्व्वाः॑ प्प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च्च। उ॒प॒स्त्थाय॑ प्प्रथम॒जामृ॒तस्या॒त्त्मना॒ऽऽत्त्मान॑म॒भि सँ व्वि॑वेश ॥

प्रणीता र प्रोक्षणीका लागि आसन राख्ने ।

तत इन्द्र आसामिति वारणं तच्च दण्डेनसह द्वादशाङ्गुलदीर्घं चतुरङ्गुलविस्तारंचतुरङ्गुलखातं ) प्रणीतापात्रं वामहस्तेनादाय

ॐ इन्द्र॑ आसां ने॒ता बृह॒स्पति॒र्दक्षि॑णा य॒ज्ञः᳣ पु॒रऽए॑तु॒ सोमः॑ दे॒व॒से॒नाना॑मभिभञ्जती॒नां जय॑न्तीनां म॒रुतो॑ य॒न्त्वग्ग्र॑म् ॥

प्रणीतापात्र बायाँ हातमा लिने।

उदुत्तममिति दक्षिणहस्तेनोदकं संपूर्य वायव्यासने विधाय दक्षिणानामिकयाऽऽलभ्य कुशैराच्छाद्य ब्रह्मणो मुखमवलोक्य प्रणीतापात्रं प्रणीतासने निदध्यात् ।

ॐ उदु॑त्त॒मँ व्व॑रुण॒ पाश॑म॒स्म्मदवा॑ध॒मँ व्वि म॑द्ध्य॒मᳮ श्श्र॑थाय। अथा॑ व्व॒यमा॑दित्त्य व्व्र॒ते तवाना॑गसो॒ऽअदि॑तये स्याम ॥

दाहिने हातले प्रणीतामा जल राखी कुश लगाएर, ब्रह्माको मुख हेरी प्रणीतालाई आसनमा राखिदिने ।

ततो ये ते शतमिति बर्हिर्मुष्टिमादाय ' ईशानादिप्रागग्रैर्बर्हिर्भिरुदक्संस्थमग्नेः परिस्तरणं कुर्यात् -

ॐ ये ते शतं व्वरुणं ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नोऽअद्य सवितोत व्विष्णुर्व्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा ॥

यज्ञकुण्डको वरिपरि कुश ओछ्याउनू र बर्हि छर्नू ।

पात्रासादनम्-

पात्रासादनम् तत्त्वा यामीति मन्त्रं पठित्वा यावद्भिः पदार्थैः प्रयोजनं भवति तावतः पदार्थान् द्वन्द्वशः प्राक्संस्थानुदगग्रानग्नेरुत्तरतः पश्चाद्वाऽऽसादयेत् ।

ॐ तत्त्वा॑ यामि॒ ब्ब्रह्म्म॑णा॒ व्वन्द॑मान॒स्त्तदा शा॑स्त्ते॒ यज॑मानो ह॒विर्ब्भिः॑। अहे॑डमानो व्वरुणे॒ह बो॒द्ध्युरु॑शᳮस॒ मा न॒ऽआयुः॒ प्प्रमो॑षीः᳥ ॥

«तत्त्वा यामि» मन्त्र पढेर प्रयोजन पर्ने जति पात्र-सामग्री दुई-दुई गरी, पूर्वतिर लम्बिएका र उत्तराग्र पारेर, अग्निको उत्तर वा पछाडि आसादन गर्ने ।

त्र्यम्बकमिति पवित्रच्छेदनार्थानि प्रादेशपरिमितानि कुशतरुणानि दृढानि स्थापयेत् ।

ॐ त्र्य᳖म्बकँ यजामहे सुग॒न्धिं पु॑ष्ट्टि॒वर्द्द्ध॑नम् । उ॒र्व्वा॒रु॒कमि॑व॒बन्ध॑नान्मृ॒त्योर्मु॑क्षीय॒ मामृता॑त् ॥

कुश लिने ।

ॐ पवित्रस्थो व्वैष्णव्यौ सवितुर्व्वः᳣ प्रसवऽ उत्पुनाम्य च्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः᳣ । देवी॑रापोऽ अग्ग्रेगुवोऽ अग्ग्रेपु॒वो ग्ग्र॑ऽइ॒मम॒द्य य॒ज्ञं न॑य॒ताग्ग्रे॑ य॒ज्ञप॑तिᳮ सु॒धातुँ॑ य॒ज्ञप॑तिं देव॒युव॑म् ॥

पवित्र बनाउनू ।

इमं मे वरुण इति वारणं द्वादशाङ्गुलदीर्घं करतलसम्मितखातं पद्मपत्राकृति कमलमुकुलाकृति वा प्रोक्षणीपात्रम् (न्युब्जम्) -

ॐ इ॒मं मे॑ व्वरुण श्रु॒धी हव॑म॒द्या च॑ मृडय त्वाम॑व॒स्युराच॑के ॥

प्रोक्षणी बनाउनू ।

घृतवतीति तैजसी मृन्मयी वा द्वादशाङ्गुलविस्तृता प्रादेशोच्चा आज्यस्थाली न्युब्जम् -

ॐ घृ॒तव॑ती॒ भुव॑नानामभि॒श्श्रियो॒र्व्वी पृ॒त्थ्वी म॑धु॒दुघे॑ सु॒पेश॑सा। द्द्यावा॑पृथि॒वी व्वरु॑णस्य॒ धर्म्म॑णा॒ व्विष्क्क॑भितेऽअ॒जरे॒ भूरि॑रतेसा ॥

घिउको मानो वा बटुको राख्ने ।

अन्नपतेन्नस्येति तादृश्येव चरुस्थाली न्युब्जम् -

चरुको थाली राख्ने ।

ततः शादन्दद्भिरिति सम्मार्जनकुशास्त्रिप्रभृतयः

ॐ शाद॑न्द॒द्द्भिरव॑कान्दन्तमू॒लैर्मृद॒म्बर्स्वै॑स्त्ते॒ गान्दᳩष्ट्ट्रा॑ब्भ्या॒ᳩसर॑स्वत्त्याऽअग्ग्रजि॒ह्व्वञ्जि॒ह्व्वाया॑ऽ उत्त्सा॒दम॑वक्क्र॒न्देन॒ तालु॒ व्वाज॒ᳮहनु॑ब्भ्याम॒पऽआ॒स्ये᳖न॒ व्वृष॑णमा॒ण्डाब्भ्या॑मादि॒त्त्याँ श्म्मश्श्रु॑भिः॒ पन्था॑नम्भ्रू॒ब्भ्यान्द्यावा॑पृथि॒वी व्वर्त्तो॑ब्भ्याँ व्वि॒द्द्युत॑ङ्क॒नीन॑काब्भ्याᳩ शु॒क्क्राय॒ स्वाहा॑ कृ॒ष्ण्णाय॒ स्वाहा॒ पार्य्या॑णि॒ पक्ष्म्मा॑ण्ण्यवा॒र्य्या᳖ऽइ॒क्षवो॑ऽव्वा॒र्य्या᳖णि॒ पक्ष्म्मा॑णि॒ पार्य्या॑ इ॒क्षवः॑ ॥

उपयमन बनाउन कुश लिने ।

उपयामगृहीतोऽसीति उपयमनकुशाँस्त्रयोदश-

ॐ उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽस्य॒न्तर्य्य॑च्छ मघवन्न्पा॒हि सोम॑म्। उ॒रु॒ष्ष्य राय॒ऽएषो॑ यजस्व ॥

तेह्र ओटा कुशको उपयमन बनाउनू ।

समिधाग्निमिति समिधस्तिस्रः पालाश्यः प्रादेशमात्र्यः पृथक् स्थापयेत् -

ॐ स॒मिधा॒ग्ग्निन्दु॑वस्यत घृ॒तैर्ब्बो॑धय॒ताति॑थिम्। आस्म्मि॑न्न्ह॒व्व्या जु॑होतन ॥

तीन ओटा समिधा छुट्याएर राख्ने ।

स्रुवः खादिरो हस्तमात्रोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रखातः परिणाहवर्तुलपुष्करः (न्युजः ) ।

खयरको एक हात लामो सुरो ठिक्क पार्नू — टुप्पोमा बूढी औँलाको छापजत्रो खाडल परेको हुनुपर्छ ।

गव्यम् आज्यं चरूश्चेत् त्रिप्रक्षालिता ब्रीहितण्डुलाः पूर्णपात्रम्- ( षट् पञ्चाशदधिकशतद्वयमुष्टिपरिमितं (२५६) परार्घ्यम्, बहुभोक्तृपुरुष आहारपर्यन्तमपराध्य तण्डुलाद्यन्नम् । )

चाहिने सबै सामग्री ठिक्क पार्नू — घिउ, तीन पटक पखालेको चामलको चरु, र २५६ मुठी अटाउने अथवा धेरै खान सक्ने पुरुषको एक छाक बराबरको पूर्णपात्र ।

अन्यानि चोपयुक्तानि वस्तून्यासाद्य-

तत आसादिते द्वे कुशतरुणे गृहीत्वा अग्रतः प्रादेशमात्रं परिमाय तयोरुपरि आसासादितानि त्रीणि कुशतरुणानि तिर्यङ् निधाय पवित्रमूलेन पवित्रे प्रदक्षिणक्रमेणावेष्ट्य त्रयाणां मूलाग्राणि द्वयोर्मूलं च दक्षिणहस्तेन, पवित्रे च वामहस्तेन गृहीत्वा पवित्रे स्थः ' इति मन्त्रेण प्रच्छिद्य द्वयोर्मूलं त्रीणि चोत्तरतः क्षिपेत् । देवस्य त्वेति द्वे पवित्रे प्रणीतापात्रे निधाय ।

ॐ दे॒वस्य॑ त्त्वा सवि॒तुः᳣ प्प्र॑स॒वे᳕ऽश्श्विनो॑र्ब्बा॒हुब्भ्या॑म्पू॒ष्ण्णो हस्त्ता॑ब्भ्याम्। अ॒ग्ग्नये॒ जुष्ट्ट॑ङ्गृह्ण्णाम्म्य॒ग्ग्नीषोमा॑ब्भ्या॒ञ्जुष्ट्ट॑ङ्गृह्ण्णामि ॥

प्रोक्षणीमा पवित्र राख्ने ।

ततः प्रोक्षणीपात्रं प्रणीतासन्निधौ निधाय तत्र पात्रान्तरेण हस्तेन वा प्रणीतोदकमासिच्य पवित्राभ्यामुत्पूय पवित्रे प्रोक्षणीषु निधाय दक्षिणहस्तेन प्रोक्षणीपात्रमुत्थाप्य सव्ये कृत्वा तदुदकं दक्षिणहस्तानामिकाङ्गुष्ठाभ्यां त्रिरूर्ध्वं क्षिप्त्वा प्रणीतोदकेनप्रोक्षणीभिरद्भिरासादनक्रमेणैकैकशः प्रोक्ष्य असञ्चरे (प्रणीताग्न्योरन्तराले ) प्रोक्षणीपात्रं निदध्यात् ततो घृताच्यसीति आज्यस्थाल्यामासादितमाज्यं चरूँश्च प्रणीतोदकमासिच्य चरुस्थाल्यांनिदध्यात् ।

ॐ घृ॒ताच्य॑सि जु॒हूर्नाम्ना॒ सेदं प्रि॒येण॒ धाम्ना॑ प्रि॒यᳮ सद॒ऽ आसी॑द घृ॒ताच्य॑स्युप॒भृन्नाम्ना॒ सेदं प्रि॒येण॒ धाम्ना॑ प्रि॒यᳮ सद॒ आसी॑द घृ॒ताच्य॑सि ध्रु॒वानाम्ना॒ सेदं प्रि॒येण॒ धाम्ना॑ प्रि॒यᳮ सद॒ऽआसी॑द । ध्रुवाऽ असदन्तृतस्य योनौ ता व्विष्णो पाहि यज्ञं पाहि माँ यज्ञन्यम् ॥

प्रणीतामा चोबेर जल सबैतिर सेचन गर्ने र अघि राखेको मानो वा बटुकोमा घिउ हाल्ने ।

ततो ब्रह्मा आज्यं चरुं च युगपदग्नावारोप्य ब्रह्माभावे स्वयं यजमानो वा ज्वलदुल्मकमादाय (धृष्टिरसीति ) मन्त्रेणाऽऽज्यचर्वोः समन्ताद्भ्रामयित्वा अग्नौ क्षिपेत् ।

ॐ धृष्ट्टि॑र॒स्यपा॑ऽग्ग्नेऽअ॒ग्ग्निमा॒माद॑ञ्जहि॒ निष्क्क्र॒व्व्याद॑ᳮ से॒धा दे॑व॒यजँ॑ व्वह। द्ध्रु॒वम॑सि पृथि॒वीन्दृ॑ᳮह ब्ब्रह्म्म॒वनि॑ त्त्वा क्षत्र॒वनि॑ सजात॒वन्न्युप॑दधामि॒ ब्भ्रातृ॑व्व्यस्य व्व॒धाय॑ ॥

कुश बालेर घिउ र चरुमाथि घुमाउँदै अग्निमा हाल्ने ।

स्रुवसंस्कारः-

स्रुचश्चम इति सुवग्रहणम्-

ॐ स्रुच॑श्च्च मे चम॒साश्च्च॑ मे व्वाय॒व्व्या᳖नि च मे द्द्रोणकल॒शश्च्च॑ मे॒ ग्ग्रावा॑णश्च्च मेऽधि॒षव॑णे च मे पू॒त॒भृच्च॑ मऽआधव॒नीय॑श्च्च मे॒ व्वेदि॑श्च्च मे ब॒र्हिश्च्च॑ मेऽव्वभृ॒थश्च्च॑ मे स्वगाका॒रश्च्च॑ मे य॒ज्ज्ञेन॑ कल्प्पन्ताम् ॥

सुरो हातमा लिने ।

इति दक्षिणहस्तेनऋणु सुवमादाय

पुनन्तु मेति, पूर्वाग्रमधोबिलमग्नौ तापयेत्-

ॐ पु॒नन्तु॑ मा देवज॒नाः᳣ पु॒नन्तु॒ मन॑सा॒ धियः॑। पु॒नन्तु॒ व्विश्श्वा॑ भू॒तानि॒ जात॑वेदः᳥ पुनी॒हि मा॑ ॥

सुरो हातैले तताउनू ।

ततो वामे पाणावुत्तानबिलं निधाय ' प्रत्युष्टᳮरक्क्ष ' इति दक्षिणहस्तेन । संमार्जनकुशैः प्रणीतोदकेन स्रुवप्रोक्षणं कुर्यात्ः

ॐ प्रत्त्यु॑ष्ट्ट॒ᳮरक्षः॒ प्प्रत्त्यु॑ष्ट्टा॒ऽअरा॑तयो॒ निष्ट्ट॑प्प्त॒ᳮरक्षो॒ निष्ट्ट॑प्प्ता॒ऽअरा॑तयः᳥। उ॒र्व्व᳕न्तरि॑क्ष॒मन्न्वे॑मि ॥

सम्मार्जनद्वारा प्रणीताको जलले सुरो सेचन गर्ने ।

तत अनिशितोऽसीति दक्षिणहस्तधृतमध्य सम्मार्जन कुशानामग्रैर्मूलतोऽग्रपर्यन्तं मूलैरग्रमारभ्य अधस्तान्मूलपर्यन्तं, सम्मृज्य

ॐ अनि॑शितोऽसि सपत्त्न॒क्षिद्द्वा॒जिन॑न्त्वा व्वाजे॒द्ध्यायै॒ सम्मा॑र्ज्ज्मि ॥

सम्मार्जन गर्ने — टुप्पोले टुप्पो, बीचले बीच र फेदले फेद पुछ्नू ।

पुनन्तु मेति पुनः स्रुवं प्रतप्य-

सुरो फेरि तताउनू ।

शन्नो देवीरिति प्रणीतोदकेनाभिषिच्य-

ॐ शन्नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट्ट॑य॒ऽआपो॑ भवन्तु पी॒तये॑। शँयोर॒भि स्र॑वन्तु नः᳥ ॥

प्रणीताको जलले सुरो सेचन गर्ने ।

तत्त्वा यामिति पुनः स्रुवं प्रतप्य-

सुरो फेरि तताउनू ।

तमुत्वेति स्रुवमुदङ्मुखमात्मनो दक्षिणतो कुशोपरि निदध्यात् -

ॐ तमु॑ त्त्वा द॒ध्यङ् ऋषिः॑ पु॒त्र ऽई॑धे॒ऽ अथ॑र्व्वणः᳥ । व्व्त्रहणं पुरन्दरम् ॥

सुरोको टुप्पो उत्तर फर्काएर राख्ने ।

तेजोऽसीति आज्यमुत्थाप्य चरोः पूर्वेण नीत्वा आज्यस्योत्तरतः स्थापयित्वा आज्यमग्नेः पञ्चादानीय स्थापयेत् -

ॐ तेजो॑ऽसि शु॒क्रम॑स्य॒मृत॑मसि॒ धाम॒नामा॑सि प्रि॒यं दे॒वाना॒मना॑धृष्टन्देव॒यज॑नमसि ।

घिउ तताउनू ।

तथैव चरुं चानीय पशुभिरित्यग्नेः प्रदक्षिणं कारयित्वा आज्यस्योत्तरतः स्थापयेत् -

ॐ प॒शुभिः॑ प॒शूना॑प्प्नोति पुरो॒डाशै॑र्ह॒वीᳩष्ष्या। छन्दो॑भिः᳥ सामिधे॒नीर्य्या॒ज्ज्या᳖भिर्व्वषट्ट्का॒रान् ॥

चरुलाई घिउको उत्तरतिर राख्ने ।

आपवस्वेत्याज्यावेक्षणम् -

ॐ आप॑वस्व॒ हिर॑ण्यव॒दश्व॑ व्वत्सोमवी॒रव॑त् । व्वाजं॒ गोम॑न्त॒मा भ॑र॒ स्वाहा॑ ॥

घिउ शुद्ध र सफा रहेको जाँच गर्ने।

प्रत्युष्ट रक्क्ष इति पूर्वपवित्राभ्यामाज्येन त्रिरुत्पवनम्-

पवित्रलाई घिउमा चोबेर तीन पटक छर्कनू ।

आ त्त्वा हार्षमिति अपद्रव्यनिरीक्षणम्-

ॐ आ त्त्वा॑हार्षम॒न्तर॑भूर्द्ध्रु॒वस्त्ति॒ष्ट्ठावि॑चाचलिः᳥। विश॑स्त्त्वा॒ सर्व्वा॑ व्वाञ्छन्तु॒ मा त्त्वद्द्रा॒ष्ट्ट्रमधि॑ब्भ्रशत् ॥

घिउमा कुनै बाहिरी वस्तु परेको भए निकालेर सफा गर्ने।

विष्णो रराटमिति द्वे पवित्रे आज्ये चरौ च निधाय-

ॐ व्विष्ण्णो॑ र॒राट॑मसि॒ व्विष्ण्णोः॒ श्नप्प्त्रे॑ स्त्थो॒ व्विष्ण्णोः॒ स्यूर॑सि॒ व्विष्ण्णोर्द्ध्रु॒वो᳖ऽसि॒। व्वै॒ष्ण्ण॒वम॑सि॒ व्विष्ण्ण॑वे त्त्वा॥

घिउ र चरुमा पवित्र राख्ने ।

देवस्य त्वेति प्रोक्षणीपात्रस्थपवित्राभ्यां पूर्ववत् प्रोक्षणीमुत्पूय तेनासादितवस्तुसेचनम् -

ॐ दे॒वस्य॑ त्त्वा सवि॒तुः᳣ प्र॑स॒वे᳕ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑ब्भ्याम् । अग्नीषोमाभ्यान्त्वा जुष्टं नियुनज्मि । अ॒द्भ्यस्त्वौष॑धी॒भ्यो᳖ऽनु॑ त्त्वा मा॒ता म॑न्यता॒मनु॑ पि॒तानु॒ भ्राता॒ सग॒र्भ्यो᳖ऽनु॒ सखा॒ सयू॑थ्यः᳥ । अ॒ग्नीषोमा॑भ्यां त्त्वा॒ जुष्टं॒ प्रोक्षा॑मि ॥

प्रोक्षणीको पवित्र लिएर जलले सबै वस्तु सेचन गर्ने ।

धृष्टिरसीति ज्वलदुल्मुकमाज्यचर्वोरुपरि समन्तात् प्रदक्षिणक्रमेण भ्रामयित्वा अग्नौ क्षिपेत्-

ॐ घृष्टिरस्यपाग्नेऽ अग्निमामादं जहि निष्क्रव्यादᳮ सेधा देवयजँ व्वह । ध्रु॒वम॑सि पृथि॒वीन्दृᳮ॑ह ब्रह्म॒वनि॑ त्त्वा क्षत्र॒वनि॑ सजात॒वन्युप॑दधामि॒ भ्रातृ॑व्यस्य व्व॒धाय॑ ॥

फेरि कुश बालेर घिउ र चरुमाथि घुमाउँदै अग्निमा हाल्ने ।

शंख घण्टा पूजन्-

शंख पूजा -

ॐ भूर्ब्भुवः स्वः शङ्खस्थ विष्णवे नमः आवाहयामि सर्वोपचारार्थे गन्ध पुष्पाणि समर्पयामि, नमस्करोमि ॥

ॐ अ॒ग्निरृषिः॒ पव॑मानः॒ पाञ्च॑जन्यः᳥ पु॒रोहि॑तः᳥ । तमी॑महे महाग॒यम् । उपयामगृहीतोस्यग्नयेत्वा व्वर्चसऽएषतेमोनिरग्नयेत्वाव्वच्चसे ।

शङ्खलाई चन्दन, तिल, अक्षता र पुष्पले पूजा गर्ने ।

त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे । निर्मित सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तुते ॥

ॐ पाञ्चजन्याय विद्महे पवमानाय धीमहि तन्नः शङ्खः प्रचोदयात् ॥

घण्टा पूजा -

ॐ आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् । घण्टनादं प्रकुर्वीत पश्चाद् घण्टां प्रपूजयेत् ॥

पहिले कर्ताले एक पटक घण्टी बजाई हातमा फूल लिएर घण्टीमा रहेका गरुडको प्रार्थना गर्ने ।

