विद्यारम्भ संस्कार
विषयसूची
- कहिले गर्ने
- सूत्रोक्त काल
- सामग्री सूची
- सरस्वतीको आवाहन
- स्नपन र मार्जन
- चरुहोम — सरस्वतीका दुई ऋचा
- पावका नः सरस्वती
- आज्याहुति — प्र णो देवी सरस्वती
- हुतशेष निधान
- देवपूजन र घृताहुति
- बालकलाई गुरुको काखमा सुम्पने
- बस्ने दिशा — गुरु पूर्वमुख, बालक पश्चिममुख
- मेधाजनन प्रार्थना
- पहिलो अक्षर लेखाउने (लोकाचार)
- सावधानी — प्रचलित तर अप्रामाणिक श्लोक
- देवीको उद्वासन
- समापन
कहिले गर्ने
प्प्राप्तेऽथ पञ्चमे वर्षे त्व्वप्प्रसुप्ते जनार्दने ॥ प्प्रतिपदन्तथा षष्ठीम्वर्जयित्वा तथाष्टमीम् ॥ रिक्ताम्पञ्चदशीञ्चैव सौरभौमदिने तथा ॥ ध्रुवाणि याम्यञ्च तथा नक्षत्राणि व्विव्वर्ज्जयेत् ॥
विष्णुधर्मोत्तरपुराणले पाँचौँ वर्ष पुगेपछि, जनार्दन (विष्णु) सुतेको समय (आषाढ शुक्ल एकादशीदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशीसम्मको चातुर्मास) बाहेक विद्यारम्भ गर्नू भन्दछ । प्रतिपदा, षष्ठी, अष्टमी, रिक्ता तिथि र पञ्चदशी (पूर्णिमा-अमावास्या) त्याग्नुपर्छ; शनिबार र मङ्गलबार पनि त्याग्नुपर्छ; ध्रुव नक्षत्र र याम्य (भरणी) नक्षत्र त्याग्नुपर्छ । नेपालमा प्रायः वसन्तपञ्चमीका दिन विद्यारम्भ गराइन्छ — त्यो लोकप्रचलन हो, पुराणवचन होइन, तर सरस्वतीको दिन भएकाले उपयुक्त मानिन्छ ।
स्रोत: विष्णुधर्मोत्तरपुराण २.५२.१२३–१२४
सूत्रोक्त काल
अथातः सरस्व्वतीकल्पम्व्व्याख्यास्यामः । शुक्क्लपक्षे त्रयोदश्यां वोत्तरयोः फल्गुन्योर्वा पुण्ये नक्षत्रे ॥
बौधायनगृह्यशेषसूत्रको सरस्वतीकल्पले शुक्लपक्षको त्रयोदशी वा उत्तराफाल्गुनी वा अन्य कुनै पुण्य नक्षत्र तोकेको छ । पुराण र सूत्रबीच केही भिन्नता छ; दुवै वैध हुन्, तर एउटालाई मात्र सर्वमान्य भन्न मिल्दैन ।
स्रोत: बौधायनगृह्यशेषसूत्र ३.६.१
सामग्री सूची
सरस्वतीको प्रतिमा वा चित्र, सेतो वस्त्र, सेतो फूल, चन्दन, अक्षता, पायस (खीर), घिउ, समिधा, पलाँसका पात (हुतशेष राख्न), काठको पाटी वा शिला, खरी वा कमेरो, चामल वा बालुवा छरिएको थाल (पहिलो अक्षर लेख्न), कलम-मसी, नयाँ पुस्तक, दियो, धूप, कलश, पञ्चगव्य र दक्षिणा । गुरुका लागि आसन र दक्षिणा छुट्टै राखिन्छ ।
सरस्वतीको आवाहन
ॐ आयातु व्वरदा देव्व्यक्षरम्ब्ब्रह्मसम्मितम् । गायत्रीञ्छन्दसाम्मातेदम्ब्ब्रह्म जुषस्व नः ॥
अग्निको अगाडिपट्टि सरस्वतीको आवाहन गर्दा पढिने मन्त्र । वरदायिनी देवी आऊन्; अक्षर नै ब्रह्मसमान छ; छन्दहरूकी माता गायत्रीरूपिणी हे देवी, हाम्रो यो ब्रह्म (स्तुति) ग्रहण गर्नुहोस् । यसपछि सरस्वतीमावाहयामि भनेर आवाहन गरिन्छ र वाग्देवी, गीर्देवी, सरस्वती र ब्राह्मी — यी चार नामले चारवटा स्थान कल्पना गरिन्छ ।
