॥ श्रद्धा र अध्ययनको संगम ॥०% पढियो

धार्मिक मार्गदर्शन

आशौच निर्णय — जुठो र सूतक

विषयसूची — १७ खण्ड

आशौच (जुठो–सूतक) निर्णय
१. पुस्ताअनुसार आशौच
२. दिन गन्ने तरिका
३. जन्म (सूतक)
४. गर्भ तुहिएमा
५. बालक–बालिकाको मृत्यु
६. नाताअनुसार जुठो
७. गुरु, पुरोहित र समाज
८. ढिलो सुनिएमा (अतिक्रान्त आशौच)
९. जुठो–सूतक खापिएमा
१०. आशौचमा के नगर्ने
११. आशौचमा पनि गर्न मिल्ने
१२. विशेष अवस्था
१३. मलामी र छुवाछूत
१४. पञ्चक
१५. रजस्वला
⚠️ सावधानी

आशौच (जुठो–सूतक) निर्णय

जन्म हुँदा लाग्ने अशुद्धिलाई सूतक (जननाशौच) र मृत्यु हुँदा लाग्ने अशुद्धिलाई जुठो (मृताशौच) भनिन्छ। आशौचका दिन पुगेपछि अन्तिम दिनको भोलिपल्ट स्नान गरेपछि मात्र व्यक्ति शुद्ध हुन्छ। छोटो वा लामो जुनसुकै आशौचको अन्त्यमा स्नान अनिवार्य हुन्छ।

१. पुस्ताअनुसार आशौच

पुस्ता	नाम	जुठो/सूतक
१ देखि ७ पुस्ता	सपिण्ड	१० दिन
८ देखि १४ पुस्ता	समानोदक	३ दिन
१५ देखि २१ पुस्ता	सगोत्री	१ दिन
२१ पुस्ताभन्दा माथि	—	स्नानमात्र (सद्यः शौच)

ब्राह्मणलाई दश दिन, क्षत्रियलाई बाह्र, वैश्यलाई पन्ध्र र शूद्रलाई एक महिना भनिए पनि नेपालमा सबै वर्णले प्रायः दश दिन नै बार्छन्।
आमाबाबुको जुठो छोरा र अविवाहित छोरीलाई दश दिन लाग्छ। काजकिरिया गर्ने छोराले तेह्र दिनसम्म क्रिया गर्छ।

२. दिन गन्ने तरिका

एक दिन (अहोरात्र): आजको दिन र रात।
सज्योति: दिनमा भए त्यस दिनको सूर्यास्तसम्म, रातमा भए सूर्योदयसम्म।
पक्षिणी: आजको दिन–रात र भोलिपल्ट दिनभर (करिब ३६ घण्टा)।
दिन सूर्योदयदेखि सूर्योदयसम्म गनिन्छ। रातमा भएको घटना अघिल्लो दिनकै गन्तीमा पर्छ।
रातलाई तीन भाग गर्दा पछिल्लो भागमा भएको घटना भोलिपल्टको दिनमा गनिन्छ।
जुठो मृत्यु भएको दिनदेखि गनिन्छ। अग्निहोत्रीको भने दाह गरेको दिनदेखि गनिन्छ।

३. जन्म (सूतक)

सातौँ महिनादेखिको जन्ममा बाबु र सात पुस्ताभित्रका सपिण्डलाई १० दिन, समानोदकलाई ३ दिन, सगोत्रीलाई १ दिन सूतक लाग्छ।
सुत्केरीलाई दश दिन छुन हुँदैन, एघारौँ दिनदेखि छुन मिल्छ। देव–पितृ कार्य भने छोरा जन्मे २० दिनपछि र छोरी जन्मे ३० दिनपछि मात्र गर्ने।
बाबु र सौतेनी आमाले सचैल स्नान (लुगासहित नुहाउने) गरेपछि नाल नकाटिँदै सुत्केरीलाई छोए दोष लाग्दैन। नान्दीश्राद्ध, जातकर्म र दान गर्न मिल्छ।
सूतकमा कर्म मात्र गर्दैनन्। माला, चन्दन, ढोग, भेट, लुगा र खानेकुरा छोड्नुपर्दैन। छैटीको पूजा जस्ता शिशुका कर्ममा दोष छैन।
विवाहिता छोरी माइत (बाबुको घर) मा सुत्केरी भएमा बाबु र दाजुभाइलाई १ दिन लाग्छ। पतिकै घरमा भए माइतीलाई लाग्दैन।
- अर्को मत: आमाबाबुलाई १० दिन, त्यही घरका दाजुभाइलाई ३ दिन र काका–काकीलाई १ दिन।
जन्मेको दश दिनपछि सुनिए सूतक लाग्दैन, बाबुले स्नानमात्र गर्ने।