ॐ भूर्ब्भुवः स्वः घण्टस्थ गरुडाय नमः ॥
आवाहयामि सर्वोपचारार्थे गन्ध पुष्पाणि समर्पयामि नमस्करोमि ॥

ॐ सुपर्णोऽसि गरुक्त्माँस्त्रिवृत्ते शिरो गायत्रञ्चक्षुर्बृहद्रथन्तरे पक्षौ । स्तोमऽआत्वमाच्छन्दाᳩस्यङ्गानि यजूᳩषि नामसाम ते तनूव्र्व्वामदेव्व्य यज्ञा यज्ञियम् पुच्छन्धिष्ण्याः शफाः सुपणोऽसि गरुत्मान् दिवङ्गच्छ स्वः पत ॥

घण्टामा रहेका गरुडको आवाहन गरी गन्ध-पुष्पले पूजा गर्ने र नमस्कार गर्ने ।

॥ इति शंख घण्टा पूजा ॥

अर्घस्थापनम्-

अर्घ्यका अङ्ग

आपः क्षीरं कुशाग्राणि दधि सर्पिश्च तण्डूलान् । यव सिद्धार्थकश्चैव अष्टाङ्गार्घ्य प्रकीर्तितः ॥

ॐ आधारशक्तये कमलासनाय नमः ।

आफ्नो अगाडि भुइँमा चन्दनले त्रिकोण मण्डल कोर्नू र त्यसमाथि चतुष्कोण मण्डल बनाउनू ।

मन्त्र पढेर भूमिको पूजा गर्ने र त्यसमाथि अर्घ्यपात्र राख्ने। पात्रमा जल, कुश, चन्दन, अक्षता, जौ, तिल, दूबो, सर्स्यूँ, फूल, द्रव्य, दही, फल र सुपारी राख्ने।

जल राख्ने

ॐ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु काबेरी जलेऽस्मिन्सन्निधीं कुरु ॥

कुश राख्ने

ॐ प॒वित्त्रे॑स्थो व्वैष्ण॒व्यौ॒ सवि॒तुर्व्वः॑ प्रस॒वऽ उत्पु॑ना॒म्य च्छि॑द्रेण प॒वित्रे॑ण॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभिः॑ । त्तस्य॑ ते पवित्त्रपते प॒वित्त्र॑पूतस्य॒ यत्का॑मः᳥ पु॒ने तच्छ॑केयम् ॥

चन्दन राख्ने

ॐ गन्धद्वारान्दुराधर्षान्नित्यपुष्टाङ्करीषिणीम्। ईश्वरीं सर्व्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ।

अक्षता राख्ने

जौ राख्ने

ॐ यवो॑सि य॒वया॒स्मद्वेषो॑ य॒वयारा॑ती र्दि॒वे᳖ऽ त्वा॒न्तरि॑क्षाय त्वा । पृथि॒व्यैत्वा॒ शुन्ध॑न्ताँ ल्लो॒काः᳣ पि॑तृ॒षद॑नाः᳥ पितृ॒षद॑नमसि॥

तिल राख्ने

दही राख्ने

ॐ द॒धि॒क्क्राव्ण्णो॑ऽअकारिषञ्जि॒ष्ण्णोरश्श्व॑स्य व्वा॒जिनः॑। सु॒र॒भि नो॒ मुखा॑ कर॒त्त्प्र ण॒ऽआयू॑ᳩषि तारिषत् ।

दुबो राख्ने

फूल राख्ने

फल र सुपारी राख्ने

ॐ ज्याः᳣ फलिनी र्ज्याऽ अफला अपुष्पा ज्याश्च पुष्पिणीः᳣ । बृह॒स्प्पति॑प्रसूता॒स्ता नो॑ मुञ्च॒न्त्वंह॑सः᳥ ।

ॐ दशकलात्मने वह्निमण्डलाय नमः ।

यी सबै वस्तु पात्रमा राखिसकेपछि —

भनी धेनु मुद्रा देखाउने

ॐ द्वादशकलात्मने सूर्यमण्डलाय नमः ।

भनी मत्स्यमुद्राले ढाकी

ॐ षोडशकलात्मने चन्द्रमण्डलाय नमः ।

भनी अङ्कुश मुद्राले छुने

सूर्यार्घ्यदानम्

ॐ एहि सूर्य ! सहस्रांशो तेजोराशे ! जगत्पते । अनुकम्पय मां भक्त्या गृहाणार्घ्यं दिवाकर! । ॐ ब्रह्म स्वरुपिणे श्री सूर्य नारायणाय नमः इदमर्घ्यं दत्तं न मम ॥

आसनबाट उठेर सूर्यनारायणको स्मरण गर्दै अर्घ्य दिने ।

ॐ ध्येयः सदा सवृत्तिमण्डलमध्यवर्ति, नारायण सरसिजासरसन्निविष्ट । केयूरवान्मकरकुण्डलवान् किरीटि हारिहिरण्मयवपु र्धृतशङ्ख चक्र ॥

हातमा फूल र अक्षता लिएर सूर्यनारायणको प्रार्थना गर्ने र अर्घ्य दिएकै ठाउँमा फूल चढाउने ।

॥ इति अर्घ्यस्थापन विधिः ॥

ऋषि पूजनम्-

ब्रह्माको पूजा गर्ने

आब्रह्मन् इति ब्रह्मार्चनं कुर्यात् -

भो ब्रह्मा ! (हे ब्रह्मा),इहागच्छ इहतिष्ठ मम पूजां गृहाण यावत् पूजांकरोमि तावत्वं सूस्थिरोभवः सुप्रसन्नो वरदोभवः । आवाहनं समर्पयामि, आसनं समर्पयामि, पादयोः पाद्यं समर्पयामि, हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि, मुखे आचमनीयं समर्पयामि, सर्वाङ्गेसुस्नानं समर्पयामि, पयः पन्चामृतम् समर्पयामि, शुद्धोदकस्नानम् समर्पयामि. सर्वोपचारार्थे- गन्धाक्षत पत्रपुष्पाणी समर्पयामि । वस्त्रोपवस्त्रं समर्पयामि, यज्ञोपवीतं समर्पयामि, धुपं आघ्रापयामि, प्रत्यक्ष दीपं दर्शयामि, नाना विविध नैवेद्यं समर्पयामि, नैवेद्यान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि, मुखवासार्थे ताम्बूलं समर्पयामि , दक्षिणा द्रब्यंसमर्पयामी , श्री ब्रह्मणे नमो नमः

पञ्चोपचार पूजाको विधि तल दिइएको छ; अरू देवताको पूजा पनि यसैअनुसार गर्दै जानू ।

इदं विष्णुरिति विष्ण्वर्चनम् -

ॐ इ॒दँ व्विष्ण्णु॒र्व्विच॑क्क्रमे त्रे॒धा निद॑धे प॒दम्। समू॑ढमस्य पाᳩसु॒रे स्वाहा॑ ॥

विष्णुको पनि त्यसै गरी पूजा गर्ने ।

प्रजापतेनेति प्रजापतिपूजनम् -

ॐ प्रजा॑पते॒ न त्त्वदे॒तान्न्य॒न्न्यो व्विश्श्वा॑ रू॒पाणि॒ परि॒ ता ब॑भूव। यत्त्का॑मास्त्ते जुहु॒मस्त्तन्नो॑ऽअस्त्तु व्व॒यᳮ स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥

प्रजापतिको पूजा गर्ने ।

हिरण्यगर्भ इति हिरण्यं निधाय-

हरेक ठाउँमा भेटी राख्ने ।

अग्निपूजनम् -

तदेवाग्निरित्यग्निमर्चयेत् -

ॐ तदे॒वाग्ग्निस्त्तदा॑दि॒त्त्यस्त्तद्द्वा॒युस्त्तदु॑ च॒न्द्रमाः॑। तदे॒व शु॒क्क्रन्तद्द्ब्रह्म्म॒ ताऽआपः॒ स प्प्र॒जाप॑तिः᳥ ॥

पञ्चोपचारले अग्निपूजा गर्ने ।

ततः पूर्वस्थापितसमिधस्तिस्रो विहाय अपरसमिदाधानम् -

ॐ स॒मिधा॒ग्ग्निन्दु॑वस्यत घृ॒तैर्ब्बो॑धय॒ताति॑थिम्। आस्म्मि॑न्न्ह॒व्व्या जु॑होतन ।

छुट्याएर राखेका तीन समिधा राख्ने ।

तत्र पूर्वे- (ऋगवेद)

ततः अग्नावेव पूर्वादिप्रदक्षिणक्रमेण ऋग्वेदादींश्च पूजयेत् ।

ॐ अग्निमीडे पुरोहितँ यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होता॑रं रत्न॒धात॑मम् ॥

पूर्वपट्टिको वेदको पूजा गर्ने ।

ॐ ऋग्वेदाय नमः ।

ऋग्वेद १.१.१

दक्षिणे- (यजुर्वेद)

ॐ इ॒षे त्त्वो॒र्ज्जे त्त्वा॑ व्वा॒यव॑ स्त्थ दे॒वो वः॑ सवि॒ता प्प्रार्प्प॑यतु॒ श्श्रेष्ट्ठ॑तमाय॒ कर्म्म॑ण॒ऽआप्प्या॑यद्ध्वमग्घ्न्या॒ऽइन्द्रा॑य भा॒गम्प्र॒जाव॑तीरनमी॒वाऽअ॑य॒क्ष्म्मा मा व॑ स्त्ते॒नऽई॑शत॒ माघश॑ᳮसो द्ध्रु॒वाऽअ॒स्म्मिन्न्गोप॑तौ स्यात ब॒ह्व्वीर्य्यज॑मानस्य प॒शून्न्पा॑हि॥

दक्षिणपट्टिको वेदको पूजा गर्ने ।

ॐ यजुर्वेदाय नमः ।

पश्चिमे (सामवेद)

ॐ अग्न॒ऽआया॑हि व्वी॒तये॑ गृणा॒नो ह॒व्यदा॑तये । निहोता॑ सत्सि ब॒र्हिषि॑ ॥

पश्चिमपट्टिको वेदको पूजा गर्ने ।

ॐ सामवेदाय नमः ।

उत्तरे (अथर्ववेद)

ॐ शन्नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट्ट॑य॒ऽआपो॑ भवन्तु पी॒तये॑। शँयोर॒भि स्र॑वन्तु नः᳥ ॥

उत्तरपट्टिको वेदको पूजा गर्ने ।

ॐ अथर्ववेदाय नमः ।

आप्यायस्वेति चरुं ब्ब्रह्मणे समर्पयेत्-

ॐ आप्प्या॑यस्व॒ समे॑तु ते व्वि॒श्श्वतः॑ सोम॒ व्वृष्ण्ण्य॑म्। भवा॒ व्वाज॑स्य सङ्ग॒थे ॥

चरुको थाली ब्रह्मालाई छुवाउने ।

अग्निप्रार्थना

ॐ नमो यज्ञपुरुष वैश्वानर परमात्मादेवता ब्रह्मा ऋषिः कपिलवर्ण उष्णिक् छन्दो रुद्रो देवता होमे विनियोगः ।

विनियोग गर्ने ।

नारद उवाच - ॐ प्राङ्मुखस्तु स्थितो वन्हिः प्राङ्मुखा एव ऋत्विजः । प्राङ्मुखा देवताः सर्वाः कथं प्रत्यङमुखो भवेत् ॥
ब्रह्मोवाच - आवाहयेत्ततो वन्हिं मन्त्रपूतेन वारिणा । अनलश्च जलं दृष्ट्वा भीतः प्रत्यङ्मुखो भवेत् ॥
नारद उवाच - पावकस्य तु किं रूपं को वर्णः किञ्च लक्षणम् । शिरोवाहूदराङ्घ्रीणां चक्षुः श्रोत्रमुखस्य च ॥
ब्रह्मोवाच - पावकं द्विजरूपं च त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् । त्रिशिखं सप्तजिह्वं च पञ्चलक्षणसंयुतम् ॥
त्रिभागं तु मुखं तस्य अधिकं वक्त्रमुच्यते । उत्तरास्ये स्थितो विष्णुर्दक्षिणास्ये प्रजापतिः ॥
मध्यवक्त्रे तु ईशान एवं ब्रह्मप्रभाषितम् । मूर्ध्नि चैव त्वहं ब्रह्मा मुखे चैव तु शङ्करः ॥
जिह्वायां संस्थितो विष्णुर्दंष्ट्रायां च ग्रहाः स्मृताः । नासायां देवताः सर्वाश्चक्षुषीन्दुदिवाकरौ ॥
ऋग्वेदो हृदयस्थाने बाह्गुल्योर्यजुस्तथा । उदरे कटिगुह्येच सामवेदः प्रकीर्तितः ॥
अथर्वा जङ्घपादौ च ग्रीवौङ्कारस्तथैव च । पृष्ठे चैव तु गायत्री एवं स्यात्तु षडङ्गकम् ॥
हरकमल पिङ्गललोचन लोहिताक्षः सर्वपापप्रणाशन । इति वैश्वानरलक्षणम् । कस्य पुत्र, कस्य कुलोत्पन्नः, किं गोत्रम्, कः पिता, का माता इति कात्यायनवचनात्, शृङ्गीगोत्रम्, शण्डिल्यः पिता, अरणिर्माता, उदानकुक्षिमूर्ध्वमुखंललाटम् । काली कराली च मनोजवा च, सुलोहिता चैव सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वधरा च चण्डी, लोलायमाना इति सप्तजिह्वाः ॥
त्रिशिखं च चक्रधरं साक्षसूत्रकमण्डलुम् । व्याघ्रहस्तं दिव्यपुष्पगन्धाभरणभूषितम् । अजास्कन्धसमारूढं कृष्णाजिनोत्तरीयकम् । ऋग्यजुः सामाथर्वाख्यवेदानां ध्वनिभूषितम् । होमार्थ प्रार्थयेऽहं त्वां चर्वाज्याभ्यां हुताशन ॥

(अमुककर्मणि) अमुकनामन् दिव्यरूप आवाहितो भव । तावतिष्ठात्र में ब्रह्मन् यावत्कर्म समाप्यते ॥

ॐ चत्वारीति व्वैश्वानरमन्त्रस्य वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो व्वैश्श्वानरो देवता अग्निप्रार्थने विनियोगः᳣ । चत्त्वारि शृङ्गा त्रयोऽअस्य पादा दे शीर्षे सप्तहस्तासोऽअस्य । त्रिधा॑ ब॒द्धो व्वृ॑ष॒भो रो॑रवीति म॒हो दे॒वो मर्त्यां॒२ ॥
आविवेश ।

॥ इति अग्निप्रार्थनम् ॥

ततो गन्धपुष्पादिभिरग्निं पूजयेत् -

१. आग्नेये - ॐ ब्रह्मणे नमः । २. नैऋत्ये - ॐ पौष्टिकाय नमः । ३. वायव्ये - ॐ बलवर्धनाय नमः । ४. ऐशान्ये - ॐ प्रजापतये नमः । ५. मध्ये - ॐ विष्णवे नमः ।

चन्दन, अक्षता र फूल अर्पण गर्दै उल्लेख गरिएका कोणहरूको पूजा गर्ने।

ब्राह्मण वरणम् -

तत्रादौ कुश तिल जल युत गन्ध पुष्पाक्षत ताम्बूल पूगीफल वस्त्र द्रव्या भरणादीन्यादाय

वरणसामग्री राखेर पूजा गर्ने ।

संकल्प

हरि ॐ तत्सत् ॐ विष्णुः ३ इत्यादि देशकालादीन् सङ्कीर्त्य (अमुक) गोत्रः (अमुक) प्रवरः (अमुक) शर्माहं मम (अमुक) कर्मणि कृताकृता वेक्षणादि रूप ब्रह्मकर्म कर्तुं तथा च (अमुक) कर्मणि प्रतिदेवतानां मुखे साज्य भागान्त मा हवनीय द्रव्य युतहोम कर्मकर्तुं तथा च (अमुक) कर्मणि तत्तत्कर्म विहितोपयोग्या चारकर्मकर्तुं तथा च (अमुक) कर्मणि चतुर्वेदोक्त मन्त्रजप पाठकर्मकर्तुं नानानामगोत्रान् नानानामशर्मणो ब्राह्मणानेभिश्चन्दन पुष्पाक्षत ताम्बूल पूगीफल वासो द्रव्या भरणादिभिर्गणपति ब्रह्मा होत्राचार्यत्वेन जापक पाठकत्वेन ऋत्विक्त्वेन च युष्मानहं वृणे । ॐ वृताः स्म इति ब्राह्मणाः ब्रूयुः । यथा विहितं कर्म कुरुत । करवामः ॥

वरणका सामग्री हातमा लिएर सङ्कल्प गर्ने।

अथ ब्रह्मादि ऋत्विक् प्रार्थना ।

ब्रह्मप्रार्थना - ॐ यथा चतुर्मुखो ब्रह्मा सर्ववेदविशारदः। तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन् ब्रह्मा भव द्विजोत्तम॥
होतृप्रार्थना - ॐ भगवन् सर्वधर्मज्ञ सर्वधर्मविदांवर। वितते मम यज्ञेऽस्मिन् होतृत्वं में मखे कुरु॥
आचार्यप्रार्थना - ॐ आचार्यस्तु यथा स्वर्गे शक्रादीनां बृहस्पतिः। तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन्नाचार्यो भव सुव्रत॥
वेदपाठकानां प्रार्थना। पूर्वदिशि ऋग्वेदपारायणार्थम् ॐ ऋग्वेदः पद्मपत्राक्षः गायत्रः सोमदैवतः। अत्रिगोत्रस्तु विप्रेन्द्र ऋत्विक्त्वं मे मखे भव॥
दक्षिणदिशि यजुर्वेदपारायणार्थम् - ॐ कातराक्षो यजुर्वेदस्त्रैष्टुभो विष्णुदैवतः। काश्यपेयस्तु विप्रेन्द्र ऋत्विक्त्वं मे मखे भव। पश्चिमदिशि सामवेदपारायणार्थम्- ॐ सामवेदस्तु पिङ्गाक्षो जागतः शक्रदैवतः। भारद्वाजस्तु विप्रेन्द्र ऋत्विक्त्वं मे मखे भव॥
उत्तरदिशि अथर्ववेदपारायणार्थम् - ॐ बृहन्नेत्रोऽथर्ववेदोऽनुष्टुभो रुद्रदैवतः। वैशंपायन विप्रेन्द्र ऋत्विक्त्वं मे मखे भव॥

पुष्प लिएर नमस्कार गर्ने ।

(अमुक) कर्मणि (अमुक) देवताया अमुकमन्त्रजपकर्मकर्तुं त्वामहं वृणे ।- इंति जापकांश्च वृणुयात् । ततो ब्राह्मणान् मधुपर्कादिना संपूज्य प्रार्थयेत

ॐ ब्राह्मणाः सन्तु मे शस्ताः पापात्पान्तु समाहिताः। वेदानां चैव दातारः पातारः सर्वदेहिनाम्॥
जपयज्ञैस्तथा होमै र्दानैश्च विविधैः पुनः। देवानां च पितृणां च तृप्त्यर्थं पाठकाः कृताः॥
येषां देहे स्थिताः वेदाः पावयन्ति जगत्त्रयम्। रक्षन्तु सततं तेऽस्मान् जपयज्ञे व्यवस्थिताः॥
ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। येषां वाक्यामृतेनैव शुद्ध्यन्ति मलिना जनाः॥
पावनाः सर्ववर्णानां ब्राह्मणा ब्रह्मरूपिणः। सर्वकर्मरता नित्यं वेदशास्त्रार्थकोविदाः॥
श्रोत्रियाः सत्यवाचश्च वेदध्यानरताः सदा। यद्वाक्यामृतसंसिक्ता ऋद्धिं यान्ति नरद्रुमाः॥
अङ्गीकुर्वन्तु कर्मैतत् कल्पद्रुमसमाशिषः। यथोक्तनियमैर्युक्ता मन्त्रार्थे स्थिरबुद्धयः॥
यत्कृपालोचनात्सर्वा ऋद्धयो वृद्धिमाप्नुयुः। मम यज्ञे सदा पूज्याः सन्तु वै नियमान्विताः॥
अक्रोधनास्तथा नित्यं प्रसन्नमनसः सदा। अदुष्टभाषिणः सन्तु मा सन्तु परनिन्दकाः॥
ममापि नियमा ह्येते भवन्तु भवतामपि॥

इति ब्राह्मणप्रार्थना ॥

पुण्याहवाचनम्-

अथ पुण्याहवाचनम्

ॐ तत्सत् ॐ विष्णुरित्यादि देशकालौ स्मृत्वा अद्येहामुक गोत्रस्या मुकशर्मणो (क्षत्रिययजमानस्य अमुकवर्मणः, वैश्यस्य अमुकगुप्तस्य, शूद्रस्य चेत् - अमुकदासस्य इति वक्तव्यम् ) मम गृहेऽ मुककर्मणि भो ब्राह्मणाः

चन्दन, पुष्प, अक्षता, ताम्बूल, द्रव्य र वस्त्र ठिक्क पारेर अभिषेक गर्ने; अभिषेकको जल भने वरण गरिएका तीन वा पाँच ब्राह्मणलाई मात्र दिने । यति सकेपछि कर्ताले फल र ताम्बूल लिँदै सङ्कल्प गर्ने, र हरेक मन्त्रमा त्यही फल हातमा लिएर हात जोड्नू ।

यजमान वचन

ॐ पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु इति त्रिः

यजमानले भन्ने ।

ब्राह्मण वचन

ॐ पुण्याहम् । इति त्रिः प्रतिवचनं ब्रूयुः ।

ब्राह्मणले भन्ने ।

पुनश्च-

ॐ तत्सत् ॐ विष्णुरित्यादि देशकालौ स्मृत्वा अद्येहा मुकगोत्रस्या मुकशर्मणो मम गृहेऽमुककर्मणि भो ब्राह्मणाः

