॥ श्रद्धा र अध्ययनको संगम ॥०% पढियो

संस्कार

केशान्त संस्कार

विषयसूची

कहिले गर्ने
गोदान किन भनिन्छ
मुहूर्त
सामग्री सूची
आज्याहुति र चिसो पानीमा तातो पानी मिसाउने
नौनी वा घिउ लगाउने
दाहिने गोदान भिजाउने
कुश अन्तर्धान
छुरा उठाउने र पहिलो पटक खौरने
पहिलो खौरनको मन्त्र
काटिएको कपाल गोबरमा राख्ने
पश्चिम र उत्तरतिरका मन्त्र
टाउको वरिपरि छुरा घुमाउने
नाउलाई छुरा दिने
केशान्तपछिको व्रत
नेपाली प्रचलन
समापन

कहिले गर्ने

षोडशवर्षस्य केशान्तः । यथामङ्गलम्वा सर्वेषाम् ॥

सोह्र वर्षको उमेरमा केशान्त गरिन्छ । यो पहिलो पटक दाह्री-जुँगा खौरने संस्कार हो, जसले बालकपनबाट युवावस्थामा प्रवेशको सङ्केत गर्दछ । सूत्रले सबैका लागि कुलपरम्पराअनुसार समय मिलाउन सक्ने छूट पनि दिएको छ । क्षत्रियका लागि बाइसौँ र वैश्यका लागि चौबीसौँ वर्ष तोक्ने परम्परा पनि छ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.३–४

गोदान किन भनिन्छ

आचार्याय वरन्ददाति । गाङ्केशान्ते ॥

चूडाकर्ममा आचार्यलाई यथाशक्ति वर दिइन्छ, तर केशान्तमा गाई नै दिनुपर्ने विधान छ । यही कारण यस संस्कारको दोस्रो नाम गोदान हो । नेपालमा गाई दिन नसक्ने अवस्थामा गोमूल्य (गाईको मूल्यबराबरको दक्षिणा) दिने चलन छ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.२२–२३

मुहूर्त

उत्तरायण, शुक्लपक्ष, शुभ वार र रिक्ता तिथिबाहेकको तिथि रोजिन्छ । मृदु र ध्रुव संज्ञक नक्षत्र उत्तम मानिन्छन् । मध्याह्नअघि कर्म सुरु गर्नुपर्छ । केशान्त बहिःशाला अर्थात् घरबाहिरको मण्डपमा गरिने पाँच पाकयज्ञमध्ये एक हो भन्ने सूत्रवचन छ, त्यसैले बाहिर वेदी बनाइन्छ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र १.४.२

सामग्री सूची

छुरा (लोहक्षुर), दर्पण, तातो र चिसो पानी छुट्टाछुट्टै पात्रमा, नौनी वा घिउ वा दहीको डल्लो, कुशका तीन कलिला अङ्कुर, दुम्सीको तीन धर्के काँडा (त्र्येणी शलली), गोबरको डल्लो, समिधा, घिउ, कलश, दियो, धूप, नयाँ वस्त्र, आचार्यका लागि गाई वा गोमूल्य र दक्षिणा । कपाल र दाह्री खौरने नाउ (नापित) पनि आवश्यक हुन्छ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.८–२०

आज्याहुति र चिसो पानीमा तातो पानी मिसाउने

ॐ उष्णेन व्वायऽ उदकेनेह्यदिते केशान्व्वप ॥

आज्याहुतिपछि प्राशनको अन्त्यमा चिसो पानीमा तातो पानी थपिन्छ र यो मन्त्र भनिन्छ — हे वायु, तातो पानीसँग आऊ; हे अदिति, कपाल काट । केशान्तमा यही ठाउँमा केशश्मश्रु अर्थात् कपाल र दाह्री दुवैलाई सम्बोधन गर्ने रूप प्रयोग हुन्छ; चूडाकर्ममा केश मात्र भनिन्छ । यही एउटा शब्दभेदले दुई संस्कार छुट्टिन्छन् ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.६–७

नौनी वा घिउ लगाउने

अथात्र नवनीतपिण्डङ्घृतपिण्डन्दघ्नो वा प्रास्यति ॥

पानीमा नौनीको डल्लो, घिउको डल्लो वा दहीको डल्लो हालिन्छ । यसले पानीलाई चिल्लो र नरम बनाउँछ, जसले छुरा चलाउँदा छाला नकाटियोस् भन्ने व्यावहारिक प्रयोजन पनि पूरा गर्दछ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.८

दाहिने गोदान भिजाउने

ॐ सव्वित्रा प्प्रसूता दैव्व्याऽ आपऽ उन्दन्तु ते तनून्दीर्ग्घायुत्व्वाय व्वर्च्चसे ॥