४. गर्भ तुहिएमा

गर्भ	आमालाई	बाबु र सपिण्डलाई
१ देखि ४ महिना	जति महिना उति दिन	स्नानमात्र
५ वा ६ महिना	५ वा ६ दिन	३ दिन
७ महिनादेखि	जन्म मानिन्छ	जन्मकै सूतक

अर्को मत: १ देखि ४ महिनासम्म आमालाई रजोनिमित्त ४ दिन।

५. बालक–बालिकाको मृत्यु

अवस्था	आमाबाबुलाई	अरू सपिण्डलाई
मृत जन्म वा नाल काट्नुअघि मरेमा	आमालाई १० दिन, बाबुलाई ३ दिन	३ दिन
नाल काटेपछि १० दिनभित्र मरेमा	जन्मकै पूरा सूतक, जुठो लाग्दैन	जन्मकै पूरा सूतक
छोरा, व्रतबन्ध नहुँदै (जुनसुकै उमेर)	३ दिन	१० दिनदेखि ६ महिनासम्म स्नान, ३ वर्षसम्म १ दिन, त्यसपछि ३ दिन
छोरी, ६ महिनासम्म	१ दिन	—
छोरी, ६ महिनापछि विवाह नहुँदै	३ दिन	३ पुस्ताभित्र: ३ वर्षसम्म स्नान, त्यसपछि १ रात
वाग्दान भएकी, विवाह नहुँदै	३ दिन	माइती र वर दुवैतर्फका सपिण्डलाई ३ दिन

व्रतबन्ध भएको छोराको जुठो सबैलाई पूरा दश दिन लाग्छ। छोरीका लागि विवाहलाई नै व्रतबन्ध मानिन्छ।
६ महिनासम्मका बच्चालाई गाड्ने चलन छ। तीन वर्षमाथिकालाई दाह गर्ने।
अर्को मत: दाँत नउम्रेको बालक मरे आमाबाबुलाई एक दिन मात्र।
बितेपछि वर्षभित्र सुनिए आमाबाबुले ३ दिन बार्ने, अरूलाई लाग्दैन।