फेरि देश-काल सम्झेर यजमानले ब्राह्मणहरूलाई सम्बोधन गर्ने ।

यजमान वचन

ॐ स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु इति त्रिः

यजमानले भन्ने ।

ब्राह्मण वचन

ॐ स्वस्तिः । इति त्रिः प्रतिवचनम् ।

ब्राह्मणले भन्ने ।

ॐ स्व॒स्त्ति न॒ऽइन्द्रो॑ व्वृ॒द्धश्श्र॑वाः᳥ स्व॒स्त्ति नः॑ पू॒षा व्वि॒श्श्ववे॑दाः᳥। स्व॒स्त्ति न॒स्त्तार्क्ष्यो॒ऽअरि॑ष्ट्टनेमिः᳥ स्व॒स्त्ति नो॒ बृह॒स्प्पति॑र्द्दधातु ।

पुनश्च-

फेरि देश-काल सम्झेर यजमानले ब्राह्मणहरूलाई सम्बोधन गर्ने ।

यजमान वचन

ॐ ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु इति त्रिः

यजमानले भन्ने ।

ब्राह्मण वचन

ॐ ऋद्धिः इति त्रिः प्रतिवचनम् ।

ब्राह्मणले भन्ने ।

ॐ स॒त्रस्य॒ऽऋद्धि॑र॒स्यग॑न्न्म॒ ज्ज्योति॑र॒मृता॑ऽअभूम। दिव॑म्पृथि॒व्व्याऽअद्ध्या॑रुहा॒मावि॑दाम दे॒वान्त्स्व॒र्ज्ज्योतिः॑ ॥

पुनश्च-

फेरि देश-काल सम्झेर यजमानले ब्राह्मणहरूलाई सम्बोधन गर्ने ।

यजमान वचन

ॐ वृद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु इति त्रिः

यजमानले भन्ने ।

ब्राह्मण वचन

ॐ वृद्धिः । इति त्रिः प्रतिवचनम्

ब्राह्मणले भन्ने ।

ॐ ज्येष्ठ्य॑ञ्च म॒ऽआधि॑पत्यञ्च मे म॒न्युश्च मे॒ भाम॑श्च मेऽम॑श्च मेऽम्भ॑श्च मे जे॒मा च॑ मे महि॒मा च॑ मे व्वरि॒मा च॑ मे प्रथि॒मा च॑ मे व्वर्षि॒मा च॑ मे द्राधि॒मा च॑ मे व्वृ॒द्धञ्च॑ मे॒ व्वृद्धि॑श्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ताम् ॥

पुनश्च-

फेरि देश-काल सम्झेर यजमानले ब्राह्मणहरूलाई सम्बोधन गर्ने ।

यजमान वचन

ॐ कल्याणं भवन्तो ब्रुवन्तु । इति त्रिः

यजमानले भन्ने ।

ब्राह्मण वचन

ॐ कल्याणम् । इति त्रिः प्रतिवचनम् ।

ब्राह्मणले भन्ने ।

ॐ यथे॒माँ व्वाच॑ङ्कल्ल्या॒णीमा॒वदा॑नि॒ जने॑ब्भ्यः᳥। ब्ब्र॒ह्म्म॒रा॒ज॒न्न्या᳖ब्भ्याᳩ शूद्द्राय॒ चार्य्या॑य च॒ स्वाय॒ चार॑णाय च। प्प्रि॒यो दे॒वाना॒न्दक्षि॑णायै दा॒तुरि॒ह भू॑यासम॒यम्मे॒ कामः॒ समृ॑द्ध्यता॒मुप॑ मा॒दो न॑मतु ॥

पुनश्च-

फेरि देश-काल सम्झेर यजमानले ब्राह्मणहरूलाई सम्बोधन गर्ने ।

यजमान वचन

शान्तिं भवन्तो ब्रुवन्तु । इति त्रिः

यजमानले भन्ने ।

ब्राह्मण वचन

ॐ शान्तिः । इति त्रिः प्रतिवचनम् ।

ब्राह्मणले भन्ने ।

ॐ द्द्यौः᳣ शान्ति॑र॒न्तरि॑क्षं॒ शान्तिः॑ पृथि॒वी शान्ति॒रापः॒ शान्ति॒रोषध॑यः॒ शान्तिः॑ । व्वन॒स्प्पत॑यः॒ शान्ति॒र्व्विश्वे॑दे॒वाः᳣ शान्ति॒र्ब्रह्म॒ शान्तिः॒ सर्व्वं॒ शान्तिः॒ शान्ति॑रे॒व शान्तिः॒ सा मा॒ शान्ति॑रेधि ॥

पुनश्च-

फेरि देश-काल सम्झेर यजमानले ब्राह्मणहरूलाई सम्बोधन गर्ने ।

यजमान वचन

श्रियं भवन्तो ब्रुवन्तु । इति त्रिः ।

यजमानले भन्ने ।

ब्राह्मण वचन

ॐ श्रीः । इति त्रिः प्रतिवचनम् ।

ब्राह्मणले भन्ने ।

ॐ मन॑सः॒ काम॒माकू॑तिँ व्वा॒चः᳣ स॒त्त्यम॑शीय। प॒शू॒नाᳩ रू॒पमन्न॑स्य॒ रसो॒ यशः॒ श्रीः᳣ श्र॑यता॒म्मयि॒ स्वाहा॑॥

ॐ श्रीर्वर्चस्व मायुष्य मारोग्य माभिधात् क्षोभमानं महीयते । धनं धान्यं पशुं बहुपुत्रलाभं सतसंवत्सरं दीर्घमायुः ॥

सङ्कल्प गरिएका वस्तुमध्ये केही यजमानले पहिले गणेशलाई अर्पण गर्ने । पुण्याहवाचन पढिसकेपछि पुण्याहका लागि राखिएका सामग्री एक-एक गरी वरण गरिएका ब्राह्मणलाई दिने । ब्राह्मणहरूले तलका मन्त्र पढ्दै यजमानलाई टीका लगाइदिने र फलफूल यज्ञ सकिएपछि ग्रहण गर्ने भनी भन्ने ।

ॐ मन्त्रार्थाः सफलाः सन्तु पूर्णाः सन्तु मनोरथाः । शत्रूणां बुद्धिनाशोऽस्तु मित्राणामुदयोऽस्तु वः ॥
ॐ अव्याधिना शरीरेण मनसा च निराधिना । पूरयन्नर्थिनामाशास्त्वं जीव शरदां शतम् ॥

॥ इति ॥

दीपपूजा-

ततः स्थिरो भवेती दीपं प्रज्वालयेत्

दियो बाल्नू ।

ॐ नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्र पादाक्षि शिरोरुवाहवे । सहस्रनाम्ने पूरुषाय शाश्वते सहस्रकोटि युगधारिणे नमः ॥

पृष्टो दिविती पूजनम्-

ॐ पृ॒ष्ट्टो दि॒वि पृ॒ष्ट्टोऽअ॒ग्ग्निः᳣ पृ॑थि॒व्व्याम्पृ॒ष्ट्टो व्विश्श्वा॒ऽओष॑धी॒रावि॑वेश। व्वै॒श्श्वा॒न॒रः᳣ सह॑सा पृ॒ष्ट्टोऽअ॒ग्ग्निः᳣ स नो॒ दिवा॒ स रि॒षस्प्पा॑तु॒ नक्क्त॑म्॥

दियोको पञ्चोपचारले पूजा गर्ने ।

ॐ नमः कमलनाभाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते केशवानन्त वासुदेव नमो ऽस्तु ते ॥
बासनाद्वासुदेवस्य वासितं भुवनत्रयम् सर्वभूतनिवासोऽसि वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥
ॐ शुभं भवतु कल्याण मारोग्यं सुख सम्पदः आत्मज्योति प्रकाशाय दिपज्योतिर्नमोऽ स्तु ते ॥

फूल र अक्षता लिएर नमस्कार गर्ने ।

॥ इति दीप पूजा ॥

कलशपूजा-

भूरसीति भूमिशोधनम्

तत्र वेद्या ईशानदिग्भागे अव्रणं दध्यक्षतादिभूषितं कलशं धान्योपरि स्थापयित्वा पूजयेत् ।

ॐ भूर॑सि॒ भूमि॑र॒स्यदि॑तिरसि व्वि॒श्श्वधा॑या॒ व्विश्श्व॑स्य॒ भुव॑नस्य ध॒र्त्त्री। पृ॒थि॒वीँ य्य॑च्छ पृथि॒वीन्दृ॑ᳮह पृथि॒वीम्मा हि॑ᳮसीः᳥।

कलश नजिकैको भूमिमा पूजा गर्ने ।

धान्यमसीति धान्यं स्थापयेत्

ॐ धा॒न्न्य᳖मसि धिनु॒हि दे॒वान्न्प्रा॒णाय॑ त्त्वोदा॒नाय॑ त्त्वा व्व्या॒नाय॑ त्त्वा। दी॒र्ग्घामनु॒ प्प्रसि॑ति॒मायु॑षे धान्दे॒वो वः॑ सवि॒ता हिर॑ण्ण्यपाणिः॒ प्प्रति॑गृब्भ्णा॒त्त्वच्छि॑द्द्रेण पा॒णिना॒ चक्षु॑षे त्त्वा म॒हीना॒म्पयो॑ऽसि ॥

धानमा राख्ने वा छुने ।

आ जिघ्र कलशमिति धान्योपरि अव्रणं कलशं स्थापयेत्

आ जि॑घ्र क॒लशं॑ म॒ह्या त्त्वा॑ व्विश॒न्त्विन्द॑वः᳥। पुनरुर्जा निवर्तस्व सा नः᳥ सहस्रं धुक्ष्वोरुधारा पयस्वती पुना व्विशताद्रयिः᳥॥

कलश छुने ।

वरुणस्योत्तम्भनमसीति कलशे तीर्थादिजलं प्रक्षिपेत्

ॐ व्वरु॑णस्यो॒त्तम्भ॑नमसि॒ व्वरु॑णस्य स्क्कम्भ॒सर्ज्ज॑नी स्त्थो॒ व्वरु॑णस्यऽऋत॒सद॑न्न्यसि॒ व्वरु॑णस्यऽऋत॒सद॑नमसि॒ व्वरु॑णस्यऽऋत॒सद॑न॒मासी॑द ॥

कलशमा तीर्थजल हाल्ने ।

या ओषधीरिति सर्वौषधीः प्रक्षिपेत्

ॐ या ओष॑धीः॒ पूर्व्वा॑ जा॒ता दे॒वेब्भ्य॑स्त्रियु॒गम्पु॒रा। मनै॒ नु ब॒ब्भ्रूणा॑म॒हᳮ श॒तन्धामा॑नि स॒प्प्त च॑।

सर्वौषधि राख्ने ।

हिरण्यगर्भ इति पञ्चरत्नानि

पञ्चरत्न राख्ने ।

याः फलिनीरिति फलादीनि

ॐ याः᳣ फ॒लिनी॒र्य्याऽअ॑फ॒लाऽअ॑पु॒ष्प्पा याश्च्च॑ पु॒ष्प्पिणीः॑। बृह॒स्प्पति॑प्प्रसूता॒स्त्ता नो॑ मुञ्च॒न्त्वᳮह॑सः᳥ ॥

फल राख्ने ।

ओषधय इति यवान्

ॐ ओष॑धयः॒ सम॑वदन्त॒ सोमे॑न स॒ह राज्ज्ञा॑। यस्म्मै॑ कृ॒णोति॑ ब्ब्राह्म्म॒णस्त्तᳮ रा॑जन्न्पारयामसि ।

जौ राख्ने ।

गन्धद्वारामिति चन्दनम्

ॐ गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्व्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ।

चन्दन चढाउने ।

काण्डात्काण्डादिति दूर्वा

दुबो राख्ने ।

स्योना पृथिवीति सप्तमृत्तिका

ॐ स्यो॒ना पृ॑थिवि नो भवानृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी। यच्छा॑ नः॒ शर्म्म॑ स॒प्प्रथाः॑॥

सप्तमृत्तिका राख्ने ।

अश्वत्थेव इति पञ्चपल्लवैस्तन्मुखमाच्छाद्य

ॐ अ॒श्श्व॒त्थे वो॑ नि॒षद॑नम्प॒र्ण्णे वो॑ व्वस॒तिष्कृ॒ता। गो॒भाज॒ऽइत्त्किला॑सथ॒ यत्त्स॒नव॑थ॒ पूरु॑षम् ।

पञ्चपल्लव राख्ने ।

बृहस्पतेऽतीति वस्त्रयुग्मेन कलशं वेष्टयेत्

ॐ बृहस्पतेऽति यदर्योऽर्हाद्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेषु । यद्दी॒दय॒च्छव्व॑स ऋतप्प्रजात॒ तद॒स्मासु॒ द्रवि॑णं धेहि चि॒त्रम् ॥
उपयामगृहीतोसि बृहस्पतये त्वेषते योनिर्बृहस्पतये त्त्वा ॥

कपडा बेरिदिने ।

अम्बेऽम्बिके इति आम्रपल्लवैस्तन्मुखमाच्छाद्य

ॐ अम्बेऽम्बिकेऽम्बालिके न मा नयति कश्चन । सस॑स्त्यश्व॒कः᳣ सुभ॑द्रिकां काम्पीलवा॒सिनी॑म् ॥

आँप, बर र पीपलको पात राख्ने ।

तत्त्वा यामीति कलशे वरुणमावाह्य पूजयेत्

वरुणको आवाहन गरी पूजा गर्ने ।

ततः कलशे गङ्गादितीर्थान्यावाहयेत्

ॐ सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः । आयान्तु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः ॥

तीर्थहरूको आवाहन गर्ने ।

कलशं स्पृष्ट्वाभिमन्त्रयेत्

कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूलेत्वस्यस्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्तद्वीपा वसुन्धरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदोऽप्यथर्वणः । अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः ॥

कलशको मुख छुने ।

ततः कलशप्रार्थना

ॐ देवदानवसंवादे मथ्यमाने महोदधौ । उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् । त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः । शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः । त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः । त्वत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमीहे जलोद्भव । सान्निध्यं कुरु देवेश प्रसन्नो भव सर्वदा ॥

पञ्चोपचार चढाएर प्रार्थना गर्ने ।

॥ इति कलश पूजा ॥

ऋग्वेद १०.६५.१४

गणेशपूजा-

गणेश र गौरी आवाहन

हातमा फूल र अक्षता लिएर गणेशजीको आवाहन गर्ने।

गणेश आवाहन मन्त्र

ॐ गणानां त्वा गणपति ಆ हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपति ಆ हवामहे निधीनां त्वा निधिपति ಆ हवामहे वसो मम। आहमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम्।। एह्येहि हेरम्ब महेशपुत्र ! समस्तविघ्नौघविनाशदक्ष !। माङ्गल्यपूजाप्रथमप्रधान गृहाण पूजां भगवन् ! नमस्ते।। ॐ भूर्भुवः स्वः सिद्धिबुद्धिसहिताय गणपतये नमः, गणपतिमावाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि च। हातमा लिएको फूल र अक्षता गणेशजीलाई अर्पण गर्ने। फेरि फूल र अक्षता लिएर गणेशजीको दायाँपट्टि गौरीजीको आवाहन गर्ने।

गौरी आवाहन मन्त्र

ॐ अम्बे अम्बिकेऽम्बालिके न मा नयति कश्चन। ससस्त्यश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम्।। हेमाद्रितनयां देवीं वरदां शङ्करप्रियाम्। लम्बोदरस्य जननीं गौरीमावाहयाम्यहम्।। ॐभूर्भुवः स्वः गौर्यै नमः, गौरीमावाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि च।

प्रतिष्ठा (प्राणप्रतिष्ठा)

तलका मन्त्र पढेर गणेश र गौरीको प्राणप्रतिष्ठा गर्ने।ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञ ಆ समिमं दधातु। विश्वे देवास इह मादयन्तामो ३ म्प्रतिष्ठ।। अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्तु च। अस्यै देवत्वमर्चायै मामहेति च कश्चन।। गणेशाम्बिके ! सुप्रतिष्ठिते वरदे भवेताम्।

आसन

प्रतिष्ठापूर्वकम् आसनार्थे कुश अर्पण गरी प्रणाम गर्ने। (वस्तु नभए अक्षता अर्पण गर्ने, कुनै उपचारका लागि चाहिने वस्तु नपाएमा फूल अर्पण गर्ने)।

ॐ सुमुखाय नमस्तुभ्यं गणाधिपतये नमः । गृहाणासनमीश त्वं विघ्नपुञ्जं निवारय ।। प्रतिष्ठापूर्वकम् आसनार्थे अक्षताान् समर्पयामि गणेशाम्बिकाभ्यां नमः।

पाद्यार्घ्यादि र पञ्चामृत स्नान

पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, स्नानीय र पुनराचमनीयका लागि जल समर्पण गर्ने। ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्।। एतानि पाद्यार्घ्याचमनीय-स्नानीयपुनराचमनीयानि समर्पयामि गणेशाम्बिकाभ्यां नमः।

दुग्धस्नान

ॐ पय: पृथिव्यां पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयो धाः पयस्वतीः। प्रदिशः सन्तु मह्यम्।। कामधेनुसमुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम्। पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानार्थमर्पितम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पयः स्नानं समर्पयामि। (पुनः जल स्नान गराउनुहोस्।)

दधिस्नान

ॐ दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः। सुरभि नो मुखाकरत्प्रण आयू ಆ षि तारिषत्।। पयसस्तु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिप्रभम्। दध्यानीतं मया देव! स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, दधिस्नानं समर्पयामि। (पुनः जल स्नान गराउनुहोस्।)

घृत स्नान

ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतम्वस्य धाम। अनुष्वधमा वह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम्।। नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसंतोषकारकम्। घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, घृतस्नानं समर्पयामि। (पुनः जल स्नान गराउनुहोस्।)

मधुस्नान

ॐ मधुव्वाताऽऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः मधुनक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव ಆ रजः। मधुद्यौरस्तु नः पिता मधुमान्नो व्वनस्पतिर्म्मधुमा आऽ2 अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवन्तु नः।। पुष्परेणुसमुद्भूतं सुस्वादु मधुरं मधु। तेजः पुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, मधुस्नानं समर्पयामि। (पुनः जल स्नान गराउनुहोस्।)

शर्करास्नान (चिनी)

ॐ अपा ಆ रसमुद्वयसಆ सूर्ये सन्त ಆ समाहितम्। अपा ಆ रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममुपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम्।। इक्षुरससमुद्भूतां शर्करां पुष्टिदां शुभाम्। मलापहारिकां दिव्यां स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, शर्करास्नानं समर्पयामि। (पुनः जल स्नान गराउनुहोस्।)

पञ्चामृतस्नान

ॐ पञ्चनद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सश्रोतसः। सरस्वती तु पञ्चधा सोदेशेऽभवत्सरित्।। पञ्चामृतं मयानीतं पयो दधि घृतं मधु। शर्करया समायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि।

शुद्धोदकस्नान

ॐ शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस्तऽआश्विनाः श्येतः श्येताक्षोऽरुणस्ते रुद्राय पशुपतये कर्णायामा अवलिप्तारौद्रा नभोरूपाः पार्जन्याः।। गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति। (आचमनका लागि जल दिने।)

वस्त्रोपचार र चन्दनादि

वस्त्र समर्पण

ॐ युवा सुवासाः परिवीत आगात् स उ श्रेयान् भवति जायमानः। तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो3 मनसा देवयन्तः।। शीतवातोष्णसंत्राणं लज्जाया रक्षणं परम्। देहालङ्करणं वस्त्रामतः शान्तिं प्रयच्छ मे।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, वस्त्रां समर्पयामि। वस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि। (वस्त्रका साथ आचमनका लागि जल दिने।)

उपवस्त्र समर्पण

ॐ सुजातो ज्योतिषा सह शर्म वरूथमाऽसदत्स्वः। वासो अग्ने विश्वरूप ಆ सं व्ययस्व विभावसो।। यस्याभावेन शास्त्रोक्तं कर्म किञ्चिन्न सिध्यति। उपवस्त्रं प्रयच्छामि सर्वकर्मापकारकम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, उपवस्त्रं समर्पयामि। (उपवस्त्र नभए रक्त सूत्र अर्पित गर्ने। उपवस्त्रपछि आचमनका लागि जल दिने।)

यज्ञोपवीत (जनै) समर्पण

ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रां प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात्। आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः।। यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवीततेनोपनह्यामि। नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम्। उपवीतं मया दत्तं गृहाण परमेश्वर !।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि। (यज्ञोपवीतपछि आचमनका लागि जल दिने।)

चन्दनानुलेपन

ॐ त्वां गन्धर्वा अखन आस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्पतिः। त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान् यक्ष्मादमुच्यत।। श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गंधाढ्यं सुमनोहरम्। विलेपनं सुरश्रेष्ठ ! चन्दनं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, चन्दनानुलेपनं समर्पयामि।

अक्षता समर्पण

ॐ अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रिया अधूषत। अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती योजान्विन्द्र ते हरी।। अक्षतााश्च सुरश्रेष्ठ कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः। मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, अक्षताान् समर्पयामि।

पुष्पमाला, दूर्वा र सिन्दूर

ॐ ओषधीः प्रति मोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः। अश्वा इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्णवः।। माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो। मयाहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पुष्पमालां समर्पयामि। ॐ काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि। एवा नो दूर्वे प्रतनुसहश्रेण शतेन च।। दूर्वाङ्कुरान् सुहरितानमृतान् मङ्गलप्रदान्। आनीतांस्तव पूजार्थं गृहाण गणनायक !।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, दूर्वाङ्कुरान् समर्पयामि। ॐ सिन्धोरिव प्राध्वने शूघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यह्वाः। घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दन्नूर्मिभिः पिन्वमानः।। सिन्दूरं शोभनं रक्तं सौभाग्यं सुखवर्धनम्। शुभदं कामदं चैव सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, सिन्दूरं समर्पयामि।

अन्य सुगन्धि द्रव्य

ॐ अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः। हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमा ಆ सं परि पातु विश्वतः।। अबीरं च गुलालं च हरिद्रादिसमन्वितम्। नाना परिमलं द्रव्यं गृहाण परमेश्वर!।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि। दिव्यगन्धसमायुक्तं महापरिमलाद्भुतम्। गन्धद्रव्यमिदं भक्त्या दत्तं वै परिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, सुगन्धिद्रव्यं समर्पयामि।

धूप, दीप र नैवेद्य

धूप:

ॐ धूरसि धूर्व्व धूर्व्वन्तं धूर्व्वतं योऽस्मान् धूर्व्वति तं धूर्व्वयं वयं धूर्व्वामः। देवानामसि वद्दितम आसस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम्।। वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः। आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, धूपमाघ्रापयामि।

दीप:

ॐ अग्निर्ज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहा। अग्निर्वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा सूर्यो वर्चो ज्योतिर्वर्च स्वाहा।। ज्योर्ति सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा।। साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वद्दिना योजितं मया। दीपं गृहाण देवेश त्रौलौक्यतिमिरापहम्।। भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने। त्राहि मां निरयाद् घोराद् दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, दीपं दर्शयामि।

नैवेद्य:

(पुष्प चढाएर बायाँ हातले पूजित घण्टा बजाउँदै) 'ॐ हृषीकेशाय नमः' भनेर हात धुने। ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्षಆ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत। पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रा s तथा लोका s अकल्पयन्।। ॐ प्राणाय स्वाहा। ॐ अपानाय स्वाहा। ॐ समानाय स्वाहा। ॐ उदानाय स्वाहा। ॐ व्यानाय स्वाहा। शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च। आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, नैवेद्यं निवेदयामि। नैवेद्यान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।

फल, आचमन र दक्षिणा

ऋतुफल:

ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः। बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्व ಆ हसः।। इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव। तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, ऋतुफलानि समर्पयामि। फलान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि। जल अर्पित करे।

आचमन:

ॐ मध्ये-मध्ये पानीयं समर्पयामि। उत्तरापोशनं समर्पयामि हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि मुखप्रक्षालनं समर्पयामि।

करोद्वर्तन (हात शुद्ध):

ॐ आ शुना ते आ शुः पृच्यतां परुषा परुः। गन्धस्ते सोममवतु मदाय रसो अच्युतः।। चन्दनं मलयोद्भुतं कस्तूर्यादिसमन्वितम्। करोद्वर्तनकं देव गृहाण परमेश्वर।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, करोद्वर्तनकं चन्दनं समर्पयामि।

ताम्बूल (पान):

ॐ यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत। वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः।। पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्। एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, मुखवासार्थम् एलालवंगपूगीफलसहितं ताम्बूलं समर्पयामि। (इलायची, लौंग-सुपारी पान-मसला अर्पण गर्ने ।)

दक्षिणा:

ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम।। हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः। अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, कृतायाः पूजायाः साद्गुण्यार्थे द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि। (द्रव्य दक्षिणा समर्पित गर्ने।)

विशेषार्घ्य

ताम्रपात्रमा जल भरेर चन्दन, अक्षता, फल, फूल, दूर्वा र दक्षिणा राखेर अर्घ्यपात्रलाई हातमा लिई निम्नलिखित मन्त्रहरू पढ्ने। ॐ रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष रक्ष त्रैलोक्यरक्षक। भक्तानामभयं कर्ता त्राता भव भवार्णवात्।। द्वैमातुर कृपासिन्धो षाण्मातुराग्रज प्रभो! । वरदस्त्वं वरं देहि वाञ्छितं वाञ्छितार्थद।। गृहाणार्घ्यमिमं देव सर्वदेवनमस्कृतम्। अनेन सफलार्घ्येण फलदोऽस्तु सदा मम। माथि दिइएको विशेषार्घ्य मन्त्र पूरा पढेर गौरी र गणेशजीलाई विशेषार्घ्य अर्पण गर्ने।

आरती, पुष्पाञ्जलि र प्रार्थना

आरती:

ॐ इद आ हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीर आ सर्वगण आ स्वस्तये। आत्मसनि प्रजासनि पशुसनि लोकसन्यभयसनि। अग्निः प्रजां बहुलां मे करोत्वन्नं पयो रेतो अस्मासु धत्त।। ॐ आ रात्रि पार्थिव ಆ रजः पितुरप्रायि धामभिः। दिवः सदा ಆ सि बृहती वि तिष्ठस आत्वेषं वर्तते तमः।। कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम्। आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, अरार्तिकं समर्पयामि। कर्पूरले आरती गर्ने। आरतीपछि गङ्गाजल अर्पण गर्ने।

मन्त्र पुष्पाञ्जलि:

फूल र अक्षता लिएर उठ्ने।ॐ मालतीमल्लिकाजाती- शतपत्रादिसंयुताम्। पुष्पाञ्जलिं गृहाणेश तव पादयुगार्पितम्।। ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्। ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः।। नानासुगन्धिपुष्पाणि यथाकालोद्भवानि च। पुष्पाञ्जलिर्मया दत्तं गृहाण परमेश्वर।। अनेन गणेशः अम्बिका च प्रीयताम्।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि। (पुष्पाञ्जलि अर्पित गर्ने।)

प्रदक्षिणा (परिक्रमा):

ॐ ये तीर्थानि प्रचरन्ति सृकाहस्ता निषङ्गिणः। तेषा ಆ सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि। यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च। तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणपदे पदे।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, प्रदक्षिणां समर्पयामि। (प्रदक्षिणा गर्ने।)

प्रार्थना:

विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय लम्बोदराय सकलाय जगद्धिताय। नागाननाय श्रुतियज्ञविभूषिताय गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते।। लम्बोदर नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय। निर्विविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा।। अनया पूजया सिद्धि-बुद्धि-सहितः श्रीमहागणपतिः साङ्गः सपरिवारः प्रीयताम्।।

श्रीविघ्नराजप्रसादात्कर्तव्यामुककर्मनिर्विघ्नसमाप्तिश्चास्तु।

रक्षावन्धन पूजा-

यव, कुश, दूर्वा, सर्षप, चन्दन, गोमय, हरिद्रा दधिसहितां रक्षां ताम्रपात्रे निधाय पात्रं स्पृशन् नारायणकवचं पठेत्

ॐ पूर्वे रक्षतु गोविन्द आग्नेय्यां धरणीधरः याम्यां रक्षतु वाराहो नारसिंहस्तु नैर्ऋते ॥
वारुण्यां केशवो रक्षेद्वायव्यां मधुसूदनः । उत्तरे श्रीधरो रक्षेत् ऐशान्यां तु गदाधरः ॥
ऊर्ध्वं गोवर्धनो रक्षेदधस्तात् तु महेश्वरः । एवं दशदिशो रक्षेद्वासुदेवो जनार्दनः । यज्ञाग्रे रक्षताच्छङ्ख पृष्ठे वै पद्ममुत्तमम् ॥
वामपार्वे गदा रक्षेद्दक्षिणे तु सुदर्शनः । उपेन्द्रः पातु ब्रह्माणमाचार्य पातु वामनः ॥
ऋग्वेदमच्युतो रक्षेद्यजुर्वेदमधोक्षजः । कृष्णो रक्षतु सामानमथर्वाणञ्च माधवः ॥
उपविष्टाँश्च विप्राँस्ताननिरुद्धोऽभिरक्षतु । यजमानं सपत्नीकं पुण्डरीकाक्ष एव तु ॥
रक्षाहीनं तु यत्स्थानं तत्सर्वं रक्षताद्धरिः । वेदमन्त्रैश्च कर्तव्या रक्षा शुभैस्तु सर्षपैः ॥
कृत्वा पोटलिकाम् पूर्वं बध्नीयाद्दक्षिणे करे ॥

जौ, कुश, दूर्वा, सर्स्यूँ, चन्दन, गोबर, बेसार र दही हालेर, फूल-अक्षता लिई रक्षाबन्धन छुने ।

ॐ र॒क्षो॒हणँ॑ व्वलग॒हनँ॑ व्वैष्ण॒वीमि॒दम॒हन्तँ व्व॑ल॒गमुत्कि॑रामि॒ यं मे॒ निष्ट्यो॒ यम॒मात्यो॑ निच॒खाने॒ दम॒हन्तँ व्व॑ल॒गमुत्कि॑रामि॒ यं मे॑ समा॒नो यमस॑मानो निच॒खाने॒ दम॒हन्तँ व्व॑ल॒गमुत्कि॑रामि॒ यं मे॒ सब॑न्धु॒र्यमस॑बन्धुर्निच॒खाने॒ दम॒हन्तँ व्व॑ल॒गमुत्कि॑रामि॒ यं मे॑ सजा॒तो यमस॑जातो निच॒खानोत्कृ॒त्याङ्कि॑रामि ॥
स्व॒राड॑सिसपत्न॒हा स॑त्र॒राड॑स्यभिमाति॒हा ज॑न॒राड॑सि रक्षो॒हा स॑र्व्व॒राड॑स्यमित्र॒हा ॥
ॐ र॒क्षो॒हणो॑ व्वो व्वलग॒हनः॒ प्रोक्षा॑मि व्वैष्ण॒वान्र॑क्षो॒हणो॑वो व्वलग॒हनोऽव॑नयामि व्वैष्ण॒वान्र॑क्षो॒हणो॑ व्वो व्वलग॒हनोऽव॑स्तृणामि व्वैष्ण॒वान्र॑क्षो॒हणौ॑ व्वाँ व्वलग॒हना॒ऽउप॑दधामि व्वैष्ण॒वी र॑क्षो॒हणौ॑ व्वाँ व्वलग॒हनौ॒ पर्यू॑हामि व्वैष्ण॒वी वै॑ष्ण॒वम॑सि वै॑ष्ण॒वास्थ॑ ॥
ॐ स॒प्तऋष॑यः॒ प्रति॑हिताः॒ शरी॑रे स॒प्त र॑क्षन्ति॒ सद॒म प्र॑मादम् । स॒प्तापः॒ स्वप॑तो लो॒कमी॑यु॒स्तत्र॑ जागृतो॒ऽस्व᳖प्नजौ सत्र॒सदौ॑ च दे॒वौ ।

रक्षाबन्धनको पूजा गर्ने ।

॥ इति ॥

–२५;

वनस्पतिपूजा-

ततः कलशस्कन्ध प्रदेशे वनस्पति पूजा

ॐ गणपतये नमः ।, ॐ सूर्याय नमः । ॐ देव्यै नमः ।, ॐ शिवाय नमः । ॐ विष्णवे नमः ।, ॐ विनायकाय नमः । ॐ दूर्गाय नमः ।, ॐ वायव्याय नमः । ॐ आकाशाय नमः ।, ॐ अश्विनिकुमाराभ्यां नमः । ॐ सूर्याय नमः ।, ॐ सोमाय नमः । ॐ भौमाय नमः ।, ॐ बुधाय नमः । ॐ बृहस्पतये नमः ।, ॐ शुक्राय नमः । ॐ शनैश्चराय नमः ।, ॐ राहवे नमः । ॐ केतवे नमः ।, ॐ ईश्वराय नमः । ॐ उमाय नमः ।, ॐ स्कन्दाय नमः । ॐ हरये नमः ।, ॐ ब्रह्मणे नमः । ॐ इन्द्राय नमः ।, ॐ यमाय नमः । ॐ कालाय नमः ।, ॐ चित्रगुप्ताय नमः । ॐ अग्नये नमः ।, ॐ अद्भ्यो नमः । ॐ भूम्यै नमः ।, ॐ विष्णवे नमः । ॐ इन्द्राय नमः ।, ॐ इन्द्राण्यै नमः । ॐ प्रजापतये नमः ।, ॐ सर्पेभ्यो नमः । ॐ ब्रह्मणे नमः ।, ॐ इन्द्राय नमः । ॐ अग्नये नमः ।, ॐ यमाय नमः । ॐ निऋतये नमः ।, ॐ वरुणाय नमः । ॐ वायुभ्यो नमः ।, ॐ सोमाय नमः । ॐ इशानाय नमः ।, ॐ ब्रह्मणे नमः । ॐ अनन्ताय नमः ।, ॐ ध्रुवाद्यष्टवसुभ्यो नमः ।, ॐ धात्रादिद्वादशादित्येभ्यो नमः ।, ॐ विरभद्राद्येकादश रुद्रेभ्यो नमः ।, ॐ गौर्याद्याः शोडश मातृभ्यो नमः ।, ॐ आवाहयाद्याः सप्त मरुद्भ्यो नमः ।, ॐ विनायकब्रह्मविष्णुरुद्रार्कवनस्पतिभ्यो नमः । ॐ आत्मन इष्ट देवताभ्यो नमः ।, ॐ कुलदेवताभ्यो नमः ।, ॐ स्थान देवताभ्यो नमः ।, ॐ ग्रामदेवताभ्यो नमः ।, ॐ वास्तुदेवताभ्यो नमः ।, ॐ सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ।

वनस्पतिको पूजा गर्ने ।

यथा मिलितोपचारैः पञ्चोपचारैः / षोडशोपचारैर्वा पूजयेत्

ॐ सूर्यः सौर्यमथेन्दुरुच्चपदविं सन्मंगलं मङ्गलः । सद्बुद्धिंच बुधो गुरुश्च गुरुतां शुक्रः सुखं शं शनिः । राहुर्बाहुबलं करोतु सततं केतुः कुलस्योन्नतिं । नित्यं प्रीतिकरा भवन्तु मम ते सर्वेऽनुकूलाः ग्रहाः ॥

वनस्पति देवतालाई पनि पञ्चोपचार चढाउने र प्रार्थना गर्ने ।

ॐ ब्रह्मामुरारिस्त्रीपुरान्तकारी, भानुशशी भूमिसूतो बुधश्च । गुरुश्च शुक्रः शनिराहुकेतवः सर्वे ग्रहाः शान्तिकरा भवन्तु ॥

॥ इति ॥

पूस्तकपूजा-

आवाहनम्

ॐ श्री गणेशाय नमः । श्री सरस्वत्यै नमः । श्री वेदपुरुषाय नमः । श्री पूराणपुरुषोत्तमाय नमः । विणा पूस्तकधारिण्यै नमः । आवाहितो भवः । आसनं समर्पयामि - पाद्यादिकं समर्पयामि ।

पूजनम्

ततः सहस्रशीर्षेति षोडशमन्त्रैः पूजयेत्

पञ्चोपचारले पूजा गर्ने, तिलले पुरुषसूक्त पढ्दै पूजा गर्ने, अनि फल र द्रव्य चढाएर प्रार्थना गर्ने ।

लेखनी निर्मिता पूर्वं ब्रह्मणा पर्मेष्ठिना । लोकानां च हितार्थाय तस्मात्तां पूजयाम्यहम् ॥
शास्त्राणां व्यवहाराणां विद्यानामाप्नुयाद्यत । अतस्त्वां पूजयिष्यामी मम हस्ते स्थिरा भव ॥

सरस्वती प्रार्थना

ॐ या कुन्देन्दु- तुषारहार- धवला य शुभ्रवस्त्रावृता । या विणा वरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ॥
या ब्रह्म-ऽच्युतशंकर प्रभृतिभिर्देवै सदा वन्दिता । सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापाहा ॥
शुक्लां ब्रह्मविचारसार परमा माद्यां जगदव्यापिनिं । विणा पुस्तकधारिणिमभयदां जाड्यान्धकारापहाम् ॥
हस्तेस्फाटिकमालिकां च दधती पद्मासने संस्थितां । वन्दे तां परमेश्वरिं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम् ॥
ॐ विणापुस्तकधारिण्यै श्री सरस्वत्यै नमः ॥

पुस्तकमा पुष्प चढाई घुँडा टेकेर, कान समाएर ढोग्नू ।

॥ इति पूस्तक पूजा विधिः ॥

होमसङ्कल्पः-

कुशादिकमादाय -

ॐ तत्सत् ॐ विष्णुः ३ इत्यादिदेशकालादीन् सङ्कीर्त्य (अमुक) गोत्रस्य (अमुक) प्रवरस्य (अमुक) शाखान्तर्गत (अमुक) वेदाध्यायिनो (अमुक) शर्मणो वर्मणो, गुप्तस्य दासस्य वा मम (अमुक) कर्मणि------------------- आधाराज्यभाग पञ्चवारुणि होम पूर्वक प्रधानभूतेभ्यो देवेभ्यो गणपत्यादि पञ्चायतनेभ्यो विनायकादि पञ्चलोकपालेभ्यः सूर्यादिनवग्रहेभ्य इश्वराद्यधिदेवेभ्यो ऽग्न्यादिप्रत्यधिदेवेभ्य इन्द्रादिदशदिकपालेभ्यो ध्रुवाद्यष्ट वसुभ्यो धात्रादिद्वादशदित्येभ्यो वीरभद्राद्येकादशरुद्रभ्यो गौर्यादिषोडशमातृभ्य आवहादिसप्तमरुद्भ्यो विनायक ब्रह्म विष्णु रुद्रार्क वनस्पतिभ्यः प्रधानदेवेभ्यः तथा चतुः स्वस्तिभ्यः पयः पञ्चभ्यः षड्विष्णुभ्यो द्वादश देवताभ्योः द्वादशशान्तिभ्यः षट्प्रातर्भ्यः षड्वातेभ्य स्त्र्यनडुभ्यः पञ्चभगेभ्यः पन्चेन्द्रियेभ्यो पञ्च वरुणेभ्यो गायत्र्यै सावित्र्यै सरस्वत्यै गृहमात्रे अन्नपूर्णायै महालक्ष्म्यै महारिष्टविनाशिन्यै चण्ड्यै द्यौराल्यै वास्तुदेवाय भूमिदेवाय गौडुदेवाय क्षेत्रपालाय ग्रामदेवाय स्वर्गेन्द्राय पाताल वासुकिभ्यो मित्रलोक पालाय मान्धात्रे तीर्थराजाय व्रतराजाय पुनर्दिक्पालेभ्य तिथिव्भ्यो नक्षत्रेभ्यो वारेभ्यः करणेभ्यो वातेभ्यो मेघेभ्यः समुद्रेभ्यो नदीभ्य इष्टदेवेभ्यः कुलदेवेभ्यः स्थापितदेवेभ्यो भैरवाय भैरव्यै विन्ध्यवासिन्यै स्थान विशेषाधिपतिदेवताभ्यः सर्वदेवेभ्यः सर्वहोम पुरणार्थेभ्यः पञ्चपाण्डवेभ्यो भीमसेनाय पितृभ्यो वैश्वानराय तथोत्तराङ्गत्वेन भूर्भुवः स्वः । अग्निवरुण सवितृ-विष्णु-विश्वेदेव-मरुत्स्वर्क-प्रजापति-स्विष्टकृद्देवेभ्यश्च इदमाज्यादि द्रव्यहोमं यथासंख्येन ब्राह्मणद्वारा अहं करिष्ये ।

कुश लिएर जल समाउने ।

॥ इति होमसङ्कल्पः ॥

ततः उपयमनकुशान् वामहस्ते कृत्वोत्तिष्ठन् प्रजापतिं मनसा ध्यायन् समिद्धतमेऽग्नौ इति मन्त्रेण -

उपयमन लिएर, अघि छुट्याइराखेका तीन समिधा घिउमा चोबेर होम्नू ।

पूर्वस्थापितास्तिस्रः समिधः प्रक्षिप्योपविश्य । पृष्टो दिवीति मन्त्रेण दक्षिणचुलुकेन सपवित्र प्रोक्षण्युदक मादाय -

अघि राखेका तीन समिधा अग्निमा हालेर बस्ने; «पृष्टो दिवि» मन्त्रले दाहिने हातको चुलुमा पवित्रसहित प्रोक्षणीको जल लिने ।

सुसमिद्धायेतिमन्त्रेण तज्जलेन प्रदक्षिणक्रमेणाग्निं पर्युक्ष्य -

ॐ सुस॑मिद्धाय शो॒चिषे॑ घृ॒तन्ती॒व्व्रञ्जु॑होतन। अ॒ग्ग्नये॑ जा॒तवे॑दसे ॥

«सुसमिद्धाय» मन्त्रले त्यही जल प्रदक्षिण क्रमले अग्निको वरिपरि छर्केर पर्युक्षण गर्ने ।

पातितदक्षिणजानुः कुशेन ब्रह्मणान्वारब्धः समिद्धतमेऽग्नौ स्रुवेणाज्याहुतीर्जुहोति तत्राघारादारभ्य द्वादशाहुतिषु तत्तदाहुत्यनन्तरं स्रुवावस्थितहुतशेषघृतस्य प्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः ।

प्रजापत्यादिहोम

ॐ प्रजापतय इतिप्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ( मनसैव)

मनमनै प्रजापतिको ध्यान गर्ने ।

ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि ।

ॐ इन्द्रायेति प्रजापति ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्द इन्द्रो देवता आज्यहोमे विनियोगः ।

आघार भनेको अग्निमा घिउको धारा दिनु हो ।

इन्द्राय स्वाहा । इदमिन्द्राय न मम । (इति आघारौ ) प्रोक्षणीपात्रेऽपि ।

ॐ अग्नय इति प्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो ऽग्निर्देवता आज्यहोमे विनियोगः ।

ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि ।

ॐ सोमायेति प्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः सोमो देवता आज्यहोमे विनियोगः ।

ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय न मम । (इति आज्यभागौ) प्रोक्षणीपात्रेऽपि ।

ॐ भूर्भुवः स्वरिति महाव्याहृतीनां प्रजापति ऋषि रग्निवायसूर्या देवता गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छदांसि अग्न्याधाने विनियोगः ।

ॐ भूः स्वाहा । इदमग्नये न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि । ॐ भुवः स्वाहा । इदं वायवे न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि । ॐ स्वः स्वाहा । इदं सूर्याय न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि । एता महाव्याहृतयः ।

पञ्चवारुणिहोमः-

ॐ त्वन्नोऽअग्न इति व्वामदेवऋषिरग्नीवरुणौ देवते त्रिष्टुप्छन्दः᳣ प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः᳣ । ॐ त्वन्नो॑ऽअग्ने॒ व्वरु॑णस्य व्वि॒द्वान् दे॒वस्य॒ हेडो॒ ऽअव॑यासिसीष्ठाः᳥ । यजिष्ठो व्वह्नितमः᳥ शोशुचानो व्विश्श्वा द्वेषाᳩसि प्रमुमुग्ध्यस्मत्स्वाहा ।

इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि ।

ॐ स त्वन्न इति व्वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः᳣ अग्नीवरुणौ देवते आज्यहोमे विनियोगः᳣ । ॐ स त्वन्नो॑ऽअग्नेव॒मो भ॑वो॒ती नेदि॑ष्ठोऽअ॒स्या ऽउ॒षसो॒ व्व्युष्टौ । अवयव नो व्वरुणᳮ रराणो व्वीहि मुडीकᳮ सुहवो नधि स्वाहा ॥

इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि ।

ॐ अयाश्चाग्न इति वामदेव ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽ ग्निर्देवता प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः । ॐ अयाश्चाग्ने स्यनभि शस्तिपाश्च सत्य मित्त्व मयाऽसि । अया नो यज्ञं वहास्यया नो धेहि भेषजᳮ स्वाहा ॥

इदमग्नये न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि ।

ॐ ये ते शतमिति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वरुणः सविता विष्णु र्विश्वेदेवा मरुतः स्वर्का देवता प्रायश्चित्त होमे विनियोगः । ॐ ये ते शतं व्वरुणं ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा व्वितता महान्तः । तेभिर्नोऽअद्य सवितोत व्विष्णुर्व्विश्वेमुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा ॥

इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यः स्वर्केभ्यो न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि ॥

ॐ उदुत्तममिति शुनः᳣ शेप ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो व्वरुणो देवता पाशान्मोचने विनियोगः᳣ । ॐ उदुत्तमँ व्वरुण पाशमस्मदवाधमँ व्विमध्यमᳮस्रथाय । अथा॑ व्व॒यमा॑दित्यव्र॒ते तवाना॑गसो॒ऽ अदि॑तये स्याम स्वाहा॥

इदं वरुणाय न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि । एताः प्रायश्चित्तसज्ञकाः । इति पञ्चवारुणिहोमः ।

गणेशो भास्करो देवी शिवो विष्णुश्च पञ्चमः । पाञ्चायतननामानि कथिताः पञ्चदेवताः ॥१॥
विनायकस्तथा दुर्गा वायुराकाश एव व । नासत्यौ चेति पञ्चैते लोकपाला प्रकीर्तिताः ॥२॥
सूर्यः सोमश्च भौमश्च बुधो जीवश्च भार्गवः । शनि राहुश्च केतुश्च कथिताश्च नवग्रहाः ॥३॥
ईश्वरश्च उमा स्कन्धो विष्णुर्ब्रह्मा शचीपतिः । यमः कालश्चित्रगुप्त इत्येता अधिदेवता ॥४॥
अग्निरापो धरा विष्णुरिन्द्र ऐन्द्रि प्रजापतिः । सर्पा ब्रह्मा क्रमात्प्रोक्ता नव प्रत्यधिदेवताः ॥५॥
इन्द्राग्नी यमनिर्ऋती वरुणो मरुतो विधुः । ईशो ब्रह्मा तथानन्तो दिक्पालाः दश कीर्तिताः ॥६॥
ध्रुवादिष्टवसुर्ज्ञेयो धात्रादित्यास्तु द्वादश । वीरभद्राद्येकादश गौर्यादिमातृषोडश ॥७॥
आवाहादिमरुत्सप्त विनायकविधी हरिः । रुद्रश्चार्कस्तथा प्रोक्तो वनस्पतिः क्रमेण हि ॥८॥
चतुः स्वस्तिः पयः पञ्च षड्विष्णुर्देव द्वादश । शान्तिर्द्वादश षट्प्रातः षड्वातास्तु क्रमेण हि ॥९। अनडुत्संज्ञको ज्ञेयो होमकर्मणि वै ध्रुवम् । पञ्चभगेन्द्रियाः पञ्च वरुणः पञ्च एव च ॥१०॥
गायत्री चैव सावित्री वाग्देवी गृहमातृकाः । अन्नपूर्णा महालक्ष्मी महारिष्टविनाशिनी ॥११॥
चण्डि द्यौराली विज्ञेया वास्तुभुम्यस्तथैव च । गैडुश्च क्षेत्रपालश्च ग्रामदेवास्ततः परम् ॥१२॥
स्वर्गेन्द्रो वासुकिश्चैव मित्रलोकस्तथैव च । मान्धाता तीर्थराजश्च व्रतराजस्ततः परम् ॥१३॥
पुनर्दिक्पाला ज्ञेयास्तिथिनक्षत्रयोगकाः । वारश्च करणश्चैव वायुमेघसमुद्रकाः ॥१४॥
नदीष्टकुलदेवाश्च स्थापिता देवताः क्रमात् । भैरवो भैरवी विन्ध्यवासिनी स्थानदेवता ॥१५॥
एषोह सर्वदेवाश्च शुक्रज्योतिश्तथैव च । पाण्डवाः पितरश्चैव वैश्वानरः क्रमेण च ॥१६॥
पूर्णपात्रं ततो दद्याद्बहिर्होमस्ततः परम् । गोभूरत्नहिरण्यादि रौप्यवस्त्राणि चैव हि ॥१७॥
देयानि द्विजमुख्येभ्यो यजमानै र्विशेषतः । इति होमसूत्राणि ।

ऋग्वेद ५.८६.१

प्रधानदेवताहोमः

ग॒णाना॑न्त्वा ग॒णप॑तिᳮहवामहे प्प्रि॒याणा॑न्त्वा प्प्रि॒यप॑तिᳮहवामहे निधी॒नान्त्वा॑ निधि॒पति॑ᳮ हवामहे व्वसो मम। आहम॑जानि गर्ब्भ॒धमा त्त्वम॑जासि गर्ब्भ॒धम् ॥

इदं गणपतये न मम ॥

इदं सूर्याय न मम ॥

ॐ दे॒वीर्द्द्वार॒ऽ इन्द्र॑ᳮसङ्घा॒ते व्वी॒ड्ड्वीर्य्याम॑न्नवर्द्धयन्। आ व्व॒त्त्सेन॒ तरु॑णेन कुमा॒रेण॑ च मीव॒तापार्व्वा॑णᳮ रे॒णुक॑काटन्नुदन्ताँ व्वसु॒वने॑ व्वसु॒धेय॑स्य व्व्यन्तु॒ यज॑ ॥

इदं देव्यै न मम ।

ॐ नमः॑ शम्भ॒वाय॑ च मयोभ॒वाय॑ च॒ नमः॑ शङ्क॒राय॑ च मयस्क्क॒राय॑ च॒ नमः॑ शि॒वाय॑ च शि॒वत॑राय च ॥

इदं शिवाय न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः ।

ॐ व्विष्ण्णो॑ र॒राट॑मसि॒ व्विष्ण्णोः॒ श्नप्प्त्रे॑ स्त्थो॒ व्विष्ण्णोः॒ स्यूर॑सि॒ व्विष्ण्णोर्द्ध्रु॒वो᳖ऽसि॒। व्वै॒ष्ण्ण॒वम॑सि॒ व्विष्ण्ण॑वे त्त्वा।

इदं विष्णवे न मम । इति पाञ्चायनाः ।

पञ्चलोकपालाः

ॐ ग॒णाना॑न्त्वा ग॒णप॑तिᳮहवामहे प्प्रि॒याणा॑न्त्वा प्प्रि॒यप॑तिᳮहवामहे निधी॒नान्त्वा॑ निधि॒पति॑ᳮ हवामहे व्वसो मम। आहम॑जानि गर्ब्भ॒धमा त्त्वम॑जासि गर्ब्भ॒धम् ।

इदं विनायकाय न मम ।

ॐ अम्बे॒ अम्बि॒केम्बा॑लिके॒ न मा॑नयति॒ कश्च॒न । सस॑स्त्यश्व॒कः᳣ सुभ॑द्रिकां काम्पीलवा॒सिनी॑म् ॥
स्वाहा ॥

इदं दुर्गायै न मम ।

इदं वायवे न मम ।

ॐ ऊ॒र्द्ध्वाऽ अ॑स्य स॒मिधो॑ भवन्त्यू॒र्द्ध्वा शु॒क्क्रा शो॒चीᳩष्ष्य॒ग्ग्नेः᳣। द्द्यु॒मत्त॑मा सु॒प्प्रती॑कस्य सू॒नोः᳣॥

इदमाकाशाय न मम ।

ॐ अ॒श्विनोर्भैष॑ज्येन॒ तेज॑से ब्ब्रह्मव्वर्च॒साया॒भि षि॑ञ्चामि॒ सर॑स्वत्यै॒ भैष॑ज्येन व्वी॒र्या॒या॒न्नाद्या॑या॒भि षि॑ञ्चा॒मीन्द्र॑स्येन्द्रि॒येण॒ ब्बला॑य श्रियै॒ यश॑से॒ भिषि॑ञ्चामि ॥
स्वाहा ॥

इदमश्विनीकुमाराभ्यां न मम । इति पञ्चलोकपालाः ।

नवग्रहाः-

इदं सूर्याय न मम ।

ॐ इमन्देवाऽअसपत्नᳮ सुवध्वं महते क्षत्राय महते ज्यैष्ठयाय महते जानराज्यायेन्द्रस्येन्द्रियाय । इ॒दम॒मुष्य॑ पु॒त्रम॒मुष्यै॑ पु॒त्रम॒स्यै व्वि॒शऽए॒ष व्वो॑मी॒ राजा॒ सोमो॒ऽस्माकं॑ ब्राह्म॒णानाᳩ॒ राजा॑ ॥
स्वाहा ॥

इदं सोमाय न मम ।

इदं भौमाय न मम ।

ॐ उद्द्बु॑द्ध्यस्वाग्ग्ने॒ प्प्रति॑ जागृहि॒ त्त्वमि॑ष्ट्टापू॒र्त्ते सᳮसृ॑जेथाम॒यञ्च॑। अ॒स्म्मिन्त्स॒धस्त्थे॒ऽअद्ध्युत्त॑रस्म्मि॒न्न्विश्श्वे॑ देवा॒ यज॑मानश्च्च सीदत॥

इदं बुधाय न मम ।

ॐ बृह॑स्प्पते॒ऽअति॒ यद॒र्य्योऽअर्हा॑द्द्यु॒मद्द्वि॒भाति॒ क्क्रतु॑म॒ज्जने॑षु। यद्दी॒दय॒च्छव॑सऽ ऋतप्प्रजात॒ तद॒स्म्मासु॒ द्द्रवि॑णन्धेहि चि॒त्रम्। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ बृह॒स्प्पत॑ये त्त्वै॒ष ते॒ योनि॒र्बृह॒स्प्पत॑ये त्त्वा ॥

इदं बृहस्पतये न मम ।

ॐ अन्ना॑त्त्परि॒स्रुतो॒ रस॒म्ब्रह्म्म॑णा॒ व्व्य᳖पिबत्त्क्ष॒त्रम्पयः॒ सोम॑म्प्र॒जाप॑तिः᳥। ऋ॒तेन॑ स॒त्त्यमि॑न्द्रि॒यँ व्वि॒पानᳮ शु॒क्क्रमन्ध॑स॒ऽइन्द्र॑स्येन्द्रि॒यमि॒दम्पयो॒ऽमृत॒म्मधु॑॥

इदं शुक्राय न मम ।

ॐ शन्नो॑ दे॒वीर॒भिष्ट्ट॑य॒ऽआपो॑ भवन्तु पी॒तये॑। शँयोर॒भि स्र॑वन्तु नः᳥ ॥

इदं शनैश्चराय न मम

इदं राहवे न मम ।

ॐ के॒तुङ्कृ॒ण्ण्वन्न॑के॒तवे॒ पेशो॑ मर्य्याऽअपे॒शसे॑। समु॒षद्द्भि॑रजायथाः᳥॥

इदं केतवे न मम ॥
इति नवग्रहाः ।

अधिदेवता -

ॐ त्र्य᳖म्बकँ यजामहे सुग॒न्धिं पु॑ष्ट्टि॒वर्द्द्ध॑नम् । उ॒र्व्वा॒रु॒कमि॑व॒ ब्बन्ध॑नान्मृ॒त्योर्मु॑क्षीय॒ मामृता॑त् ॥
स्वाहा ॥

इदमीश्वराय न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः

ॐ श्रीश्च्च॑ ते ल॒क्ष्म्मीश्च्च॒ पत्त्न्या॑वहोरा॒त्त्रे पा॒र्श्श्वे नक्ष॑त्राणि रू॒पम॒श्श्विनौ॒ व्व्यात्त॑म्। इ॒ष्ण्णन्नि॑षाणा॒मुम्म॑ऽइषाण सर्व्वलो॒कम्म॑ऽइषाण ॥

इदमुमायै न मम ।

ॐ यदक्क्र॑न्दः᳥ प्प्रथ॒मञ्जाय॑मानऽउ॒द्द्यन्त्स॑मु॒द्द्रादु॒त व्वा॒ पुरी॑षात्। श्ये॒नस्य॑ प॒क्षा ह॑रि॒णस्य॒ बा॒हूऽउ॑प॒स्त्तुत्त्य॒म्महि॑ जा॒तन्ते॑ऽअर्व्वन् ॥

इदं स्कन्दाय न मम ।

इदं विष्णवे न मम ।

ॐ ब्रह्म्म॑ जज्ज्ञा॒नम्प्र॑थ॒मम्पु॒रस्त्ता॒द्द्वि सी॑म॒तः᳣ सु॒रुचो॑ व्वे॒नऽआ॑वः᳥। स बु॒द्ध्न्या᳖ऽ उप॒माऽ अ॑स्य व्वि॒ष्ट्ठाः᳣ स॒तश्च्च॒ योनि॒मस॑तश्च्च॒ व्वि वः॑ ॥

इदं ब्रह्मणे न मम ।

ॐ त्रा॒तार॒मिन्द्र॑मवि॒तार॒मिन्द्र॒ᳮ हवे॑हवे सु॒हव॒ᳮ शूर॒मिन्द्र॑म्। ह्वया॑मि श॒क्क्रम्पु॑रुहू॒तमिन्द्र॑ᳮ स्व॒स्त्ति नो॑ म॒घवा॑ धा॒त्त्विन्द्रः॑॥

इदमिन्द्राय न मम ।

ॐ य॒माय॑ त्त्वा म॒खाय॑ त्त्वा॒ सूर्य्य॑स्य त्त्वा॒ तप॑से। दे॒वस्त्त्वा॑ सवि॒ता मद्ध्वा॑नक्क्तु पृथि॒व्व्याः᳣ सᳮस्पृश॑स्प्पाहि। अ॒र्च्चिर॑सि शो॒चिर॑सि॒ तपो॑ऽसि ॥

इदं यमाय न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः ।

ॐ कार्षि॑रसि समु॒द्द्रस्य॒ त्त्वा क्षि॑त्त्या॒ऽउन्न॑यामि। समापो॑ऽअ॒द्द्भिर॑ग्ग्मत॒ समोष॑धीभि॒रोष॑धीः᳥॥

इदं कालाय न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः ।

ॐ इन्धाना॑स्त्त्वा श॒तᳮ हिमा॑ द्द्यु॒मन्त॒ᳮ समि॑धीमहि। व्वय॑स्वन्तो व्वय॒स्कृत॒ᳮ सह॑स्वन्तः᳥ सह॒स्कृत॑म्। अग्ग्ने॑ सपत्त्न॒दम्भ॑न॒मद॑ब्ब्धासो॒ऽअदा॑ब्भ्यम्। चित्रा॑वसो स्व॒स्त्ति ते॑ पा॒रम॑शीय॥

इदं चित्रगुप्ताय न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः । इत्यधिदेवताः ।

प्रत्यधिदेवताः-

इदमग्नये न मम ।

ॐ अ॒प्प्स्व᳖ग्ग्ने॒ सधि॒ष्ट्टव॒ सौष॑धी॒रनु॑ रुद्ध्यसे। गर्ब्भे॒ सञ्जा॑यसे॒ पुनः॑॥

इदमद्भ्यो न मम ।

ॐ स्यो॒ना पृ॑थिवि नो भवानृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी । यच्छा॑ नः॒ शर्म्म॑ स॒प्प्रथाः॑ स्वाहा ॥

इदं भूम्यै न मम ।

इदं विष्णवे न मम ।

ॐ इन्द्र॑ऽआसान्ने॒ता बृह॒स्प्पति॒र्द्दक्षि॑णा य॒ज्ज्ञः᳣ पु॒रऽए॑तु॒ सोमः॑। दे॒व॒से॒नाना॑मभिभञ्जती॒नाञ्जय॑न्तीनाम्म॒रुतो॑ य॒न्त्वग्ग्र॑म्॥

इदमिन्द्राय न मम ।

ॐ अदि॑त्त्यै॒ रास्न्ना॑सीन्द्रा॒ण्ण्याऽउ॒ष्ण्णीषः॑। पू॒षासि॑ घ॒र्म्माय॑ दीष्ष्व॥

इदमिन्द्राण्यै न मम ।

ॐ प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्न्यो व्विश्श्वा॑ रू॒पाणि॒ परि॒ता ब॑भूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नोऽअस्तु व्वयᳮ स्याम पतयो रीणाम् स्वाहा ॥

इदं प्रजापतये न मम ।

ॐ नमो॑ऽस्त्तु स॒र्प्पेब्भ्यो॒ ये के च॑ पृथि॒वीमनु॑। येऽ अ॒न्तरि॑क्षे॒ ये दि॒वि तेब्भ्यः॑ स॒र्प्पेब्भ्यो॒ नमः॑॥

इदं सर्पेभ्यो न मम ।

इदं ब्रह्मणे न मम । इति प्रत्यधिदेवताः ।

दशदिक्पालाः-

इदमिन्द्राय न मम ।

ॐ अग्निन्दुतं पुरो दधे हव्यवाहमुपब्रुवे । दे॒वाँ २ऽआसा॑दयादि॒ह स्वाहा ॥

इदमग्नये न मम ।

इदं यमाय न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः ।

ॐ असु॑न्न्वन्त॒मय॑जमानमिच्छ स्त्ते॒नस्ये॒त्त्यामन्न्वि॑हि॒ तस्क्क॑रस्य। अ॒न्न्यम॒स्म्मदि॑च्छ॒ सा त॑ऽइ॒त्त्या नमो॑ देवि निर्ऋते॒ तुब्भ्य॑मस्त्तु॥

इदं निऋतये न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः ।

इदं वरुणाय न मम ।

ॐ व्वायो ये ते सहसिणो रथासस्तेभिरागहि । नि॒युत्वा॒न्त्सोम॑पीतये स्वाहा ॥

इदं वायवे न मम ।

इदं सोमाय न मम ।

ॐ तमीशा॑न॒ञ्जग॑तस्त्त॒स्त्थुष॒स्प्पति॑न्धियञ्जि॒न्न्वमव॑से हूमहे व्व॒यम्। पू॒षा नो॒ यथा॒ व्वेद॑सा॒मस॑द्द्वृ॒धे र॑क्षि॒ता पा॒युरद॑ब्ब्धः᳥ स्व॒स्त्तये॑ ॥

इदमीशानाय न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः ।

इदं ब्रह्मणे न मम ।

ॐ स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः᳥ सहस्रा॒क्षः᳣ स॒हस्र॑पात्। स भूमि॑ᳮ स॒र्व्वत॑ स्पृ॒त्त्वाऽत्त्य॑तिष्ट्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥

इदमनन्ताय न मम । इति दशदिक्पालाः ।

अष्टवसवः-

ॐ सुगा व्वो देवाः᳣ सदनाऽअकर्म य आजम्मेदᳮ सवनञ्जुषाणाः᳣ ॥
भर॑माणा॒ व्वह॑माना ह॒वीᳩष्य॒स्मे ध॑त्त व्वसवो॒ व्वसू॑नि॒ स्वाहा॑ ॥

ध्रुवाद्यष्टवसभ्यो न मम ।

द्वादशादित्याः-

ॐ य॒ज्ञो दे॒वानां॒ प्रत्ये॑ति सु॒म्नमादि॑त्यासो॒ भव॑ता मृड॒यन्तः॑ आवो॒र्व्वाची॑ सुम॒तिर्व्व॑वृत्यादᳮ॒होश्चि॒द्या ।व्व᳖रिवो॒व्वित्त॒रास॑त् स्वाहा ॥

इदं धात्रादिद्वादशादित्येभ्यो न मम ।

एकादशरुद्राः-

ॐ यऽए॒ताव॑न्तश्च्च॒ भूया॑ᳩसश्च्च॒ दिशो॑ रु॒द्द्रा व्वि॑तस्त्थि॒रे। तेषा॑ᳩ सहस्रयोज॒नेऽव॒ धन्न्वा॑नि तन्न्मसि॥

इदं वीरभद्राद्येकादशरुद्रेभ्यो न मम । अत्र प्रणीतोदकम्पर्शः ।

षोडशमातरः-

ॐ गौ॒रीर्मि॑माय सलि॒लानि॒ तक्ष॒त्येक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी । अष्टापदी नवपदी ब्बभूवुषि सहस्राक्षरा परमे व्योमन् स्वाहा ॥

इदं गौर्यादिषोडशमातृभ्यो न मम ।

ऋग्वेद १.१६४.४१

आवहादिसप्तमरुतः

ॐ मरु॑तो॒ यस्य॒ हि क्षये॑ पा॒था दि॒वो व्वि॑महसः᳥। स सु॑गो॒पात॑मो॒ जनः॑॥

इदमावहादि सप्तमरुद्भ्यो न मम ।

विनायकादिषट् -

ॐ ग॒णाना॑न्त्वा ग॒णप॑तिᳮहवामहे प्प्रि॒याणा॑न्त्वा प्प्रि॒यप॑तिᳮहवामहे निधी॒नान्त्वा॑ निधि॒पति॑ᳮ हवामहे व्वसो मम। आहम॑जानि गर्ब्भ॒धमा त्त्वम॑जासि गर्ब्भ॒धम् ॥

इदं विनाकाय न मम ॥

इदं ब्रह्मणे न मम ।

इदं विष्णवे न मम ।

इदं रुद्राय न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः ।

ॐ अ॒ग्ग्निर॑स्म्मि॒ जन्न्म॑ना जा॒तवे॑दा घृ॒तम्मे॒ चक्षु॑र॒मृत॑म्मऽआ॒सन्। अ॒र्क्कस्त्रि॒धातू॒ रज॑सो व्वि॒मानोऽज॑स्रो घ॒र्म्मो ह॒विर॑स्म्मि॒ नाम॑॥

