नामकरण संस्कार
विषयसूची
जातस्य एकादशदिवसे पिता कृतनित्यक्रियः हस्तौ पादौ प्रक्षाल्य पूजास्थानमागत्य आचम्य प्राणानायम्य कर्मपात्रं कृत्वा कुशत्रयसहितं कर्मपात्रोदकेनाभिषिच्य प्रतिज्ञासङ्कल्पं कुर्यात् -
ॐ अद्येत्यादि देशकालौ स्मृत्वा (अमुक) गोत्रस्य (अमुक) शर्मणः/वर्मणः/गुप्तस्य/दासस्य अहं मम नवजातस्य शिशोर्बीजगर्भसमुद्भवैनोनिबर्हणपूर्वकम् आयुरभिवृद्धिव्यवहारसिद्धिद्वारा श्रीमत्परमेश्वरप्रीत्यर्थं नामकरणमहं करिष्ये ।
ततोऽग्निं यथाविधि स्थापयेत् -
(क) अग्निस्थापनविधिना वनस्पत्यन्तहवनम्
पञ्चभूसंस्कारादिस्थण्डिलसंस्काराः, अग्निसंस्कारः, ब्रह्मोपवेशनम्, ब्रह्मवरणम्, पात्रासादनम्, ब्राह्मणवरणम्, पुण्याहवाचनम्, दीपकलशगणेशपूजनम्, होमसङ्कल्पः, आघाराज्यभाग-महाव्याहृत्तिहोमपूर्वकं पञ्चवारुणिहोमं, गणपत्यादिवनस्पत्यन्तहोमञ्च, अग्निस्थापनपद्धति-मनुसृत्य यथाविधि सम्पादयेत् ।
(ख) शण्डामर्कहवनम्
जन्मदिनादारभ्य दशदिनपर्यन्तस्य दिनसंख्यया प्रतिदिनमाहुतिद्वयक्रमेण, अधोलिखिताभ्यां मन्त्राभ्यां चत्वारिंशद्वारं तण्डुलकणमिश्रसर्षपान् जुहुयात् -
ॐ शण्डामकौं, इति प्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः शण्डामर्को देवता फलीकरणमिश्रसर्षपहोमे विनियोगः ।
ॐ शण्डामर्का उपवीरः शौण्डिकेय उलूखलः । मलिम्लुचो द्रोणासश्च्यवनो नश्यतादितः स्वाहा ॥
इदं शण्डामर्काय, उपवीराय शौण्डिकेयाय, उलूखलाय मलिम्लुचाय द्रोणेभ्यश्च्यवनाय न मम ।
ॐ आलिखिन्निति प्रजापतिर्ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्द आलिखतादेवता फलीकरणमिश्रसर्षपहोमे विनियोगः ।
ॐ आलिखन्ननिमिषः किंवदन्त उपश्रुतिः। हर्यंक्षः कुम्भी शत्रुः पात्रमाणिर्नुमणिर्हन्त्रीमुखः सर्षपारुणिच्यवनो नश्यतादितः स्वाहा ॥
इदमालिखतेऽनिमिषाय किंवदद्भ्य उपश्रुतये हर्यक्षाय कुम्भीशत्रवे पात्रपाणये नृमणये हन्त्रीमुखाय सर्षपारुणाय च्यवनाय न मम। इति ।
(ग) नामकरणम् (नामश्रावणम्)
पिप्पलपत्रद्वये सुवर्णशलाकया चन्दनादिना जन्मनक्षत्रपादप्रयुक्ताक्षरादिकं नाम लिखित्वा अस्य शिशोर्बह्रायुष्यप्राप्त्यर्थं नामदेवतापूजनमहं करिष्ये, इति सङ्कल्प्य ॐ मनोजूतिरिति प्रतिष्ठाप्य, ॐ नामदेवताभ्यो नमः इति षोडशोपचारैः सम्पूज्य स्वदक्षिणस्थ-मातुरुत्सङ्गस्थस्य शिशोर्दक्षिणे कर्णे नाम श्रावयेत्- 'हे कुमार। त्वम् (अमुक) शर्मा/वर्मा/गुप्तः/दासः असि' । कुमारी चेत्- 'हे कुमारि !' इति ।
(घ) उत्तराङ्गकर्म
ततश्चतुःस्वस्त्यादिपूर्णाहुतिहोमान्तमवशिष्टहोमं समाप्य पूर्णपात्रम्, मेधाहोमः, शेषचरुहोमः, गोदानम्, दक्षिणासङ्कल्पश्चेत्यादि सर्वमुत्तराङ्गकर्म अग्निस्थापनपद्धतिमाश्रित्य समापयेत् ।
(ङ) सूर्यपूजनं तद्दर्शनञ्च
ततो गृहाद्बहिः प्राङ्गणादौ गोमयेन कुण्डं निर्माय तत्र अर्घ्यस्थापनपूर्वकं ॐ आकृष्णेनरजसा इति मन्त्रेण पाद्यादिभिरुपचारैः सूर्य सम्पूज्य अर्घ्यं च दत्त्वा पिता कुमारं सूर्यं दर्शयति ॐ तच्चक्षुर्देवहितम् इति मन्त्रेण ।
॥ इति नामकरणसंस्कारः ॥
Note:
सूतकान्ते नामकर्म विधेयं स्वकुलोचितम्' इति मदनरत्ने नारदः। 'दशरात्रे व्युष्टे नामकरणम् इति गोभिलगृह्यसूत्रम् । 'अहत्येकादशे नाम' इति याज्ञल्क्यः । 'दशम्यामुत्थाय ब्राह्मणान् भोजयित्वा पिता नाम करोति' इति पारस्करवचनाच्च प्रसवादेकादशेऽद्धि नामकरणम् ।
नामकरणे विशेषः दूधक्षरं चतुरक्षरं वा नाम कुर्यात्। घोषवदाद्यन्तरन्तःस्वं दीर्घाभिनिष्ठानं कृतं कुर्यान्न तद्धितम् । अयुजाक्षरमाकारान्तं स्त्रियै तद्धितम्। अर्थात् आदी घोषवणंयुतं मध्ये अन्तःस्थवर्णयुत अवसाने गुरुवर्णयुतं कृत्प्रत्ययान्तं (भद्रकारि) इत्यादि चतुरक्षरं नाम । स्त्रिया विषमवर्णयुतं तद्धितप्रत्ययान्तमाकारान्तं नाम कुर्यादिति ।
नामकरणे दाक्षिणात्यानामयं शिष्टाचारः कांस्यपात्रे तण्डुलान् प्रसार्य पिप्पलपत्रचतुष्टये सुवर्णशलाकया (१) देवतानाम = कुल देवताप्रयुक्तं नाम 'अमुकभक्तः' इत्यादि। (२) मासनाम कृष्णः, माधवः, अनन्त इत्यादि। (३) नक्षत्रनाम = जन्मनक्षत्रपादप्रयुक्ताक्षरादि। (४) व्यवहारनाम चेत्थं नाम चतुष्टयं लिखित्वा । नामश्रावणमिति ।
नामकरण संस्कारका लागि आवश्यक सामग्री
सामान्य अग्निस्थापना होममा बताइएका सबै सामग्री। कनिका । भलायोको ठेलो । सयूँ । पञ्चगव्य । नाम लेख्न पिपलका पात। नाम राख्न चामल, वस्त्र, जनै, सुपारी ऋतफल, पान इत्यादि ।
सम्बन्धित पाठ र तयारी
स्रोत र सम्पादन
सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin
स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड संस्कार पाठसंग्रह र अभिलेखित सन्दर्भ सामग्री।