निष्क्रमण संस्कार
विषयसूची
कहिले गर्ने
चतुर्थे मासि निष्क्रमणिका । सूर्य्यमुदीक्षयति तच्चक्षुरिति ॥
जन्मेको चौथो महिनामा शिशुलाई पहिलो पटक घरबाहिर निकालेर सूर्य देखाइन्छ । यही नै निष्क्रमण हो । पारस्करसूत्रले चौथो महिना तोकेको छ; विष्णुधर्मोत्तरपुराणले पनि चतुर्थे मासि नै भन्दछ । नेपालमा कतिपय घरमा यसलाई तेस्रो महिनामै चन्द्रदर्शनसँग जोडेर गरिन्छ, तर शास्त्रीय काल चौथो महिना नै हो ।
स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र १.१७.५–६
मुहूर्तशुद्धि — कुन तिथि र नक्षत्र त्याग्ने
चतुर्त्थे मासि कर्त्तव्व्यᳮ शिशोर्निष्क्रमणङ्गृहात् ॥ सौरभौमदिनञ्चैव तिथिᳮ रिक्ताञ्च वर्जयेत् ॥ चतुर्थीन्नवमीञ्चैव रिक्ताञ्चैव चतुर्दशीम् ॥ आर्यम्णं वैष्णवᳮ हस्तमादित्यम्पौष्णमश्विनम् ॥ भाग्यन्त्वाष्ट्रञ्च पुष्यञ्च तत्र कर्म्मणि शस्यते ॥
शनिबार र मङ्गलबार तथा रिक्ता तिथि — चतुर्थी, नवमी र चतुर्दशी — त्याग्नुपर्छ । उत्तराफाल्गुनी (आर्यमण), श्रवण (वैष्णव), हस्त, पुनर्वसु (आदित्य), रेवती (पौष्ण), अश्विनी, पूर्वाफाल्गुनी (भाग्य), चित्रा (त्वाष्ट्र) र पुष्य नक्षत्रलाई यस कर्मका लागि प्रशस्त मानिएको छ ।
स्रोत: विष्णुधर्मोत्तरपुराण २.५२.८४–८६
पूर्वतयारी
आँगन गाईको गोबरले लिप्ने, त्यहीँ गोबरकै सानो कुण्ड बनाउने, अर्घ्यपात्र तयार पार्ने र शिशुलाई नुहाइधुवाइ नयाँ लुगा र काजल लगाइदिने । शिशुलाई पहिलो पटक बाहिरको हावा र घाम लाग्ने भएकाले दिनको मध्यभाग नभई बिहानको कलिलो घाम रोजिन्छ । आमा वा धाईले शिशु बोक्छिन्, पिताले सूर्यदर्शन गराउँछन् ।
सामग्री सूची
गोबर, अर्घ्यपात्र (ताम्रको), शुद्ध जल, अक्षता, रातो फूल, चन्दन, दुवो, धूप, दियो, नयाँ वस्त्र, दुइटा चाँदी वा तामाको सिक्का, शङ्ख, पञ्चामृत र दक्षिणा । शिशुको खुट्टा टेकाउनका लागि सिक्का राखिन्छ ।
गणेश-कलश पूजन र सङ्कल्प
अद्येत्यादि देशकालौ स्मृत्वाऽहमस्य शिशोर्द्दीर्ग्घायुष्यारोग्ग्यव्वृद्ध्यर्त्थम्भगव्वत्सूर्य्यदर्शनद्व्वारा श्रीपरमेश्व्वरप्प्रीत्यर्त्थन्निष्क्क्रमणसᳩस्कारङ्करिष्ये ॥
देश र काल सम्झेर पिताले सङ्कल्प गर्छन् — यस शिशुको दीर्घायु, आरोग्य र अभिवृद्धिका लागि, सूर्यदर्शनद्वारा परमेश्वरको प्रसन्नताका निम्ति म निष्क्रमण संस्कार गर्दछु । सङ्कल्पअघि दीप, कलश र गणेशपूजन गरिन्छ ।
सूर्यलाई अर्घ्य
ॐ आ कृ॒ष्ण्णेन॒ रज॑सा॒ व्वर्त्त॑मानो निव्वे॒शय॑न्न॒मृत॒म्मर्त्त्य॑ञ्च । हि॒र॒ण्यये॑न सव्वि॒ता रथे॒नाऽऽ दे॒व्वो या॑ति॒ भुव्व॑नानि॒ पश्य॑न् ॥
गोबरको कुण्डमा अर्घ्यपात्र स्थापना गरी सूर्यलाई अर्घ्य दिने बेला पढिने मन्त्र हो । कालो अन्तरिक्षमा घुम्दै, अमर र मर्त्य दुवैलाई विश्राम दिँदै, सुनको रथमा सविता देवता संसार हेर्दै आउँछन् — यो सूर्यको आगमनको वर्णन हो । यही मन्त्रले पाद्य, अर्घ्य आदि उपचारसहित सूर्यपूजन गरिन्छ ।