इदमर्काय न मम ।

ॐ व्वनस्पते व्वीड्वड्गो हि भूयाऽ अस्मत्सखा प्रतरणः᳣ सुवीरः᳣ । गोभिः॒ सन्न॑द्धो ऽअसि व्वी॒डय॑स्वास्था॒ता ते॑ जयतु॒ जेत्वा॑नि स्वाहा ।

इदं वनस्पतये न मम ।

विशेषकर्म -

अत्र विशेषोद्देश्याभिमतं कर्म कृत्वा तत्पश्चादेव तदुत्तरं कर्म कुर्वन्ति -

अग्निस्थापनासँग सम्बन्धित मुख्य कर्म पूरा गर्ने र सम्बन्धित विशेष देवतालाई आहुति अर्पण गर्ने।

चतुः स्वस्त्यादी होम -

इदं चतुः स्वस्तिभ्यो न मम ।

ॐ पयः॑ पृथि॒व्व्याम्पय॒ऽओष॑धीषु॒ पयो॑ दि॒व्व्य᳕न्तरि॑क्षे॒ पयो॑ धाः᳥। पय॑स्वतीः᳥ प्प्र॒दिशः॑ सन्तु॒ मह्य्य॑म् ॥

इदं पयः पञ्चभ्यो न मम ।

इदं षड्विष्णुभ्यो न मम ।

ॐ अ॒ग्ग्निर्द्दे॒वता॒ व्वातो॑ दे॒वता॒ सूर्य्यो॑ दे॒वता॑ च॒न्द्रमा॑ दे॒वता॒ व्वस॑वो दे॒वता॑ रु॒द्द्रा दे॒वता॑ऽऽदि॒त्त्या दे॒वता॑ म॒रुतो॑ दे॒वता॒ व्विश्श्वे॑ दे॒वा दे॒वता॒ बृह॒स्प्पति॑र्द्दे॒वतेन्द्रो॑ दे॒वता॒ व्वरु॑णो दे॒वता॑ ॥

इदं द्वादशदेवेभ्यो न मम ।

ॐ द्यौः᳣ शान्ति॑र॒न्तरि॑क्ष॒ᳮ शान्तिः॑ पृथि॒वी शान्ति॒रापः॒ शान्ति॒रोषध॑यः॒ शान्तिः॑। वन॒स्प्पत॑यः॒ शान्ति॒र्व्विश्श्वे॑ दे॒वाः᳣ शान्ति॒र्ब्ब्रह्म्म॒ शान्तिः॒ सर्व्व॒ᳮ शान्तिः॒ शान्ति॑रे॒व शान्तिः॒ सा मा॒ शान्ति॑रेधि ॥

इदं द्वादशशान्तिभ्यो न मम ।

ॐ प्रा॒तर॒ग्ग्निम्प्रा॒तरिन्द्र॑ᳮ हवामहे प्प्रा॒तर्म्मि॒त्त्रावरु॑णा प्प्रा॒तर॒श्श्विना॑। प्प्रा॒तर्ब्भग॑म्पू॒षण॒म्ब्रह्म्म॑ण॒स्प्पति॑म्प्रा॒तः᳣ सोम॑मु॒त रु॒द्द्रᳮ हु॑वेम ॥

इदं षट्प्रातेभ्यॊ न मम ।

ॐ स॒मु॒द्द्राय त्त्वा॒ व्वाता॑य॒ स्वाहा॑। सरि॒राय॑ त्त्वा॒ व्वाता॑य॒ स्वाहा॑। अ॒ना॒धृ॒ष्ष्याय॑ त्त्वा॒ व्वाता॑य॒ स्वाहा॑। अ॒प्प्र॒ति॒धृ॒ष्ष्याय॑ त्त्वा॒ व्वाता॑य॒ स्वाहा॑। अ॒व॒स्यवे॑ त्त्वा॒ व्वाता॑य॒ स्वाहा॑। अ॒शि॒मि॒दाय॑ त्त्वा॒ व्वाता॑य॒ स्वाहा॑ ॥

इदं षट्वातेभ्यो न मम ॥

ॐ अ॒न॒ड्वान्वयः॑ प॒क्तिश्छन्दो॑ धे॒नुर्व्वयो॒ जग॑ती॒ छन्द॒स्त्र्यवि॒ र्व्वय॑स्त्रि॒ष्टुप्छन्दो॑ दित्य॒वाड्वयो॑ व्वि॒राट्छन्दः॒ पञ्चा॑वि॒र्व्वयो॑ गाय॒त्रीछन्द॑स्त्रिव॒त्सो व्वय॑ऽ उ॒ष्णिक्छन्द॑स्तुर्यवाड्वयो॑ ऽनु॒ष्टुप्छन्दो । लोकन्ताऽ इन्द्रम् स्वाहा ॥

इदं त्र्यनडुभ्यो न मम ।

इदं पञ्चभगेभ्यो न मम ।

ॐ प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ऽपा॒नाय॒ स्वाहा॑ व्व्या॒नाय॒ स्वाहा॒ चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्श्रोत्त्रा॑य॒ स्वाहा॑ व्वा॒चे स्वाहा॒ मन॑से॒ स्वाहा॑ ।

इदं पञ्चेन्द्रियेभ्यो न मम ।

इंद पञ्चवरुणेभ्यो न मम ।

ॐ गा॒य॒त्री त्रि॒ष्ट्टुब्ब्जग॑त्त्यनु॒ष्ट्टुप्प॒ङ्क्त्या स॒ह। बृ॒ह॒त्त्यु᳕ष्ण्णिहा॑ क॒कुप्प्सू॒चीभिः॑ शम्म्यन्तु त्त्वा ॥

इदं गायत्र्यै न मम ।

ॐ उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि सावि॒त्त्रो᳖ऽसि चनो॒धाश्च्च॑नो॒धाऽअ॑सि॒ चनो॒ मयि॑ धेहि। जिन्न्व॑ य॒ज्ज्ञञ्जिन्न्व॑ य॒ज्ज्ञप॑ति॒म्भगा॑य दे॒वाय॑ त्त्वा सवि॒त्त्रे॥

इदं सावित्र्यै न मम ।

ॐ सर॑स्वती॒ योन्न्या॒ङ्गर्ब्भ॑म॒न्तर॒श्श्विब्भ्या॒म्पत्त्नी॒ सुकृ॑तम्बिभर्त्ति। अ॒पाᳩ रसे॑न॒ व्वरु॑णो॒ न साम्म्नेन्द्र॑ᳩ श्श्रि॒यै ज॒नय॑न्न॒प्प्सु राजा॑ ।

इदं सरस्वत्यै न मम ।

ॐ गृहमा बिभीतमाव्वेपध्वमूर्जँ व्विभ्रत ऽएमसि । ऊर्ज्जँ॒ व्विभ्र॑द्वः᳥ सु॒मनाः॑ सुमे॒धा गृ॒हानैमि॒ मन॑सा॒ मोद॑मानः᳥ स्वाहा ॥

इदं गृहमात्रे न मम ।

इदमन्नपूर्णायै न मम ।

ॐ श्रीश्श्चते लक्ष्मीश्श्च पत्क्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्व्यात्तम् । इ॒ष्णन्नि॑षाणा॒मुम्म॑ऽइषाण सर्व्वलो॒कम्म॑ ऽइषाण स्वाहा ॥

इदं महालक्ष्म्यै न मम ।

इदं महारिष्टविनाशिन्यै न मम ।

ॐ अम्बे॒ऽअम्बि॒केम्बा॑लिके॒ न मा॑नयति॒ कश्च॒न । सस॑स्त्यश्व॒कः᳣ सुभ॑द्रिकां काम्पीलवा॒सिनी॑म् स्वाहा ।

इदं चण्डयै न मम ।

ॐ द्यौरा॑सीत्त्पू॒र्व्वचि॑त्ति॒रश्श्व॑ऽआसीद्द्बृ॒हद्द्वयः॑। अवि॑रासीत्त्पिलिप्पि॒ला रात्त्रि॑रासीत्त्पिशङ्गि॒ला ॥

इदं द्यौराल्यै न मम ।

ॐ व्वसोः॑ प॒वित्त्र॑मसि श॒तधा॑रँ॒ व्वसोः॑ प॒वित्त्र॑मसि स॒हस्र॑धारम्। दे॒वस्त्त्वा॑ सवि॒ता पु॑नातु॒ व्वसोः॑ प॒वित्त्रे॑ण श॒तधा॑रेण सु॒प्प्वा᳕ काम॑धुक्षः᳥ ॥

इदं वास्तुदेवाय न मम ॥

ॐ भुम्या॑ऽआ॒खुनाल॑भते॒न्तरि॑क्षाय पा॒ङ्ग्रान् दि॒वे कशा॑न्दि॒ग्भ्यो न॑कु॒लान्बभ्रु॑कानवान्तरदि॒शाभ्यः॑ स्वाहा ॥

इदं भूमिदेवाय न मम ।

इदं गैडुदेवाय न मम ।

ॐ क्षेत्रस्य योनिरसी क्षत्रस्यनाभिरसी ॥
मात्त्वा॑हिᳮसी॒न्मामा॑हिᳮसीः᳥ ॥
स्वाहा ।

इदं क्षेत्रपालाय न मम ।

ॐ यद्द्ग्रामे॒ यदर॑ण्ण्ये॒ यत्त्स॒भायाँ॒ य्यदि॑न्द्रि॒ये। यदेन॑श्च्चकृ॒मा व्व॒यमि॒दन्तदव॑यजामहे॒ स्वाहा॑ ।

इदं ग्रामदेवाय न मम ।

इदं स्वर्गेन्द्राय न मम ।

इदं पातालवासुकिभ्यो न मम ।

ॐ मि॒त्त्रो न॒ऽएहि॒ सुमि॑त्त्रध॒ऽइन्द्र॑स्यो॒रुमावि॑श॒ दक्षि॑णमु॒शन्नु॒शन्त॑ᳮ स्यो॒नः᳣ स्यो॒नम्। स्वान॒ ब्भ्राजाङ्घा॑रे॒ बम्भा॑रे॒ हस्त्त॒ सुह॑स्त्त॒ कृशा॑नवे॒ते वः॑ सोम॒क्क्रय॑णा॒स्त्तान्न्र॑क्षद्ध्व॒म्मा वो॑ दभन् ॥

इदं मित्रलोकपालाय न मम ।

ॐ राज॑न्तमद्ध्व॒राणा॑ङ्गो॒पामृ॒तस्य॒ दीदि॑विम्। वर्द्ध॑मान॒ᳮ स्वे दमे॑ ॥

इदं मान्धात्रे न मम ॥

ॐ ये ती॒र्त्थानि॑ प्प्र॒चर॑न्ति सृ॒काह॑स्त्ता निष॒ङ्गिणः॑। तेषा॑ᳩ सहस्रयोज॒नेऽव॒ धन्न्वा॑नि तन्न्मसि ॥

इदं तीर्थराजाय न मम ।

ॐ व्र॒तेन॑ दी॒क्षामा॑प्प्नोति दी॒क्षया॑प्प्नोति॒ दक्षि॑णाम्। दक्षि॑णा श्श्र॒द्धामा॑प्प्नोति श्श्र॒द्धया॑ स॒त्त्यमा॑प्प्यते ॥

इदं व्रतराजाय न मम ।

ॐ प्राच्च्यै॑ दि॒शे स्वाहा॒ऽर्व्वाच्च्यै॑ दि॒शे स्वाहा॒ दक्षि॑णायै दि॒शे स्वाहा॒ऽर्व्वाच्च्यै॑ दि॒शे स्वाहा॑ प्प्र॒तीच्च्यै॑ दि॒शे स्वाहा॒ऽर्व्वाच्च्यै॑ दि॒शे स्वाहोदी॑च्च्यै दि॒शे स्वाहा॒ऽर्व्वाच्च्यै॑ दि॒शे स्वाहो॒र्द्ध्वायै॑ दि॒शे स्वाहा॒ऽर्व्वाच्च्यै॑ दि॒शे स्वाहाऽव्वा॑च्च्यै दि॒शे स्वाहा॒ऽर्व्वाच्च्यै॑ दि॒शे स्वाहा॑ ।

इदं पुनर्दिक्पालेभ्यो न मम ।

ॐ अ॒ग्ग्नेः᳣ प॑क्ष॒तिर्व्वा॒योर्न्निप॑क्षति॒रिन्द्र॑स्य तृ॒तीया॒ सोम॑स्य चतु॒र्त्थ्यदि॑त्त्यै पञ्च॒मीन्द्रा॒ण्ण्यै ष॒ष्ट्ठी म॒रुता॑ᳩ सप्प्त॒मी बृह॒स्प्पते॑रष्ट्ट॒म्म्य᳖र्य्य॒म्म्णो न॑व॒मी धा॒तुर्द्द॑श॒मीन्द्र॑स्यैकाद॒शी व्वरु॑णस्य द्द्वाद॒शी य॒मस्य॑ त्रयोद॒शी ॥

इदं तिथिभ्यो न मम ।

ॐ नक्ष॑त्रेब्भ्यः॒ स्वाहा॑ नक्ष॒त्रिये॑ब्भ्यः॒ स्वाहा॑होरा॒त्त्रेब्भ्यः॒ स्वाहा॑र्द्धमा॒सेब्भ्यः॒ स्वाहा॒ मासे॑ब्भ्यः॒ स्वाह॑ऽऋ॒तुब्भ्यः॒ स्वाहा॑र्त्त॒वेब्भ्यः॒ स्वाहा॑ सँवत्त्स॒राय॒ स्वाहा॒ द्द्यावा॑पृथि॒वीब्भ्या॒ᳩ स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ सूर्य्या॑य॒ स्वाहा॑ र॒श्म्मिब्भ्यः॒ स्वाहा॒ व्वसु॑ब्भ्यः॒ स्वाहा॑ रु॒द्द्रेब्भ्यः॒ स्वाहा॑दि॒त्त्येब्भ्यः॒ स्वाहा॑ म॒रुद्द्भ्यः॒ स्वाहा॒ व्विश्श्वे॑ब्भ्यो दे॒वेब्भ्यः॒ स्वाहा॒ मूले॑ब्भ्यः॒ स्वाहा॒ शाखा॑ब्भ्यः॒ स्वाहा॒ व्वन॒स्प्पति॑ब्भ्यः॒ स्वाहा॒ पुष्प्पे॑ब्भ्यः॒ स्वाहा॒ फले॑ब्भ्यः॒ स्वाहौष॑धीब्भ्यः॒ स्वाहा॑ ॥

इदं नक्षत्रेभ्यो न मम ।

ॐ योगे॑योगे त॒वस्त्त॑रँ॒ व्वाजे॑वाजे हवामहे। सखा॑य॒ऽइन्द्र॑मू॒तये॑ ॥

इदं योगेभ्यो न मम ।

ॐ आ॒दि॒त्त्यङ्गर्ब्भ॒म्पय॑सा॒ सम॑ङ्ङ्धि स॒हस्र॑स्य प्प्रति॒माँ व्वि॒श्श्वरू॑पम्। परि॑वृङ्ङ्धि॒ हर॑सा॒ माभि म॑ᳮस्त्थाः᳥ श॒तायु॑षङ्कृणुहि ची॒यमा॑नः᳥ ॥

इदं वारेभ्यो न मम ।

इदं करणेभ्यो न मम ।

इदं वातेभ्यो न मम ।

ॐ व्वाता॑य॒ स्वाहा॑ धू॒माय॒ स्वाहा॒ब्भ्राय॒ स्वाहा॑ मे॒घाय॒ स्वाहा॑ व्वि॒द्द्योत॑मानाय॒ स्वाहा॑ स्त्त॒नय॑ते॒ स्वाहा॑व॒स्प्फूर्ज्ज॑ते॒ स्वाहा॒ व्वर्ष॑ते॒ स्वाहा॑व॒वर्ष॑ते॒ स्वाहो॒ग्ग्रँ व्वर्ष॑ते॒ स्वाहा॑ शी॒ग्घ्रँ व्वर्ष॑ते॒ स्वाहो॑द्द्गृह्ण्ण॒ते स्वाहोद्द्गृ॑हीताय॒ स्वाहा॑ प्प्रुष्ण्ण॒ते स्वाहा॑ शीकाय॒ते स्वाहा॒ प्प्रुष्ष्वा॑ब्भ्यः॒ स्वाहा॑ ह्रा॒दुनी॑ब्भ्यः॒ स्वाहा॑ नीहा॒राय॒ स्वाहा॑ ॥

इदं मेघेभ्यो न मम ।

ॐ स॒मु॒द्द्रङ्ग॑च्छ॒ स्वाहा॒न्तरि॑क्षङ्गच्छ॒ स्वाहा॑ दे॒वᳮ स॑वि॒तार॑ङ्गच्छ॒ स्वाहा॑ मि॒त्त्रावरु॑णौ गच्छ॒ स्वाहा॑होरा॒त्त्रे ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ छन्दा॑ᳩसि गच्छ॒ स्वाहा॒ द्द्या॑वापृथि॒वी ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ य॒ज्ज्ञङ्ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ सोम॑ङ्गच्छ॒ स्वाहा॑ दि॒व्व्यन्नभो॑ गच्छ॒ स्वाहा॒ग्ग्निँ व्वै॑श्श्वान॒रङ्ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ मनो॑ मे॒ हार्द्दि॑ यच्छ॒ दिव॑न्ते धू॒मो ग॑च्छतु॒ स्व᳕र्ज्ज्योतिः॑ पृथि॒वीम्भस्म्म॒नापृ॑ण॒ स्वाहा॑ ॥

इदं समुद्रेभ्यो न मम ।

ॐ न॒दीब्भ्यः॑ पौञ्जि॒ष्ट्ठमृ॒क्षीका॑ब्भ्यो॒ नैषा॑दम्पुरुषव्व्या॒ग्घ्राय॑ दु॒र्म्मद॑ङ्गन्धर्व्वाप्प्स॒रोब्भ्यो॒ व्व्रात्त्य॑म्प्र॒युग्ग्भ्य॒ऽ उन्न्म॑त्तᳮ सर्प्पदेवज॒नेब्भ्योऽप्प्र॑तिपद॒मये॑ब्भ्यः᳥ कित॒वमी॒र्य्यता॑या॒ऽअकि॑तवम्पिशा॒चेब्भ्यो॑ व्विदलका॒रीँ य्या॑तु॒धाने॑ब्भ्यः᳥ कण्टकीका॒रीम् ॥

इदं नदीभ्यो न मम ।

ॐ इष्टो जज्ञो भृगुभिराशीर्दा व्वसुभिः᳣ । त्तस्य॑ नऽइ॒ष्टस्य॑ प्री॒तस्य॒ द्रवि॑णे॒हाग॑मेः᳥ स्वाहा ॥

इदमिष्टदेवाय न मम ।

ॐ कु॒ला॒यिनी॑ घृ॒तव॑ती॒ पुर॑न्धिः᳥ स्यो॒ने सी॑द॒ सद॑ने पृथि॒व्व्याः᳣। अ॒भि त्त्वा॑ रु॒द्द्रा व्वस॑वो गृणन्त्वि॒मा ब्ब्रह्म्म॑ पीपिहि॒ सौभ॑गाया॒श्श्विना॑द्ध्व॒र्य्यू सा॑दयतामि॒ह त्त्वा॑ ॥

इदं कुलदेवाय न मम ।

यत्र स्थापितो यो देव स्तं तत्तन्मन्त्रेण होमयेत्-

स्थापना गरिएका देवतालाई हवन दिने ।

नमः॑ शम्भ॒वाय॑ च मयोभ॒वाय॑ च॒ नमः॑ शङ्क॒राय॑ च मयस्क्क॒राय॑ च॒ नमः॑ शि॒वाय॑ च शि॒वत॑राय च ॥

इदं भैरवाय न मम ।

इदं भैरव्यै न मम ।

ॐ अम्बे॒ऽअम्बि॒केम्बा॑लिके॒ न मा॑नयति॒ कश्च॒न । सस॑स्त्यश्व॒कः᳣ सुभ॑द्रिकां काम्पीलवा॒सिनी॑म् स्वाहा ॥

इदं विन्ध्यवासिन्यै न मम ।

भगवन्नामतीर्थादिना होमः-

यत्र स्थानविशेषाधिष्ठितो यो देवी देवो वा तत्तन्मन्त्रेण होमयेत् ।

राष्ट्रदेवपशुपतिनाथाय नमः स्वाहा मुक्तिनाथाय नमः स्वाहा गुह्येश्वरीदेव्यै नमः स्वाहा मनकामनादेव्यै नमः स्वाहा पाथिभारादेव्यै नमः स्वाहा हलेशि महादेवाय नमः स्वाहा दक्षिणकालिकादेव्यै नमः स्वाहा गोरखकालिदेव्यै नमः स्वाहा छिन्नमस्तादेव्यै नमः स्वाहा गजुर्मुखिदेव्यै नमः स्वाहा सप्तगण्डक्यै नमः स्वाहा सप्तकौशिक्यै नमः स्वाहा वाग्मत्यै नमः स्वाहा अर्जुनधाराधाम्ने नमः स्वाहा शालिनद्यै नमः स्वाहा गजेन्द्रमोक्षाय नमः स्वाहा जनकपुरधाम्ने नमः स्वाहा गोरक्षनाथाय नमः स्वाहा गोकर्णेश्वराय नमः स्वाहा तालबाराह्यै नमः स्वाहा शताक्षिधाम्ने नमः स्वाहा पिण्डेश्वरधाम्ने नमः स्वाहा मेचिनद्यै नमः स्वाहा महाकालिनद्यै नमः स्वाहा ॐ ग्रामदेवताभ्यो नमः स्वाहा सम्पूर्णतीर्थाधिपतिदेवताभ्यो नमः स्वाहा

यज्ञस्थलको देवालयका देवतालाई पनि आहुति अर्पण गर्ने।

॥ इति ॥

ॐ ए॒षो ह॑ दे॒वः᳣ प्प्र॒दिशोऽ नु॒ सर्व्वाः॒ पूर्व्वो॑ ह जा॒तः᳣ सऽ उ॒ गर्ब्भे॑ऽ अ॒न्तः᳣। सऽ ए॒व जा॒तः᳣ स ज॑नि॒ष्ष्यमा॑णः᳥ प्प्र॒त्त्यङ्ङ्जना॑स्त्तिष्ट्ठति स॒र्व्वतो॑मुखः᳥ ॥