६. नाताअनुसार जुठो

मृतक	कसलाई	जुठो
बाबु, आमा	छोरा, अविवाहित छोरी	१० दिन (जति पछि सुने पनि)
बाबु, आमा	विवाहिता छोरी	३ दिन (१० दिनपछि सुने पक्षिणी)
पति, पत्नी	एकअर्कालाई	१० दिन (जति पछि सुने पनि)
सासू, ससुरा	बुहारी	१० दिन
सौतेनी आमा	छोरा	१० दिन (१० दिनपछि सुने ३ दिन)
सौतेनी आमा	विवाहिता छोरी	३ दिन
विवाहिता छोरी	आमाबाबु	३ दिन
विवाहिता दिदीबहिनी	दाजुभाइ	पक्षिणी (माइतमै मरेमा ३ दिन)
दाजुभाइ	विवाहिता दिदीबहिनी	पक्षिणी
सासू, ससुरा	ज्वाइँ	३ दिन (श्रीमती पहिले बितेकी भए पक्षिणी)
ज्वाइँ	ससुराली	१ दिन (ससुरालीकै घरमा मरे ३ दिन)
साला, साली, जेठान	—	१ दिन (साना भए स्नानमात्र)
मावली हजुरबा	नातिनातिनी	३ दिन
मावली हजुरआमा	नातिनातिनी	पक्षिणी (अर्को मत: ३ दिन)
मामा, माइजू	भान्जाभान्जी	पक्षिणी (उपकारी मामा ३ दिन, व्रतबन्ध नभएका मामा १ दिन)
भान्जा	मामा, सानिमा, ठूलिमा	३ दिन (व्रतबन्ध नभएको भए पक्षिणी)
भान्जी	—	स्नानमात्र
नाति (छोरीको छोरा)	मावली हजुरबा–हजुरआमा	३ दिन (व्रतबन्ध नभएको भए पक्षिणी)
नातिनी (छोरीकी छोरी)	मावली हजुरबा	लाग्दैन
सानिमा, ठूलिमा, फुपू	—	पक्षिणी (आफ्नै घरमा मरे ३ दिन)
फुपू, सानिमा/ठूलिमा र मामाका छोरा (बन्धुत्रय)	—	पक्षिणी (आफ्नै घरमा मरे ३ दिन)
सौतेनी फुपू, भदा	—	स्नानमात्र
मामा/फुपू/सानिमाका छोरी, भतिजी आदि	—	सचैल स्नानमात्र
धर्मपुत्र (दत्तक)	धर्मपिता–माता	३ दिन
दुवैतर्फका आमाबाबु	धर्मपुत्र	३ दिन (क्रिया गर्नुपरे १० दिन)

सपिण्डबाहेकका नाताको जुठो त्यही व्यक्तिलाई मात्र लाग्छ। घरका अरूलाई र अन्नमा दोष रहँदैन।
काका र जेठाबाको जुठो विवाहिता छोरीलाई लाग्दैन।

७. गुरु, पुरोहित र समाज

मृतक	जुठो
आचार्य (व्रतबन्ध गराई वेद पढाउने), एकै गाउँका	३ दिन (टाढा भए पक्षिणी)
सम्पूर्ण वेद पढाउने गुरु, सहपाठी	पक्षिणी
उपाध्याय/अनूचान गुरु, आचार्यकी पत्नी वा पुत्र	१ रात
गुरुभाइ	१ दिन
शिष्य (व्रतबन्ध गराई पढाएको)	३ दिन (पढ्न मात्र आएको भए १ दिन)
पुरोहित वा यजमान	३ रात (छोडिसकेको भए १ रात)
नजिकै बस्ने श्रोत्रिय	३ रात
सवर्ण मित	१ दिन
घरमा मरेको, नाता नभएको व्यक्ति	१ रात
गाउँको मुखिया, राजा/राष्ट्रप्रमुख	सज्योति

८. ढिलो सुनिएमा (अतिक्रान्त आशौच)

दश दिनभित्रै सुनिए बाँकी दिन मात्र बार्ने। शुद्धि मूल मितिमै हुन्छ।
सपिण्डको दश दिने जुठो दश दिनपछि सुनिएमा:

सुनेको समय	बार्ने
३ महिनाभित्र	३ दिन
३ देखि ६ महिनासम्म	पक्षिणी
६ देखि ९ महिनासम्म	१ रात
९ महिनादेखि वर्षदिनसम्म	सज्योति
वर्षदिनपछि	स्नानमात्र

देशान्तर (ठूलो पहाड वा नदीले छेकिएको, भाषा फरक पर्ने टाढाको ठाउँ) मा ४५ दिनभित्र सुनिए ३ दिन लाग्छ। त्यसपछि ६ महिनासम्म पक्षिणी लाग्छ।
आमाबाबु, पति–पत्नी र बुहारीलाई सासूससुराको जुठो जतिसुकै पछि सुने पनि पूरा दश दिन सुनेको दिनदेखि बार्नुपर्छ।
तीन दिन, पक्षिणी जस्ता छोटा आशौच बितेपछि सुनिए स्नानमात्र गर्ने।