स्रोत: वाजसनेयि (माध्यन्दिन) संहिता ३३.४३
शिशुलाई सूर्यदर्शन गराउने
ॐ तच्चक्षु॑र्द्दे॒व्वहि॑तम्पु॒रस्ता॑च्छु॒क्क्रमुच्च॑रत् । पश्ये॑म श॒रदः॑ श॒तञ्जीव्वे॑म श॒रदः॑ श॒तᳮ शृणु॑याम श॒रदः॑ श॒तम्प्प्रब्ब्र॑व्वाम श॒रदः॑ श॒तमदी॑नाः᳥ स्याम श॒रदः॑ श॒तम्भूय॑श्च श॒रदः॑ श॒तात् ॥
पिताले शिशुलाई काखमा लिएर पूर्वतिर फर्काउँछन् र यो मन्त्र पढ्दै सूर्य देखाउँछन् । देवताले स्थापना गरेको त्यो उज्यालो आँखा पूर्वबाट उदाउँदैछ — हामी सय वर्ष देखौँ, सय वर्ष बाँचौँ, सय वर्ष सुनौँ, सय वर्ष बोलौँ, सय वर्ष दीनहीन नबनौँ, र सय वर्षभन्दा पनि बढी । यो माध्यन्दिन संहिताको अन्तिम मन्त्र हो र नेपाली कर्मकाण्डमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने शान्तिमन्त्रमध्ये एक हो ।
स्रोत: वाजसनेयि (माध्यन्दिन) संहिता ३६.२४; प्रयोगविधान पारस्करगृह्यसूत्र १.१७.६
दिक्पाल, चन्द्र-सूर्य र आकाशलाई निक्षेप
ॐ चन्द्रार्कयोर्दिगीशानान्दिशाञ्च गगनस्य च । निक्षेपार्त्थमिदन्दद्मि ते मे रक्षन्तु सर्व्वदा ॥
शङ्ख फुक्दै र पुण्याहको ध्वनिसँगै शिशुलाई घरबाहिर निकालेपछि यो श्लोक पढिन्छ । चन्द्र, सूर्य, दिक्पाल, दिशाहरू र आकाश — यी सबैलाई म यो शिशु धरोहरका रूपमा सुम्पन्छु, तिनले सधैँ रक्षा गरून् भन्ने अर्थ हो । निष्क्रमणको यो एकमात्र पूर्ण पौराणिक मन्त्र हो ।
स्रोत: विष्णुधर्मोत्तरपुराण २.५२.८८–८९
वासुदेव र आकाशको पूजन
पूजनं वासुदेवस्य गगनस्य च कारयेत् । तत्र स्वलङ्कृता धात्री बालमादाय पूजितम् ॥ बहिर्निष्क्रामयेद्गेहाच्छङ्खपुण्याहनिस्वनैः ॥
यस कर्ममा वासुदेव र आकाशको पूजन गर्नुपर्ने विधान छ । राम्ररी सिँगारिएकी धाई वा आमाले पूजित शिशुलाई बोकेर शङ्खध्वनि र पुण्याहवाचनको आवाजसँगै घरबाहिर निकाल्छिन् ।
स्रोत: विष्णुधर्मोत्तरपुराण २.५२.८७–८८
क्षेत्रीय भिन्नता
पहाडी बाहुन-क्षत्री परिवारमा निष्क्रमण प्रायः घरको आँगनमै सूर्यदर्शनसम्म सीमित हुन्छ । मधेसी परिवारमा शिशुलाई कुलदेवताको स्थान वा गाउँको मन्दिरसम्म पुर्याएर दर्शन गराउने चलन बढी छ । नेवार समुदायमा शिशुलाई पहिलो पटक बाहिर निकाल्दा दिगु वा कुलदेवताको दर्शन गराउने परम्परा छ । यी लोकाचार भिन्नता हुन्, कुनै एउटालाई सार्वभौम भन्न मिल्दैन ।
समापन
सूर्यदर्शनपछि शिशुलाई घरभित्र फर्काएर आमाको काखमा राखिन्छ, ब्राह्मणलाई दक्षिणा र भोजन दिइन्छ, र शान्तिपाठ गरेर कर्म पूरा हुन्छ । छिमेकी र आफन्तले शिशुलाई आशीर्वाद दिने चलन छ ।
सम्बन्धित पाठ र तयारी
स्रोत र सम्पादन
सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin
स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड संस्कार पाठसंग्रह र अभिलेखित सन्दर्भ सामग्री।