इदं सर्वेभ्यो देवेभ्यो न मम ।

ॐ शु॒क्क्रज्ज्यो॑तिश्च्च चि॒त्रज्ज्यो॑तिश्च्च स॒त्त्यज्ज्योति॑श्च्च॒ ज्ज्योति॑ष्म्माँश्च्च। शु॒क्क्रश्च्च॑ऽऋत॒पाश्च्चात्त्य॑ᳮहाः᳥ ॥

इदं सर्वहोमपूरणार्थेभ्यो न मम ।

इदं पञ्चपाण्डवेभ्यो न मम ॥

ॐ उ॒ग्ग्रश्च्च॑ भी॒मश्च्च॒ द्ध्वा᳖न्तश्च्च॒ धुनि॑श्च्च। सा॒स॒ह्व्वाँश्च्चा॑भियु॒ग्ग्वा च॑ व्वि॒क्षिपः॒ स्वाहा॑ ॥

इदं भीमसेनाय न मम ।

पि॒तृब्भ्यः॑ स्वधा॒यिब्भ्यः॑ स्व॒धा नमः॑ पिताम॒हेब्भ्यः॑ स्वधा॒यिब्भ्यः॑ स्व॒धा नमः॒ प्प्रपि॑तामहेब्भ्यः᳥ स्वधा॒यिब्भ्यः॑ स्व॒धा नमः॑। अक्ष॑न्न्पि॒तरोऽमी॑मदन्त पि॒तरोऽती॑तृपन्त पि॒तरः॒ पित॑रः॒ शुन्ध॑द्ध्वम् ॥

इदं पितृभ्यो न मम । अत्र प्रणीतोदकस्पर्शः ।

ॐ ऋ॒तावा॑नँ व्वैश्श्वान॒रमृ॒तस्य॒ ज्ज्योति॑ष॒स्प्पति॑म्। अज॑स्रङ्घ॒र्म्ममी॑महे। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि व्वैश्श्वान॒राय॑ त्त्वै॒ष ते॒ योनि॑र्व्वैश्श्वान॒राय॑ त्त्वा ॥

इदं वैश्वानराय न मम ।

ॐ व्वै॒श्श्वा॒न॒रस्य॑ सुम॒तौ स्या॑म॒ राजा॒ हि क॒म्भुव॑नानामभि॒श्श्रीः᳣। इ॒तो जा॒तो व्विश्श्व॑मि॒दँ व्वि च॑ष्ट्टे व्वैश्श्वान॒रो य॑तते॒ सूर्य्ये॑ण। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि व्वैश्श्वान॒राय॑ त्त्वै॒ष ते॒ योनि॑र्व्वैश्श्वान॒राय॑ त्त्वा ।

इदं वैश्वानराय न मम ।

ॐ व्वैश्श्वानरो नऽऊतयऽआप्रयातु परावतः᳣ अग्ग्निरूक्थेन व्वाहसा । उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोसि व्वैश्श्वान॒राय॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॑र्व्वैश्वान॒राय॑ त्त्वा स्वाहा ॥

इदं वैश्वानराय न मम ।

ॐ आकाशे यानि लिङ्गानि यानि लिङ्गानि भूतले । पाताले यानि लिङ्गानि सर्वलिङ्ग नमोऽस्तु ते स्वाहा ॥

ॐ आकाशे यानि तीर्थानि यानि तीर्थानि भूतले । पाताले यानि तीर्थानि सर्वतीर्थ नमोऽस्तु ते स्वाहा ॥

ॐ आकाशे सन्ति ये देवा ये देवाः सन्ति भूतले । पाताले सन्ति ये देवाः सर्वदेव नमोऽस्तु ते स्वाहा ॥

महाव्याहृत्यादि उ.होमः

तद्यथा-

ॐ महाव्याहृतीनां प्रजापतिऋषिरग्निवायुसूर्या देवता गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अग्न्याधाने विनियोगः ।

महाव्याहृतिको विनियोग पढेर भूः, भुवः, स्वः — तीन आहुति दिने ।

ॐ भूः स्वाहा । इदमग्नये न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि ॥
ॐ भुवः स्वाहा । इदं वायवे न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि । ॐ स्वः स्वाहा । इदं सूर्याय न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि । एता महाव्याहृतयः ।

ॐ त्वन्नोऽअग्न इति व्वामदेवऋषिरग्नीवरुणौ देवते त्रिष्टुप्छन्द आज्यहोमे विनियोगः ॥
ॐ त्वन्नोऽअग्ने व्वरुणस्य व्विद्वान देवस्य हेडोऽ अवयासिषीष्ठाः । यजिष्ठो व्वन्हितमः शो शुचानो व्विश्श्वा द्वेषाᳩसि प्रमुमुग्ध्यस्मत् स्वाहा ॥

इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि

ॐ स त्वन्नोऽअग्न इति व्वामदेवऋषिरग्नीवरूणौ देवते त्रिष्टुप्छन्द आज्यहोमे विनियोगः᳣ । ॐ स त्वन्नो॑ऽअग्ने व॒मो भ॑वो॒तीनेदि॑ष्ठोऽ अ॒स्याऽ उ॒षसो॒ व्व्युष्टौ । अव॑यक्ष्वनो॒ व्वरु॑णᳮ॒ ररा॑णो व्वी॒हि मृ॑डी॒कᳮसु॒हवो॑ नऽ एधि स्वाहा ।

इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि ।

ॐ अयाश्चाग्न इति वामदेव ऋषिरग्नि र्देवता त्रिष्टुप्छन्दः प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः । ॐ अयाश्चाग्ने ऽस्यनभिशस्ति पाश्च सत्य मित्वमयाऽ असि । अया नो यज्ञं वहास्यया नो धेहि भेषजᳮस्वाहा ॥

इदमग्नये न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि ।

ॐ ये ते शतमिति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वरुणः सविताविष्णुर्विश्वेदेवा मरुतः स्वर्का देवताः प्रायश्चित्त होमे विनियोगः । ॐ ये ते शतं व्वरुणं ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नोऽअद्य सवितोत व्विष्णु र्व्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा ॥

इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुभ्यः स्वर्केभ्यो न मम । प्रोक्षणीपात्रेऽपि

ॐ उदुत्तममिति शुनः᳣ शेपऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो व्वरुणो देवता पाशान्मोचने विनियोगः᳣ । ॐ उदु॑त्त॒मँ व्व॑रुण॒ पाश॑म॒स्मदवा॑ध॒मँ व्विम॑ध्य॒मᳮश्र॑थाय । अथा॑ व्व॒यमा॑दित्यव्र॒ते तवाना॑गसो॒ऽअदि॑तये स्याम स्वाहा ॥

इदं वरुणाय न मम ॥
प्रोक्षणीपात्रेऽपि ॥

ॐ प्रजापतय इति प्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता आज्यहोमे विनियोगः ।

ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । (इति मनसा)

ॐ अग्नये स्विष्टकृत इति मन्त्रस्य प्रजापतिर्ऋषि स्त्रिष्टुप्छन्दोऽ- ग्निर्देवता स्विष्टकृद्धोमे विनियोगः।

ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा। इदमग्नये स्विष्टकृते न मम॥

ततः संस्रवप्राशनम् ।

एवं होमं समाप्याग्नेः स्थापितदेवतानां चोत्तराङ्गपूजनं कार्यम् ।

ॐ अद्येत्यादि पूर्वसङ्कल्पसिद्धिरस्त मम कृतस्यामुककर्मणः साङ्गतासिद्धयर्थं स्थापित देवतानां मृडाग्नेश्चोत्तराङ्गपूजनं करिष्ये ।

कुनै देवताको उत्तराङ्गपूजन बाँकी भए त्यो गर्ने ।

इति सङ्कल्प्य -

ॐ अग्ने॒नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये᳖ऽअ॒स्मान् व्विश्वा॑नि देव व्व॒युना॑नि व्वि॒द्वान् ॥
यु॒यो॒ध्यस्मज्जु॑हुरा॒णमेनो॒ भूयि॑ष्ठां ते॒ नम॑ ऽ उक्तिँ व्विधेम ॥
ॐ मृडाग्नये नमः᳥ ।

इति गन्धाद्युपचारैः सम्पूज्य स्थापिददेवताश्च गन्धाद्युपचारैः सम्पूजयेत् ।

अनया पूजया मृडाग्निः स्थापितदेवताश्च प्रीयन्तां न मम इति ।

पूर्णाहुतिहोम

ततो होता -

ॐ अद्येत्यादि कृतस्यामुककर्मणः परिपूर्णता सिद्धयर्थ पूर्णाहुतिं होमयिष्ये ॥
--- ॐ मुर्धानं दिव इति मन्त्रस्य भारद्वाजऋषिस्त्रिष्टुप् छन्दः अग्निर्देवता पूर्णाहुति होमे विनियोगः॥

होताले जल समाउने ।

इति सङ्कल्प्य ।

ॐ मुर्धानन्दिवो ऽअरतिं पृथिव्या व्वैश्वानरमृतऽ आजातमग्निम् । क॒विᳮ स॒म्म्राज॒मति॑थि॒ञ्जना॑ नामा॒सन्ना पात्र॑ञ्जनयन्त दे॒वाः᳣ स्वाहा ॥

इति पूर्णाहुतिहोमयेत् ।

स्रुवश्च मऽइति स्रुवपूजनम् -

ॐ स्रुवश्च मे चम॒साश्च्च॑मे व्वाय॒व्या᳖नि चमे द्रोणकल॒शश्चमे॒ ग्ग्रावा॑णश्चमेधि॒षव॑णेचमे पू॒त॒भृच्च॑ म ऽआधव॒नीय॑श्चमे॒ व्वेदि॑श्च्चमे व्वर्हिश्चमेऽवभृ॒थश्चमे स्वगाका॒रश्च्च॑मे य॒ज्ञेन॑कल्प्पन्ताम् ॥

सुरोको पूजा गर्ने ।

पूर्णपात्रदानम्-

पूर्णपात्रमा पूजा गर्ने

रौप्यं ताम्रं मृण्मयं वा यत्संभवं पात्रं फलवस्त्रद्रव्यसहितं षट्पञ्चाशदधिकद्विशतमुष्टिपरिमितं ( २५६) बहुभोक्तृपुरुषाहारपरिमितं वा तण्डुलयुतं पूर्णपात्रमादाय पूर्णादर्वीति पूर्णपात्रं ब्राह्मणं च त्रिः सम्पूज्य -

ॐ पू॒र्णाद॑र्व्वि॒ परा॑पत॒ सुपू॑र्णा॒ पुन॒राप॑त । व्व॒स्नेव॒ व्वि॒क्री᳖णावहा॒ऽइ॒षमूर्ज्जᳮ॑ शतक्क्रतो । ॐ अद्येहेत्यादि अस्मिन्नमुक कर्माङ्गभूत होमकर्मणि कृताकृता व्वेक्षणरूप ब्ब्रह्म कर्मप्रतिष्ठार्थ मिदं पूर्णपात्रं प्रजापतिदैवतं यथानामगोत्राय यथानामशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे ।

तयार गरिएको पूर्णपात्रको पूजा गर्ने। त्यसपछि कुश लिएर सङ्कल्प गर्ने।

इति सङ्कल्प्य पूर्णपात्रं ब्रह्मणे दद्यात् । ॐ स्वस्तीति प्रतिवचनम् ।

ततः प्रणीताविमोकः

ॐ सु॒मि॒त्रि॒यान॒ऽआप॒ऽओष॑धयः᳥ सन्तु ।

मन्त्र उच्चारण गरी प्रणीताको जल कर्ताको शिरमा छर्कनू ।

इतिमन्त्रेण पवित्राभ्यां प्रणीतोदकेन कर्तुः शिरः सम्मृज्य-

ॐ दुर्म्मित्रि॒यास्तस्मै॑ सन्तु॒ यो᳖ऽस्मान् द्द्वेष्ट्टि॒ यञ्च॑ व्व॒यं द्वि॒ष्मः᳣ ।

मन्त्र उच्चारण गरी प्रणीता घोप्ट्याउनू ।

इति मन्त्रेणैशान्यां प्रणीतापात्रं न्यूजीकुर्यात् ।

बर्हिर्होम

तत आस्तरणक्रमेणैव बर्हिरुत्थाप्य आज्येनाभिघार्य देवा गातुविद इति पठित्वा हस्तेनैव होमयेत् ॥

ॐ देवागातुमित्यस्य मनसस्पती- र्ऋषिर्व्विराट्छन्दो व्वातोदेवता बर्हृर्होमे विनियोगः᳣ ॥
ॐ देवा॑ गातुविदो गा॒तुँ व्वि॒त्त्वा गा॒तुमि॑त । मन॑सस्पतऽइ॒मन्दे॑व य॒ज्ञᳮस्वाहा॒ व्वाते॑ धाः᳥ स्वाहा ॥

बर्हि उठाउने र त्यही बर्हि लिएर विनियोग गरी हवन गर्ने ।

इति बर्हिर्होमः ।

आरति - पुष्पाञ्जलि-

आरती र पुष्पाञ्जलि गर्ने ।

महाबली -

ततो - आचार्य (ब्राह्मणोवा) माष, तण्डुल, कुङ्कुम, गन्ध, रक्त पुष्पादियुतं सदीपं सवस्त्रं सदक्षिणं सजलं क्षेत्रपालाय दद्यात्

ॐ क्षेत्रस्य योनिरसी क्षत्रस्यनाभिरसी ॥
मात्त्वा॑हिᳮसी॒न्मामा॑हिᳮसीः᳥ ॥

मासको दाल, चामल, अबिर, चन्दन, रातो पुष्प, रातो वस्त्र, जल, दक्षिणा र दीपसहितको बलि क्षेत्रपाललाई अर्पण गर्ने ।

ततो कुशादिकमादाय

ॐ क्षेत्रपालाय भूतप्रेत पिशाच राक्षस शाकिनी डाकिनी, वेतालादि परिवार युताय इमं वलिं समर्पयामि भोभो क्षेत्रपाल ! इमं बलिं गृहाण , मम यजमानस्य आयुः कर्ता क्षेमकर्ता वरदो तुष्टिदो भव ।

जल समाउने ।

इति पठित्वा बलिं शूद्रेण ब्राह्मणेन वा चतुष्पथे विसर्जयेत्

बलि विसर्जन ब्राह्मण वा शूद्रले गर्ने ।

ततो विसर्जनकर्ता प्रक्षालितपाणिपाद आचमेत्

विसर्जन गर्नेले हातखुट्टा पखालेर आचमन गर्ने ।

॥ इति ॥

मेधाकरणम्-

घृतपूर्णस्रुवे नारिकेलपूगीफलादिकं चन्दनपुष्पाणि च निधाय घृतधारां पातयन् होमयेदेभिर्मन्त्रैः

ॐ सद॑स॒स्पति॒मद्भु॑तं प्रि॒यमिन्द्र॑स्य॒ काम्म्य॑म् । स॒निं मे॒धाम॑यासिषᳩ॒ स्वाहा॑ ॥
ॐ यां मे॒धां दे॑वग॒णाः᳣ पि॒तर॑श्चो॒पास॑ते । तया॒ माम॒द्यमे॒धयाग्ने॑ मे॒धावि॑नं कुरु॒ स्वाहा॑ ॥
ॐ मे॒धां मे॒ व्वरु॑णो ददातु मे॒धाम॒ग्ग्निः᳣ प्प्र॒जाप॑तिः᳥ । मे॒धामिन्द्र॑श्च व्वा॒युश्श्च॑ मे॒धां धा॒ता द॑दातु मे॒ स्वाहा॑ ॥
ॐ आकूतिमग्निं प्रयुजᳮ स्वाहा व्वाचो व्विधृतिमग्निम्प्प्रयुजᳮ स्वाहा प्रजापतये मनवे स्वाहाग्नये व्वैश्श्वानराय स्वाहा ॥
ॐ सप्त ते अग्ने समिधः᳥ सप्तजिव्हाः᳥ सप्तऽ ऋषयः᳥ सप्तधाम प्रियाणि । स॒प्तहोत्राः॑ सप्त॒धा त्त्वा॑ यजन्ति स॒प्त योनी॒रा पृ॑णस्व घृ॒तेन॒ स्वाहा॑ ॥
ॐ पू॒र्णा द॑र्व्वि॒ परा॑पत॒ सुपू॑र्णा॒ पुन॒राप॑त । व्व॒स्नेव॒ व्वि॒क्री᳖णावहा॒ऽइ॒षमूर्ज्जᳮ॑ शतक्क्रतो । ॐ इ॒दं मे॒ ब्ब्रह्म॑ च क्ष॒त्रञ्चो॒भे श्श्रिय॑मश्न्नुताम् । मयि॑ दे॒वा द॑धतु॒ श्रिय॒मुत्त॑मां॒ तस्यै॑ते॒ स्वाहा॑ ॥

घिउको मानो लिएर सुरोद्वारा अग्निमा धारा दिने ।

॥ इति मेधाकरणम् ॥

वस्त्रहोम -

तत्रादौ एधोऽसीति वस्त्रहोमः, अभ्यादधामीति शेषचरुहोमः यजमानः सपरिवारो बन्धुवर्गैः सह घृताक्त वस्त्र चन्दन जल पुष्पफल चर्वादिभिरग्निं सम्पूजयेदनेन मन्त्रेण -

ॐ एधो॑ऽस्येधिषी॒महि॑ स॒मिद॑सि॒ तेजो॑ऽसि॒ तेजो॒ मयि॑ धेहि। स॒माव॑वर्त्ति पृथि॒वी समु॒षाः᳣ समु॒ सूर्य्यः॑। समु॒ व्विश्श्व॑मि॒दञ्जग॑त्। वै॒श्श्वा॒न॒रज्ज्यो॑तिर्ब्भूयासँ व्वि॒भून्न्कामा॒न्न्व्य᳖श्न्नवै॒ भूः᳣ स्वाहा॑ ॥

वस्त्र, नरिवल, चरु र घिउ कर्ताले हातमा लिएर हवन गर्ने ।

इति वस्त्रहोमः ।

शेषचरूहोमः

ततः शेषचरुहोमः-

ॐ अ॒ब्भ्याद॑धामि स॒मिध॒मग्ग्ने॑ व्व्रतपते॒ त्त्वयि॑। व्व्र॒तञ्च॑ श्श्र॒द्धाञ्चोपै॑मी॒न्धे त्त्वा॑ दीक्षि॒तोऽअ॒हम्

पाती चढाउने सबैले तीन पटक हवन गर्ने ।

ॐ यत्र॒ ब्ब्रह्म्म॑ च क्ष॒त्रञ्च॑ स॒म्म्यञ्चौ॒ चर॑तः᳥ स॒ह। तँ ल्लो॒कम्पुण्ण्य॒म्प्रज्ज्ञे॑षँ॒ य्यत्र॑ दे॒वाः᳣ स॒हाग्ग्निना॑

दोस्रो पटक हवन गर्ने ।

ॐ यत्रेन्द्र॑श्च्च व्वा॒युश्च्च॑ स॒म्म्यञ्चौ॒ चरतः᳣ स॒ह। तँ ल्लो॒कम्पुण्ण्य॒म्प्रज्ज्ञे॑षँ॒ य्यत्र॑ से॒दिर्न्न व्वि॒द्द्यते॑ ॥

तेस्रो अर्थात् अन्तिम पटक हवन गर्ने ।

इति शेषचरुहोमः ।

ततः स्रुवेण भस्म किञ्चिद् गृहीत्वा अवशिष्टाज्येन पिष्ट्वा तत्तिलकं हस्तेन स्पृष्ट्वाभिमन्त्रयेदनेन मन्त्रेण -

ॐ अ॒ग्नये॑ गाय॒त्राय॑ त्रि॒वृते॒ राथ॑न्तराया॒ष्टाक॑पाल॒ऽ इन्द्रा॑य॒ त्रैष्टु॑भाय पञ्चद॒शाय॒ बार्ह॑ता॒यैका॑दशकपालो॒ व्विश्श्वे॑ब्भ्यो दे॒वेभ्यो॒ जाग॑तेभ्यः᳥ सप्तद॒शेभ्यो॑ व्वैरू॒पेभ्यो॒ द्वाद॑शकपालो मि॒त्रावरु॑णाभ्या॒मानु॑ष्टुभा भ्यामेकविᳮ॒शाय॑शाक्व॒राय॑ ॥
च॒रुः᳣ स॑वि॒त्रऽऔष्णि॑हाय त्त्रयस्त्रिᳮ॒शाय॑ । रैवताय द्वादशकपालः᳥ प्राजापत्यश्चरुरदित्यै व्विष्णुपत्ल्यै चरुरग्नये व्वैश्श्वानराय द्वादशकपालो नुमत्याऽ अष्टाकपालः᳥ ॥

भस्मको तिलक बनाउनू ।

ततो यजमानस्य तिलकं कुर्यात् ।

यजमानलाई तिलक लगाइदिने ।

ॐ त्र्या॒यु॒षञ्ज॒म॑दग्ग्नेः᳥ ।

निधारमा ।

इति ललाटे ।

ॐ क॒श्यप॑स्य त्र्यायु॒षम् ।

घाँटीमा ।

इति ग्रीवायाम् ।

ॐ यद्दे॒वेषु॑ त्र्यायु॒षम् ।

दाहिने कुममा ।

इति दक्षिणबाहुमूले ।

ॐ तन्नो॑ऽ अस्तु त्र्यायु॒षम् ।

हृदयमा ।

इति हृदि ।

घृतच्छाया -

ततो यजमानो घृते छायां निरीक्ष्य तं ब्राह्मणाय दद्यात् । रौप्यपात्रे ताम्रपात्रे तत्र क्रम- कांस्यपात्रे वा घृतं सुवर्णं च निधाय तेजोऽसि, ध्रुवासि इति मन्त्रद्वयं पठन् छायाँ निरीक्षेत ।

तेजोऽसीति परमेष्ठीऋषिर्गायत्री छन्दः आज्यं देवता आज्यावेक्षणे विनियोगः ।

विनियोग गर्ने ।

ततो दूर्वां स्पृष्ट्वा पठेत् -

दुबोले घिउ चलाउनू ।

ॐ या क्षीरसागरोत्पन्ना दूर्वा पीयूषसम्भवा ॥
तत्सर्वं शमयाज्य त्वं लक्ष्मीं पुष्टिं च वर्धय ॥
तत्संस्पर्शनमात्रेण ह्यायुर्वृद्धिर्यशोबलम् ॥