९. जुठो–सूतक खापिएमा

सानो वा उत्तिकै आशौच ठूलोभित्र परे ठूलोसँगै शुद्ध हुन्छ। ठूलो पछि आए पछिल्लो पूरा बार्ने।
सूतक चलिरहेको बेला जुठो परे जुठो छुट्टै पूरा बार्ने।
जुठोभित्र सूतक परे जुठोसँगै सकिन्छ। सुत्केरीलाई भने सूतक आफ्नै गन्तीले लाग्छ।
दश दिनको अन्तिम दिन वा रातमा अर्को दश दिने परे दुई रात थप्ने। रातको चौथो प्रहरमा परे तीन रात थप्ने।
आमाबाबु, पति र पत्नीको जुठो अर्कोसँग खापिँदैन।
- बाबुको जुठोभित्र आमा बितेमा बाबुकोसँगै सकिन्छ तर पक्षिणी थपिन्छ।
- आमाको जुठोभित्र बाबु बितेमा आमाकोसँगै शुद्ध हुन्छ।
दाह गर्ने, क्रिया गर्ने र सुत्केरीलाई जुठो–सूतक मनैमा पूरा लाग्छ।

१०. आशौचमा के नगर्ने

सन्ध्या, देवपूजा, तर्पण, वैश्वदेव, नित्य–नैमित्तिक र काम्य कर्म नगर्ने। गायत्री भने मनमनै दश पटक जप्ने।
माथि आसनमा नबस्ने, ढोग नगर्ने र ढोग नलिने।
मह, मासु, दूध, पूवा, नुन, तेल र आमिष नखाने। अलग चटाई वा भुइँमा सुत्ने।
ऐना हेर्ने, चन्दन लगाउने, हाँसोठट्टा, जुवा र स्त्रीसङ्ग त्याग्ने।
आशौचीको हातको अन्न अरूले नखाने। बजारबाट किनेका फलफूल, दूध, घिउ, औषधि, नुन–चिनी आदि भने शुद्ध नै मानिन्छन्।

११. आशौचमा पनि गर्न मिल्ने

ग्रहण र संक्रान्तिमा स्नान–दान गर्दा दोष लाग्दैन, ठूलो पुण्य हुन्छ।
नित्य स्नान, खानपान, आचमन, खेती र घरायसी काममा आशौचले रोक्दैन।
वैद्य, बिरामी, ठूलो यज्ञका मुख्य पुरोहित–यजमान, विपत्तिमा परेका र राज्यका काममा लागेकालाई तत्काल आशौच लाग्दैन।
नान्दीश्राद्ध गरिसकेपछि व्रतबन्ध, विवाह, चूडाकर्म, प्रतिष्ठा आदि सुरु भइसकेको कर्म रोकिँदैन।
सूतक परे पनि क्रिया रोकिँदैन। जुठो परे पनि जन्मेको बालकको जातकर्म गर्ने।
ब्रह्मचारी र संन्यासीलाई जुठो–सूतक लाग्दैन। आमाबाबु बित्दा भने सचैल स्नान गर्ने।

१२. विशेष अवस्था

लाश नभेटिए दश दिनभित्र पुत्ला बनाई दाह गर्ने। जुठो बाँकी दिनमै सकिन्छ।
- दश दिनपछि गरे पति, पत्नी, छोरा र सौतालाई दश दिन, सपिण्डलाई ३ दिन।
क्रिया सकिएपछि लाश वा हड्डी फेला परे दाह गर्ने। छोरा, पति/पत्नी र सौतालाई ३ दिन लाग्छ, सपिण्डले स्नानमात्र गर्ने।
अग्निहोत्रीको हाड वा पुत्ला जहिले जलाए पनि सपिण्डले पूरा दश दिन बार्ने।
युद्धमा सम्मुख लडेर मरेमा स्नानमात्र। चोट लागी पछि मरेमा एक रात। तीन दिनपछि मरे ३ दिन। सात रातपछि मरे दश दिन।
जेलमा मरेमा एक दिन। कुष्ठरोगको पीडाले जली वा डुबी मरेमा ३ दिन।
धोका, दुर्घटना, सर्प, पानी, आगो वा जनावरबाट मरेमा प्रायश्चित्त गरी दाह गर्ने र जुठो पूरा बार्ने।
ठूलो पाप वा कुबुद्धिले आत्मघात गरेकाको जुठो लाग्दैन। प्रायश्चित्त गरेर मात्र दाह गर्ने।
गाउँमा मुर्दा रहुन्जेल र घरमा पशु मरेर नउठाउन्जेल जुठो लाग्छ।