पहिले दाहिनेतिरको गोदान अर्थात् कान नजिकको कपाल भिजाइन्छ । सविताले प्रेरित गरेका दिव्य जलले तिम्रो शरीर दीर्घायु र तेजका लागि भिजाऊन् भन्ने प्रार्थना हो । गोदान भन्ने शब्द यहाँ कान नजिकको कपालका लागि प्रयोग भएको छ — यही ठाउँको कपाल काटिने भएकाले संस्कारको नाम गोदान भएको हो भन्ने पनि व्याख्या छ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.९

कुश अन्तर्धान

त्र्येण्या शलल्या व्विनीय त्रीणि कुशतरुणान्यन्तर्द्दधात्योषधऽ इति ॥

तीन धर्के दुम्सीको काँडाले कपाल छुट्याएर तीनवटा कलिलो कुश छालाको बीचमा राखिन्छ र ओषधे भनिन्छ । यसको प्रयोजन प्रत्यक्ष छ — छुराले सीधै छाला नछोओस्, कुशले बीचमा ढाल बनोस् ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.१०

छुरा उठाउने र पहिलो पटक खौरने

ॐ शि॒व्वो नामा॑सि॒ स्व्वधि॑तिस्ते पि॒ता नम॑स्तेऽ अस्तु॒ मा मा॑ हिᳮसीः᳥ । नि व्व॑र्त्तया॒म्यु॑षे॒ऽन्नाद्या॑य प्प्र॒जन॑नाय रा॒यस्पोषा॑य सुप्प्रजा॒स्त्व्वाय॑ सु॒व्वीर्य्या॑य ॥

छुरा उठाउँदा यो मन्त्र भनिन्छ — हे छुरा, तिम्रो नाम शिव (कल्याणकारी) हो, तिम्रा पिता स्वधिति (बन्चरो) हुन्; तिमीलाई नमस्कार छ, मलाई नहान । अन्न, सन्तान, धनको पुष्टि, राम्रो सन्तति र वीर्यका लागि म तिमीलाई फर्काउँछु । सूत्रले यसलाई निवर्तयामि भनी संक्षेपमा उद्धृत गरेको छ; पूर्ण पाठ माध्यन्दिन संहिता ३.६३ मा छ ।

स्रोत: वाजसनेयि (माध्यन्दिन) संहिता ३.६३; प्रयोगविधान पारस्करगृह्यसूत्र २.१.११

पहिलो खौरनको मन्त्र

ॐ येनाव्वपत्सव्विता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो व्वरुणस्य व्विद्व्वान् । तेन ब्ब्रह्माणो व्वपतेदमस्यायुष्यञ्जरदष्टिर्य्यथासत् ॥

जुन छुराले ज्ञानी सविताले सोमराज र वरुणको कपाल काटे, त्यही छुराले हे ब्रह्मवेत्ताहरू, यसको कपाल काट — यसको आयु बढोस् र यो बूढो हुँदासम्म बाँचोस् । पहिलो पटक छुरा चलाउँदा यही मन्त्र पढिन्छ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.११

काटिएको कपाल गोबरमा राख्ने

सकेशानि प्रच्छिद्यानडुहे गोमयपिण्डे प्प्रास्यत्युत्तरतो ध्रियमाणे । एवन्द्विरपरन्तूष्णीम् ॥

कुशसहित काटिएको कपाल उत्तरतिर समातिएको गोरुको गोबरको डल्लोमा राखिन्छ । त्यसपछि दुई पटक फेरि मौन रहेर उही क्रम दोहोर्‍याइन्छ । कपाल जताततै नछरियोस् भन्ने यसको उद्देश्य हो; अन्त्यमा त्यो डल्लो गोठ, पोखरी वा जलको किनारमा गुप्त रूपमा गाडिन्छ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.१२–१३, २.१.२२

पश्चिम र उत्तरतिरका मन्त्र

ॐ येन भूरिश्चरा दिव्वं ज्योक्च्च पश्चाद्धि सूर्य्यम् । तेन ते व्वपामि ब्ब्रह्मणा जीव्वातव्वे जीव्वनाय सुश्लोक्क्याय स्व्वस्तये ॥

पश्चिमपट्टि त्र्यायुषम् भनिन्छ र उत्तरपट्टि यो मन्त्र । जसद्वारा धेरै मानिसले आकाश र सूर्यलाई लामो समय देख्छन्, त्यही ब्रह्मशक्तिले म तिम्रो कपाल काट्दछु — जीवन, सुकीर्ति र कल्याणका लागि । यसरी चारै दिशामा क्रमशः खौरने विधि पूरा हुन्छ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.१५–१६