स्रोत: बौधायनगृह्यशेषसूत्र ३.६.१–२
स्नपन र मार्जन
ॐ आपो॒ हिष्ट्ठा म॑यो॒भुव्व॒स्ता न॑ऽ ऊ॒र्ज्जे द॑धातन । म॒हे रणा॑य॒ चक्क्ष॑से ॥ ॐ यो व्वः॑ शि॒व्वत॑मो॒ रस॒स्तस्य॑ भाजयते॒ह नः॑ । उ॒श॒तीरि॑व्व मा॒तरः॑ ॥ ॐ तस्मा॒ऽ अर॑ङ्गमाम व्वो॒ यस्य॒ क्षया॑य॒ जिन्व्व॑थ । आपो॑ ज॒नय॑था च नः᳥ ॥
सूत्रले आपो हिष्ठा मयोभुवः, हिरण्यवर्णाः र पवमानः सुवर्जनः — यी अनुवाकहरूले देवीलाई स्नान गराएर मार्जन गर्न र जलले तर्पण गर्न भनेको छ । यहाँ माध्यन्दिन संहिताको आपो हिष्ठा त्रिक दिइएको हो, जुन नेपाली पद्धतिमा नित्य प्रयोग हुन्छ । त्यसपछि तिनै चार नामले गन्ध, पुष्प, धूप र दीपले पूजा गरिन्छ ।
स्रोत: वाजसनेयि (माध्यन्दिन) संहिता ११.५०–५२; प्रयोगविधान बौधायनगृह्यशेषसूत्र ३.६.२
चरुहोम — सरस्वतीका दुई ऋचा
ॐ चो॒द॒यि॒त्री सू॒नृता॑ना॒ञ्चेत॑न्ती सुमती॒नाम् । यज्ञन्दधे सरस्व्वती ॥ ॐ म॒होऽ अर्ण्णः॒ सर॑स्व्वती प्प्र चे॑तयति के॒तुना॑ । धियो॒ व्विश्श्वा॒ व्वि रा॑जति ॥
पकाइएको चरु वा पायसबाट दुई आहुति दिइन्छ । पहिलो — सत्यवचनलाई प्रेरणा दिने, सुबुद्धिलाई जगाउने सरस्वतीले यज्ञ धारण गरिन् । दोस्रो — महान् प्रवाहरूपा सरस्वती आफ्नो प्रकाशले चेतना दिन्छिन् र सम्पूर्ण बुद्धिमाथि राज्य गर्छिन् । सूत्रले यी दुईलाई चोदयित्री सूनृतानाम् र पावीरवी कन्या भन्ने प्रतीकले तोकेको छ; माध्यन्दिन पाठमा यी वाजसनेयि संहिता २०.८५ र २०.८६ हुन् ।
स्रोत: वाजसनेयि (माध्यन्दिन) संहिता २०.८५–८६; प्रयोगविधान बौधायनगृह्यशेषसूत्र ३.६.३
पावका नः सरस्वती
ॐ पा॒व्व॒का नः॒ सर॑स्व्वती॒ व्वाजे॑भिर्व्वा॒जिनी॑व्वती । य॒ज्ञँ व्व॑ष्टु धि॒याव्व॑सुः᳥ ॥
पवित्र गर्ने, अन्न र बल दिने सरस्वतीले बुद्धिरूपी धन लिएर हाम्रो यज्ञ स्वीकार गरून् । यो ऋचा वाजसनेयि र ऋग्वेद दुवै शाखामा एउटै छ, त्यसैले माध्यन्दिन पद्धतिमा निर्विवाद प्रयोग हुन्छ ।
स्रोत: वाजसनेयि (माध्यन्दिन) संहिता २०.८४ (= ऋग्वेद १.३.१०)
आज्याहुति — प्र णो देवी सरस्वती
ॐ प्प्र णो॑ दे॒व्वी सर॑स्व्वती॒ व्वाजे॑भिर्व्वा॒जिनी॑व्वती । धी॒नाम॑व्वि॒त्र्य॑व्वतु ॥
हाम्री देवी सरस्वती, अन्न र बलसहित, बुद्धिहरूकी रक्षिका बनेर हाम्रो रक्षा गरून् । ध्यान दिनुहोस् — यो ऋचा वाजसनेयि संहितामा छैन; यो ऋग्वेद ६.६१.४ र तैत्तिरीय संहिता १.८.२२.१ मा मात्र भेटिन्छ । यसलाई वाजसनेयि संहिताको भनेर उद्धृत गर्नु गलत हो । सूत्रले आज्याहुतिका लागि प्रणो देवी, आ नो दिवः, ये ते सरस्व ऊर्मयः लगायत आठवटा प्रतीक तोकेको छ ।