ॐ तेजो॑ऽसि शु॒क्रम॒मृत॑मायु॒ष्पाऽ आयु॑र्मे पाहि । देवस्य त्त्वा सवितुः᳥ प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताब्भ्याम् ॥
ॐ ध्रु॒वासि॑ ध्रु॒वो᳖ऽयँ यज॑मानो॒ऽ स्मिन्ना॒यत॑ने प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्भूयात् । घृ॒तेन॑ द्यावापृथिवी पूर्येथा॒मिन्द्र॑स्यच्छ॒दिर॑सि व्विश्वज॒नस्य॑ च्छा॒या ॥

मन्त्र पढ्दै घिउमा आफ्नो छाया हेर्ने ।

तत आज्यं स्पृष्ट्वा पठेत् --

ॐ अलक्ष्मीर्यच्च दौस्थ्यं मे सर्वगात्रेष्ववस्थितम् । तत्सर्वं शमयाज्य त्वं लक्ष्मीं पुष्टिं च वर्धय ॥
ॐ आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं शुभम् । आज्यं सराणामाहारमाज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥
ॐ नभोऽन्तरिक्षं दिव्यं वा यन्मे किल्विषमागतम्। सर्वं तदाज्य संस्पर्शात् प्रणाश मुपगच्छतु ॥

घिउको पात्र छुने ।

ततस्तदाज्यपात्रं कुशतिलजलसहितमादाय-

ॐ अद्येहेत्यादि मम दुःस्वप्न दुर्निमित्तादि सर्वारिष्टो पशमनपूर्वक असमानतेजः प्रज्ञाशौर्य यशो बलायुर्लक्ष्मी पुष्टिवर्धनार्थ मिदमाज्यं मृत्युञ्जय दैवतं ( रौप्यं ताम्रं वा ) कांस्यपात्रं चन्द्रदैवतं सुवर्ण मग्निदैवतं (अमुक) गोत्राय (अमुक) शर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे । ॐ तत्सन्न मम ।

आज्यपात्रमा सङ्कल्प गर्ने ।

प्रार्थना -

कामधेनो समुद्भूतं देवानामुत्तमं हविः। आयुर्वृद्धिकरं दातू राज्यं पातु सदैव माम् ।

फूल लिएर नमस्कार गर्ने ।

ततो महामृत्युञ्जयः प्रीयतामिति संप्रार्थ्य दानप्रतिष्ठां दद्यात् ॥

अद्येत्यादी अद्देह आज्यवेक्षण पात्र दान प्रतिष्ठार्थम् पूर्वोक्त पूजित ब्राह्मणाय तुभ्यम् महम् सम्प्रदद्दे ॥

दानप्रतिष्ठा गर्ने ।

॥ इति घृतच्छाँया विधिः ॥

भूयसीदक्षिणा-

तत्रादौ भूयसीदक्षिणादानम् -

ॐ हिरण्यगर्ब्भगर्ब्भस्थं हेमबीजं विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥

भूयसी दक्षिणा दिने ।

इति देयम् ब्राह्मणं च त्रिः सम्पूज्य कुशादिसहितं दक्षिणाद्रव्यमादाय-

हरिः ॐ तत्सद्विष्णुरित्यादि पूर्वसङ्कल्पमुच्चार्य (अमुक) गोत्रः (अमुक) शर्माह कृतस्यामुककर्मणो अमुकदेवता प्रीतये कृतस्य देवता पूजन हवनादि कर्मणः न्यूनातिरिक्तता परिपूर्ति पूर्वकं यथोक्त फलप्राप्त्यर्थमिदं दक्षिणा द्रव्य ममुकदैवतं नाना नामगोत्रेभ्यो नानानामशर्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दीनानाथेभ्यश्च यथायोग्यभागं विभज्य यथाकाले दातुमहमुत्सृजे ।

सङ्कल्प गर्ने ।

इति जले उत्सृजेत् ।

सिद्धान्नदानम् ( आमान्नदानं वा )

ॐ अद्येहामुकगोत्रोऽमकशर्माहं कृतस्यामुककर्मणो यथावत्फलप्राप्तये नानानामगोत्रान्नानानामशर्मणो ब्राह्मणान् यथोपपन्नेनान्नेन भोजयिष्ये ( आमान्नपक्षे - सन्तोषयिष्ये ) ।

सिधामा सङ्कल्प गर्ने ।

विसर्जनम्

ततः कर्ता देवायार्घ्यं निवेद्य बन्धुवर्गैर्ब्राह्मणैश्च सह यज्ञे देवेषु च पुष्पाक्षताः क्षिपन् यानि कानीति मन्त्रेण यज्ञप्रदक्षिणां कुर्यात् -

ॐ यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्तु प्रदक्षिणपदे पदे ॥

चन्दन, अक्षता र पुष्प छर्कँदै यज्ञको परिक्रमा गर्ने ।

इति प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्यात् । पुष्पाक्षतैः ब्रह्माणं सम्पूज्य उतिष्ठ ब्रह्मणस्पते इति विसृज्य उत्थापयेत् -

ॐ उत्ति॑ष्ट्ठ ब्ब्रह्म्मणस्प्पते देव॒यन्त॑स्त्त्वेमहे। उप॒ प्प्र य॑न्तु म॒रुतः॑ सु॒दान॑व॒ऽइन्द्र॑ प्प्रा॒शूर्ब्भ॑वा॒ सचा॑ ॥

ऋषिलाई उठाउने ।

ततो यान्तु देवेति पुष्पाक्षतैरभ्यर्च्य देवान् -

ॐ यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् । इष्टकामप्रसिद्धयर्थं पुनरागमनाय च ॥

चन्दन, अक्षता र पुष्प छर्केर देवताको विसर्जन गर्ने ।

विसर्जयेत्-

ॐ कायेन वाचा मनसेन्द्रीयैर्वा बुध्यत्मना वा प्रकृतिस्वभावात् । करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयामि ॥

पवित्र खोलेर जल समाउने ।

इति भूमौ त्यजेत् -

ततो यस्य स्मृत्येति अच्युतं नमस्कुर्यात्-

ॐ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥
ॐ अच्युताय नमः ।

रित्तै हातले नमस्कार गर्ने ।

इति प्रब्रूयात् ।

ततोऽञ्जलिं कृत्वा चतुर्भिश्चेति पठेत् ॥

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥
ॐ विष्णावे नमः ।

अञ्जलि जोडेर «चतुर्भिश्च» श्लोक तीन पटक पढ्ने ।

इति त्रि उच्चार्य

प्रसाद अर्पनम्-

तिलक, चन्दन, अक्षता, रक्षाबन्धन, पक्वान्न, फलफूल र पञ्चामृत — यी सबै कुलदेवता, देवालय, तुलसी, आशामुखी तथा भूत-प्रेत र क्षेत्रपाललाई पनि सम्झेर अर्पण गर्ने ।

अभिषेकः-

तत्राभिषेकः । आचार्यादयो ब्राह्मणाः शान्तिकलशोदकेन पौराणिकैर्वेदिकैश्च मन्त्रैर्यजमानस्याभिषेकं कुर्युः। तत्रादौ पौराणिका मन्त्राः

ॐ सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु बह्मविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवो जगन्नाथ स्तथा सङ्कर्षणो विभुः ॥ १ ॥
प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते । आखण्डलोऽग्निर्भगवान् यमो वै निरृतिस्तथा ॥ २ ॥
वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः । ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु ते सदा ॥ ३ ॥
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः ॥
बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश्च मातरः ॥ ४ ॥
पञ्चदेवाश्च योगाश्च करणानि च वासशः । एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः ॥ ५॥
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥
ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च ॥ ६ ॥
देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसो गणाः ॥
अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च ॥७॥
औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये । सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः ॥ ८ ॥
विश्वब्रह्माण्डदेवाश्च सलोकाः सचराचराः ॥
एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥९॥

अभिषेक गरिदिने ।

॥ इति पौराणिका मन्त्रा ॥

वैदिका मन्त्राः-

ॐ दे॒वस्य॑ त्त्वा सवि॒तुः᳣ प्र॑स॒वे᳕ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑ब्भ्याम् । अ॒श्विनोर्भैष॑ज्येन॒ तेज॑से ब्ब्रह्मव्वर्च॒साया॒भि षि॑ञ्चामि॒ सर॑स्वत्यै॒ भैष॑ज्येन । व्वीर्यायान्नाद्यायाभि षिञ्चामी न्द्रस्येन्द्रियेण ब्बलाय श्रियै यशसेऽ भिषिञ्चामि । ॐ को᳖सि कत॒मो॒सि॒ कस्म्मै॑ त्त्वा॒ काय॑ त्त्वा । सुश्लोक समङ्गल सत्यराजन् ॥
ॐ शिरो मे श्रीर्यशो मुखत्विषिः᳥ केशाश्चश्मश्रणि ॥
राजा में प्राणोऽअमृतᳮ सम्राट् चक्षुर्व्विराट् श्रोत्रम् ॥
ॐ जिह्व्वा मे भद्रँ व्वामहो मनो मन्युः᳥ स्वराड् भाम ॥
मोदाः᳥ प्रमोदाऽअङ्गुलीरङ्गानि मित्रं मे सहक ॥
ॐ ब्बाहू मे ब्बलमिन्द्रियᳮ हस्ती मे कर्म व्वीर्यम् । आ॒त्मा क्ष॒त्रमुरो॒ मम॑ ॥
ॐ पृष्टीमें राष्ट्रमुदरमᳮसौ ग्ग्रीवाश्च श्रोणी । ऊरुऽअरत्नी जानुनी व्विशो मेऽङ्गानि सर्व्वतः᳥ ॥
ॐ नाभि॑र्मे चि॒त्तँ व्वि॒ज्ञानं॑ पा॒युर्मेऽप॑चित्तिर्भ॒सत् । आ॒न॒न्द॒न॒न्दाव्वा॒ण्डौ मे॒ भगः॒ सौभा॑ग्यं॒ पसः॑ । जङ्घा॑भ्यां प॒द्भ्यां धर्मो॑ऽस्मि व्वि॒शि राजा॒ प्रति॑ष्ठितः᳥ । ॐ प्रति॑क्ष॒त्रे प्रति॑तिष्ठामि रा॒ष्ट्रे प्रत्यश्वे॑षु॒ प्रति॑तिष्ठामि॒ गोषु॑ । प्रत्यङ्गेष प्रतितिष्ठाम्यात्मन् प्रतिप्राणेषु प्रतितिष्ठामि पुष्टे प्रतिद्यावापृथिव्योः᳥ प्रतितिष्ठामि यजे ॥
ॐ त्र॒या दे॒वाऽएका॑दश त्त्रयस्त्रिᳮ॒ शाः᳣ सु॒राध॑सः᳥ बृह॒स्प्पति॑पुरोहिता दे॒वस्य॑ सवि॒तुः᳣ स॒वे । दे॒वा दे॒वैर॑वन्तु मा ॥
ॐ प्रथमा द्वितीयैर्द्वितीयास्तृतीयैस्तृतीयाः᳥ सत्येन सत्यँ यज्ञेन यज्ञो यजुर्भिर्यजूᳩ षि सामर्भिः᳥ । सामान्न्यृग्भिभरृचः᳥ पुरोऽनुवाक्याभिः᳥ पुरोऽनुवाक्या याज्याभिर्याज्या व्वषट्कारै र्व्वषट्काराऽ आहुतिभिराहुतयो मे कामान्त्समर्धयन्तु भूः᳥ स्वाहा ॥
ॐ द्द्यौः᳥ शान्ति॑र॒न्तरि॑क्षᳮ॒शान्तिः॑ पृथि॒वी शान्ति॒रापः॒ शान्ति॒रोषध॑यः॒ शान्तिः॑ । व्वन॒स्प्पत॑यः॒ ॥
शान्ति॒र्व्विश्श्वे॑दे॒वाः᳣ शान्ति॒र्ब्रह्म॒ शान्तिः॒ सर्व्वᳮ॒ शान्तिः॒ शान्ति॑रे॒व शान्तिः॒ सा मा॒ शान्ति॑रेधि ॥
ॐ तच्चक्षु॑र्दे॒वहि॑तं पु॒रस्ता॑च्छु॒क्रमुच्च॑रत् । पश्ये॑म श॒रदः॑ श॒तं जीवे॑म श॒रदः॑ श॒तᳮ शृणु॑याम श॒रदः॑ श॒तम्प्प्रब्र॑वाम श॒रदः॑ श॒तमदी॑नाः᳥ स्याम श॒रदः॑ श॒तम्भूय॑श्च श॒रदः॑ श॒तात् ॥
ॐ स्व॒स्त्ति न॒ इन्द्रो॑ व्वृ॒द्धश्श्र॑वाः᳥ स्व॒स्त्ति नः॑ पू॒षा व्वि॒श्श्ववे॑दाः᳥ । स्व॒स्त्ति न॒स्त्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः᳥ स्व॒स्त्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु ॥
ॐ व्विश्वा॑नि देव सवितर्दुरि॒तानि॒ परा॑सुव । यद्भ॒द्रं तन्न॒ ऽआसु॑व । ॐ यथेमाँ व्वाचकल्याणीमावदानि जनेब्भ्यः᳥ । ब्र॒ह्म॒रा॒ज॒न्न्या॒ब्भ्याᳩशू॒द्द्राय॒ चार्या॑य च॒ स्वाय॒ चार॑णाय च । प्प्रियो देवानान्दक्षिणायै दातुरिह भूयासमयम्मे कामः᳥ समृद्ध्यतामुपमादो नमतु ।

इत्यभिषेकः

तिलककरणम् -

ॐ त्र्या॒यु॒षञ्ज॒म॑दग्ग्नेः᳥ क॒श्श्यप॑स्य त्र्यायु॒षम्। यद्दे॒वेषु॑ त्र्यायु॒षन्तन्नो॑ऽअस्त्तु त्र्यायु॒षम् ।

ॐ स्वस्त्यस्तु ते कुशलमस्तु चिरायुरस्तु गोवाजिहस्तिधनधान्यसमृद्धिरस्तु । ऐश्वर्य्यमस्तु विजयोऽस्तु रिपुक्षयोऽस्तु सन्तानवृद्धिसहिता हरिभक्तिरस्तु ॥

रक्षाबन्धनम्-

येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः । तेन त्वां प्रतिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल ॥

ॐ त्वँ य॑विष्ठ्य दा॒शुषो॒ नँः᳣ पा॑हि शृणु॒धि गिरः॑ ॥
रक्षा॑ तो॒कमु॒तत्क्मना॑ ॥

प्रसादग्रहणम्

तत आचार्यादयो हस्ते प्रसादादिकं गृहीत्वा ' आब्रह्मन् ' इत्याद्याशीर्वादमन्त्रान् पठेयुः

ॐ आब्रह्मन् ब्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतामाराष्ट्रे राजन्न्यः᳣ शूरऽइषव्योतिव्याधी महारथो जायतान्दोग्ध्र धेनुर्ध्वोढानड्वानाशुः᳣ सप्तिः᳣ पुरन्धिर्योषा जिष्णू रथेष्ठाः᳣ सभेयो युवास्य यजमानस्य व्वीरो जायतां निकामे निकामे नः᳣ पर्जन्यो व्वर्षतु फलवत्यो नऽओषधयः᳣ पच्यन्ताँ योगक्षेमो नः᳣ कल्प्पताम् । ॐ दी॒र्घायु॑स्तऽओषधे खनि॒ता यस्मै॑ च त्त्वा॒ खना॑म्य॒हम् । अथो॒त्वन्दी॒र्घायु॑र्भू॒त्वा श॒तव॑ल्शा॒ व्विरो॑हतात् ॥
ॐ पुनस्त्वादित्या रुद्द्रा व्वसवः᳥ समिन्धतां पुनर्ब्रह्माणो व्वसुनीथ यज्ञैः᳥ । घृ॒तेन॒ त्वन्त॒न्वँ॒ व्वर्द्धयस्व स॒त्याः᳣ स॑न्तु॒ यज॑मानस्य॒ कामाः॑ ॥
ॐ मन॑सः॒ काम॒माकू॑तिँ व्वा॒चः᳣ स॒त्यम॑शीय । प॒शू॒नाᳩ रू॒पमन्न॑स्य॒ रसो॒ यशः॒ श्रीः᳣ श्र॑यता॒म् ॥
ॐ आ॒यु॒ष्यँ॒ व्वर्च॒स्यᳮ॒ रा॒यस्पोष॒मौद्भि॑दम् । इदᳮ हिरण्यँ व्वर्चस्वं जैत्रायाविशता दुमाम् ॥
ॐ न तद्रक्षाᳩ॑सि॒ न पि॑शा॒चास्त॑रन्ति दे॒वाना॒मोजः॑ प्रथम॒जᳮ ह्ये॒तत् । यो बि॒भर्ति॑ दाक्षाय॒णᳮ हिर॑ण्ण्यᳮ॒ स दे॒वेषु॑ कृणुते दी॒र्घमायुः॒ स म॑नु॒ष्ये॒षु कृणुते दी॒र्घमायुः॑ ।

आचार्य आदिले हातमा प्रसाद लिएर «आब्रह्मन्» आदि आशीर्वाद-मन्त्र पढ्ने ।

इत्याशीर्वादपरःसरं ब्राह्मणहस्तेन प्रसादादिकं गृहीत्वा ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वयमपि । सुहृद्युक्तो भुञ्जीत ॥

॥ इत्यग्निस्थापनाविधिः ॥

सामान्य प्रश्न र उत्तर

विधि र सामग्री सूची कहाँ भेटिन्छ?

मूल विधि यसै पृष्ठमा छ। सामग्रीको तयारीका लागि तलको हवन तथा कलश स्थापना सामग्री सूची खोल्नुहोस्।

स्वरचिह्न र संस्कृत पाठ कसरी पढ्ने?

मूल मन्त्र र स्वरचिह्नलाई नेपाली व्याख्याबाट छुट्याएर पढ्नुहोस्। अनुष्ठानमा प्रयोग गर्दा आफ्नो परम्पराको उच्चारण र क्रमबारे गुरु वा पुरोहितसँग मिलाउनुहोस्।

सम्बन्धित पाठ र तयारी

स्रोत र सम्पादन

सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin

स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड मूलपाठ संग्रह; डिजिटल संकलनको स्रोत विवरण सुरक्षित राखिएको छ।

परिचय, प्रश्नोत्तर र सन्दर्भ अद्यावधिक: 2026-10-29। मूल मन्त्रपाठको नयाँ शास्त्रीय समीक्षा भएको दाबी यस मितिले गर्दैन।

स्रोत, प्रकाशन र सम्पादन विधिबारे पढ्नुहोस्

आस्थाको उज्यालो,ज्ञानको अनन्त यात्रा।

संकल्प र पूजा सामग्री

अमेरिका र क्यानडाको लागि संकल्प

पूजा सामग्री सूची

सनातन ज्ञानका आयामहरू

सोह्र संस्कार संग्रह

श्राद्ध विधि संग्रह

एकोदिष्ट श्राद्ध

पार्वण (महालय) श्राद्ध

तीर्थ श्राद्ध

आभ्युदयिक (नान्दी) श्राद्ध

वैदिक ज्ञान संग्रह

पूजाको तयारी,अब अझ सजिलो।

कर्मकाण्ड, अब तपाईंको मोबाइलमा।

जरा परम्परामा। यात्रा भविष्यतर्फ।

पूजाको तयारी,अब एकै ठाउँमा।

कुन पूजाको तयारी गर्दै हुनुहुन्छ?

सामान्य पूजा सामग्री

हवन तथा अग्निस्थापना

गणेश पूजा

रुद्राभिषेक

सत्यनारायण पूजा

पञ्चोपचार पूजा

षोडशोपचार पूजा

विवाह संस्कार

व्रतबन्ध तथा छेवर

नामकरण (न्वारन)

अन्नप्राशन (पास्नी)

जन्मोत्सव पूजा

चौरासी पूजा

गृहपूजा

गृहप्रवेश

शिलान्यास

सवारी पूजा

जन्म शान्ति

लाखबत्ती पूजा

श्राद्ध सामग्री

गाईदान

भाइटीका

दशैँ तथा दुर्गापूजा

व्रत तथा चाडपर्व

मिल्दो सूची भेटिएन।

अग्निस्थापना — सम्पूर्ण विधि

पढ्नुअघि बुझ्नुहोस्

पञ्चगव्य निर्माण विधिः

पञ्चगव्य सम्मेलन

गोमूत्र (गहुँत) राख्ने

गोबर राख्ने

दूध राख्ने

दही राख्ने

घिउ राख्ने

कुश (जल-पवित्र) राख्ने

दूबो राख्ने

पञ्चगव्य प्राशन गर्ने

कर्मपात्र निर्माणविधिः

पात्र छुने

पात्रमा कुश (पवित्र) राख्ने

जल राख्ने

चन्दन राख्ने

अक्षता राख्ने

जौ राख्ने

तिल राख्ने

फूल राख्ने

पवित्र लगाउने

आशन शुद्धि-

भूतोत्सारण-

पञ्चभूसंस्काराः-

भूरसीति भूमिशोधनम्

अश्मा च म इति मृत्तिकास्थापनम् कुर्यात्-

एष वस्तोमेति दर्भ गृह्णीयात्-

यद्देवेति परिसमूहनम् कुर्यात्-

मानस्तोक इति उपलेपनम् गोमयेन कुर्यात्-

त्वामिद्धीति उल्लेखनम्-

प्रथमा द्वितीयैरिति रेखात्रयकरणम्-

सदसस्पतिमिति मृत्तिकाग्रहणम्-

शन्नो देवीरित्यभ्युक्ष्ययेत् -

प्रतिज्ञा सङ्कल्प

स्वस्तिवाचनम्-

प्रायश्चित्त गोदान

गाईको पूजा — गौरूप द्रव्य राखेर पूजा गर्ने

आस्थाको उज्यालो,
ज्ञानको अनन्त यात्रा।

पूजाको तयारी,
अब अझ सजिलो।

पूजाको तयारी,
अब एकै ठाउँमा।