टाउको वरिपरि छुरा घुमाउने

ॐ यत्क्षुरेण मज्जयता सुपेशसा व्वप्त्व्वा व्वाव्वपति केशान् । छिन्धि शिरो माऽस्यायुः प्प्रमोषीः ॥ मुखमिति च केशान्ते ॥

छुराले तीन पटक टाउकाको प्रदक्षिणा गराइन्छ । चूडाकर्ममा शिरः भनिन्छ भने केशान्तमा मुखम् भनेर सम्बोधन बदलिन्छ, किनभने यहाँ अनुहारको दाह्री-जुँगा काटिँदैछ । मन्त्रको भाव — हे छुरा, कपाल काट तर आयु नखोस् ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.१७–१९

नाउलाई छुरा दिने

ताभिरद्भिः शिरः समुद्य नापिताय क्षुरम्प्प्रयच्छति — अक्षुण्वन्परिवपेति ॥

त्यही पानीले टाउको भिजाएर आचार्यले छुरा नाउलाई दिन्छन् र भन्छन् — नकाटी वरिपरि खौर । यसपछि बाँकी खौरने काम नाउले गर्छन् । कपालको शेष भाग (शिखा) कुलमङ्गलअनुसार राखिन्छ ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.२०–२१

केशान्तपछिको व्रत

सᳩवत्सरम्ब्ब्रह्मचर्यमवपनञ्च केशान्ते द्वादशरात्रᳮ षड्रात्रन्त्रिरात्रमन्ततः ॥

केशान्तपछि एक वर्ष ब्रह्मचर्य र अवपन (कपाल नकाट्ने) व्रत लिनुपर्छ । त्यति गर्न नसके बाह्र रात, छ रात वा कम्तीमा तीन रात भए पनि पालना गर्नुपर्छ । यो व्रत नै केशान्तलाई साधारण कपाल काट्ने कामभन्दा फरक बनाउने कुरा हो ।

स्रोत: पारस्करगृह्यसूत्र २.१.२४

नेपाली प्रचलन

आजको नेपालमा केशान्त छुट्टै संस्कारका रूपमा विरलै गरिन्छ; व्रतबन्धकै दिन चूडाकर्मसँगै समेटिने चलन बलियो छ । जहाँ अझै छुट्टै गरिन्छ, त्यहाँ यसलाई गोदान वा गोदान-व्रत भनिन्छ र आचार्यलाई गाई दिइन्छ । यो संस्कार लोप हुँदै गएको तथ्य लुकाउनुभन्दा स्पष्ट भन्नु उपयुक्त हुन्छ ।

समापन

स्नान, नयाँ वस्त्रधारण, स्विष्टकृत् होम, पूर्णाहुति, शान्तिपाठ, आचार्यलाई गोदान र ब्राह्मणभोजनपछि केशान्त सम्पन्न हुन्छ ।

सम्बन्धित पाठ र तयारी

स्रोत र सम्पादन

सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin

स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड संस्कार पाठसंग्रह र अभिलेखित सन्दर्भ सामग्री।

स्रोत, प्रकाशन र सम्पादन विधिबारे पढ्नुहोस्

आस्थाको उज्यालो,ज्ञानको अनन्त यात्रा।

संकल्प र पूजा सामग्री

अमेरिका र क्यानडाको लागि संकल्प

पूजा सामग्री सूची

सनातन ज्ञानका आयामहरू

सोह्र संस्कार संग्रह

श्राद्ध विधि संग्रह

एकोदिष्ट श्राद्ध

पार्वण (महालय) श्राद्ध

तीर्थ श्राद्ध

आभ्युदयिक (नान्दी) श्राद्ध

वैदिक ज्ञान संग्रह

पूजाको तयारी,अब अझ सजिलो।

कर्मकाण्ड, अब तपाईंको मोबाइलमा।

जरा परम्परामा। यात्रा भविष्यतर्फ।

पूजाको तयारी,अब एकै ठाउँमा।

कुन पूजाको तयारी गर्दै हुनुहुन्छ?

सामान्य पूजा सामग्री

हवन तथा अग्निस्थापना

गणेश पूजा

रुद्राभिषेक

सत्यनारायण पूजा

पञ्चोपचार पूजा

षोडशोपचार पूजा

विवाह संस्कार

व्रतबन्ध तथा छेवर

नामकरण (न्वारन)

अन्नप्राशन (पास्नी)

जन्मोत्सव पूजा

चौरासी पूजा

गृहपूजा

गृहप्रवेश

शिलान्यास

सवारी पूजा

जन्म शान्ति

लाखबत्ती पूजा

श्राद्ध सामग्री

गाईदान

भाइटीका

दशैँ तथा दुर्गापूजा

व्रत तथा चाडपर्व

मिल्दो सूची भेटिएन।