स्रोत: ऋग्वेद ६.६१.४ (= तैत्तिरीय संहिता १.८.२२.१); प्रयोगविधान बौधायनगृह्यशेषसूत्र ३.६.४
हुतशेष निधान
अथाग्रेणाग्निम्पलाशपर्णेषु हुतशेषन्निवेदयित्वा बाह्यबलिन्दत्व्वोदेत्यापरेणाग्ग्निम्प्प्राङ्मुखङ्कुमारमुपव्वेश्य विद्यारम्भङ्कुरुते ॥
अग्निको अगाडि पलाँसका पातमा हवनको बाँकी अंश निवेदन गरी बाह्यबलि दिइन्छ । त्यसपछि उठेर, अग्निको पश्चिमपट्टि बालकलाई पूर्वमुख गरी बसालेर विद्यारम्भ गरिन्छ ।
स्रोत: बौधायनगृह्यशेषसूत्र ३.६.६
देवपूजन र घृताहुति
पूजयित्वा हरिँल्लक्ष्मीन्तथा देव्वीᳩ सरस्व्वतीम् ॥ सुव्विद्याᳩ सूत्रकाराᳩश्च स्वाम्विद्याञ्च विशेषतः ॥ एतेषामेव देवानान्नाम्ना तु जुहुयाद्घृतम् ॥
विष्णु, लक्ष्मी, सरस्वती, सुविद्या, सूत्रकार (ग्रन्थकर्ता आचार्यहरू) र विशेष गरी आफूले सिक्न लागेको विद्या — यी सबैको पूजा गरेर तिनकै नामले घिउका आहुति दिनुपर्छ । त्यसपछि ब्राह्मणहरूलाई दक्षिणासहित पूजा गरिन्छ ।
स्रोत: विष्णुधर्मोत्तरपुराण २.५२.१२७–१२८
बालकलाई गुरुको काखमा सुम्पने
धात्र्युत्सङ्गादथादाय बालन्तु कृतवापनम् ॥ स्व्वलङ्कृतम्प्प्रदातव्व्यमुत्सङ्गे तु तदा गुरोः ॥ गुरुश्चात्र भव्वेद्विद्व्वान्स्नातः शुक्लाम्ब्बरः शुचिः ॥
चुल काटिएको र राम्ररी सिँगारिएको बालकलाई धाईको काखबाट उठाएर गुरुको काखमा सुम्पिन्छ । गुरु विद्वान्, स्नान गरेका, सेतो वस्त्र लगाएका र शुद्ध हुनुपर्छ । यहाँ बालकलाई निक्षेप अर्थात् धरोहर भनेर सम्बोधन गरिएको छ — गुरुले उसलाई अर्काको अमानतका रूपमा ग्रहण गर्छन् ।
स्रोत: विष्णुधर्मोत्तरपुराण २.५२.१२९–१३०
बस्ने दिशा — गुरु पूर्वमुख, बालक पश्चिममुख
प्प्राङ्मुखः सुमुखासीनो वारुणाशामुखᳮ शिशुम् ॥ अद्ध्यापयेत्तु प्प्रथमङ्कुर्य्याद्बालोऽपि वन्दनम् ॥
गुरु पूर्वमुख भई प्रसन्न मुद्रामा बस्छन् र बालकलाई वरुणको दिशा अर्थात् पश्चिममुख पारेर पढाउन थाल्छन् । पढाउनुअघि बालकले पनि वन्दना गर्नुपर्छ । ध्यान दिनुहोस् — बौधायनसूत्रले बालकलाई प्राङ्मुख (पूर्वमुख) बसाल्न भनेको छ भने विष्णुधर्मोत्तरले पश्चिममुख । यो दुई प्रमाणबीचको वास्तविक भिन्नता हो; कुल परम्पराअनुसार रोज्ने ।
स्रोत: विष्णुधर्मोत्तरपुराण २.५२.१३१
मेधाजनन प्रार्थना
ॐ मेधाम्मे देव्वः सव्विताऽऽदधातु मेधाम्मे देव्वी सरस्व्वत्याऽऽदधातु मेधामश्विनौ देव्वाव्वाधत्ताम्पुष्करस्रजाव्विति ॥