१३. मलामी र छुवाछूत

मलामी गएमा आगो र घिउ छोई नदीमा नुहाएर शुद्ध हुने।
लाश बोकेर उसैको घरमा खाए–बसे दश रात लाग्छ। खाएर मात्र गए तीन दिन, अलग बसे एक दिन।
अस्थिसञ्चयसम्म रोए पनि नुहाउनुपर्छ।
जुठो छोएको व्यक्ति आशौच सकिँदासम्म अलग रहने। घरको सामानमा दोष लाग्दैन।

१४. पञ्चक

चन्द्रमा कुम्भ र मीन राशिमा रहँदा पञ्चक हुन्छ।
पञ्चकमा मृत्यु भएमा दाहसँगै कुशका पाँच पुत्ला जलाउने।
आशौचको अन्त्यमा पञ्चक शान्ति गर्ने। पञ्चकअघि मृत्यु भई पञ्चकमा दाह गर्नुपरे पुत्लाकर्म मात्र गर्ने।

१५. रजस्वला

महिनाभरमा फेरि रजस्वला भएमा सत्र दिनसम्म नुहाएर शुद्ध हुने।
अठारौँ दिनमा भए एक दिन, उन्नाइसौँमा दुई दिन, बीसौँ दिनदेखि तीन दिन बार्ने।

⚠️ सावधानी

कुल र ठाउँअनुसार चलन फरक हुन सक्छ। ठूलो निर्णयअघि आफ्नो पुरोहितसँग पनि सोध्नुहोस्।
आफ्नो मिति र नाताअनुसार दिन हिसाब गर्न एपको जुठो–सूतक हिसाब tool प्रयोग गर्नुहोस्।

सम्बन्धित पाठ र तयारी

स्रोत र सम्पादन

सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin

स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड मूलपाठ संग्रह; डिजिटल संकलनको स्रोत विवरण सुरक्षित राखिएको छ।

स्रोत, प्रकाशन र सम्पादन विधिबारे पढ्नुहोस्

आस्थाको उज्यालो,ज्ञानको अनन्त यात्रा।

संकल्प र पूजा सामग्री

अमेरिका र क्यानडाको लागि संकल्प

पूजा सामग्री सूची

सनातन ज्ञानका आयामहरू

सोह्र संस्कार संग्रह

श्राद्ध विधि संग्रह

एकोदिष्ट श्राद्ध

पार्वण (महालय) श्राद्ध

तीर्थ श्राद्ध

आभ्युदयिक (नान्दी) श्राद्ध

वैदिक ज्ञान संग्रह

पूजाको तयारी,अब अझ सजिलो।

कर्मकाण्ड, अब तपाईंको मोबाइलमा।

जरा परम्परामा। यात्रा भविष्यतर्फ।

पूजाको तयारी,अब एकै ठाउँमा।

कुन पूजाको तयारी गर्दै हुनुहुन्छ?

सामान्य पूजा सामग्री

हवन तथा अग्निस्थापना

गणेश पूजा

रुद्राभिषेक

सत्यनारायण पूजा

पञ्चोपचार पूजा

षोडशोपचार पूजा

विवाह संस्कार

व्रतबन्ध तथा छेवर

नामकरण (न्वारन)

अन्नप्राशन (पास्नी)

जन्मोत्सव पूजा

चौरासी पूजा

गृहपूजा

गृहप्रवेश

शिलान्यास

सवारी पूजा

जन्म शान्ति

लाखबत्ती पूजा

श्राद्ध सामग्री

गाईदान

भाइटीका

दशैँ तथा दुर्गापूजा

व्रत तथा चाडपर्व

मिल्दो सूची भेटिएन।