सविता देवले मलाई मेधा दिऊन्, देवी सरस्वतीले मेधा दिऊन्, कमलको माला लगाउने अश्विनीकुमारद्वयले मेधा स्थापना गरून् । ध्यान दिनुहोस् — यो मन्त्र पारस्करगृह्यसूत्रको उपनयन-प्रकरणभित्रको समिदाधान क्रममा आउँछ, विद्यारम्भ अध्यायमा होइन । मेधाजननका लागि प्रयोग गर्न उपयुक्त छ, तर यसलाई विद्यारम्भ सूत्र भनेर उद्धृत नगर्नुहोस् ।
स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.४.८ (उपनयन-प्रकरणको समिदाधान क्रम)
पहिलो अक्षर लेखाउने (लोकाचार)
चामल वा बालुवा छरिएको थालमा वा खरीले पाटीमा गुरुले बालकको औँला समातेर पहिलो अक्षर लेखाउँछन् । नेपालमा प्रायः ॐ नमः सिद्धम् वा श्रीगणेशाय नमः वा ॐ नमो भगवते वासुदेवाय लेखाइन्छ । यी लेख्य पदावली परम्परागत हुन् — बौधायनगृह्यशेषसूत्र, विष्णुधर्मोत्तरपुराण वा अन्य कुनै प्राथमिक ग्रन्थमा यी वाक्य विद्यारम्भका लागि तोकिएको भेटिँदैन । त्यसैले यसलाई पारम्परिक लोकाचार भनेर नै मान्नुपर्छ ।
सावधानी — प्रचलित तर अप्रामाणिक श्लोक
विद्यारम्भमा सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि भन्ने श्लोक व्यापक रूपमा पढाइन्छ र त्यसलाई पद्मपुराणको भनिन्छ । खोज्दा त्यो श्लोक कुनै पुराण, स्मृति, उपनिषद्, तन्त्र वा निबन्धमा भेटिँदैन; पद्मपुराणको सरस्वतीस्तोत्र फरक पाठ हो । त्यसैले यसलाई पारम्परिक (स्रोत अनिश्चित) भनेर मात्र प्रस्तुत गर्नुपर्छ । प्रामाणिक विकल्पका रूपमा माथिको आयातु वरदा देवी (बौधायनगृह्यशेषसूत्र ३.६.१) प्रयोग गर्न सकिन्छ, जुन विद्यारम्भकै वास्तविक सूत्रपाठ हो ।
देवीको उद्वासन
ॐ उत्तमे शिखरे देव्वि भूम्याम्पर्व्वतमूर्द्ध्नि । ब्ब्राह्मणेभ्यो ह्यनुज्ञानङ्गच्छ देव्वि यथासुखम् ॥
कर्म सकिएपछि देवीलाई विदा गरिन्छ — हे देवी, पृथ्वीको उत्तम शिखरमा, पर्वतको चुचुरोमा, ब्राह्मणहरूको अनुमति लिएर सुखपूर्वक जानुहोस् । यो उद्वासन पुनरागमन र पुनर्दानका लागि गरिन्छ, अर्थात् फेरि आउनुहोस् भन्ने भावसहित ।
स्रोत: बौधायनगृह्यशेषसूत्र ३.६.७–८
समापन
एवमेव मासि मासि व्विद्याकाङ्क्षी सरस्व्वतीमाराधयेदित्याह भगवान्बोधायनः ॥
विद्या चाहने व्यक्तिले हरेक महिना यसरी नै सरस्वतीको आराधना गर्नुपर्छ — यो भगवान् बोधायनको वचन हो । विद्यारम्भ एक पटकको कर्म मात्र नभई निरन्तर अभ्यास हो भन्ने सन्देश यहीँबाट आउँछ । अन्तमा शान्तिपाठ, गुरुदक्षिणा र ब्राह्मणभोजनले कर्म पूरा हुन्छ ।
स्रोत: बौधायनगृह्यशेषसूत्र ३.६.९
सम्बन्धित पाठ र तयारी
स्रोत र सम्पादन
सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin
स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड संस्कार पाठसंग्रह र अभिलेखित सन्दर्भ सामग्री।