॥ श्रद्धा र अध्ययनको संगम ॥०% पढियो

संस्कार

चूडाकर्म संस्कार

विषयसूची

पाठः
(क) अथ चूडाकर्म । तत्रादौ जूटिकाबन्धनम् ।
(ख) प्रधानसङ्कल्पः
(ग) सर्वप्रायश्चित्तहोमः
(घ) लग्नात्सर्वारिष्टगोदानम्
(ङ) शीतोदके उष्णोदकाऽसेचनम्
(च) शलल्या केशानां पृथक् करणम्
(छ) कुशतरुणान्तर्धानम्
(ज) क्षुरग्रहणम्
(झ) क्षुरेण केशच्छेदनम्
(ञ) छिन्नानां केशानाम् आनडुहे गोमयपिण्डे निक्षेपणम्
(ट) स्नानम्
(ठ) दक्षिणादानम्

पाठः

चूडायां विशेषः (किमर्थं शिखारक्षणं केशादिकर्तनञ्च)

इति जिज्ञासायाम्

— यस जिज्ञासामा

“पापोपशमनं केशनखरोमापमार्जनम् । हर्षलाघवसौभाग्यकरमुत्साहवर्धनम् ॥
”

सुश्रुतसंहिता, चिकित्सास्थान २४।७२

“पौष्टिकं वृष्यमायुष्यं शुचिरूपं विराजनम् । केशस्मश्रुनखादीनाङ्कर्तनं सम्प्रसाधनम् ॥
”

चरकसंहिता

“सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम् ॥
(न तस्य तत्)

आध्यात्मिकं महत्वम्, देवलः ।

“मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्टात् शिरासम्बन्धिसन्निपातो रोमावर्तोऽधिपतिस्तत्रापि सद्यो मरणम्”

— शिखारक्षणे वैज्ञानिकं महत्त्वम्, सुश्रुतः । १. शिखाधारणात् मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्टात् मार्मिकाङ्गानां सुरक्षणं भवति । २. केशच्छेदनात् स्वच्छता, सौन्दर्यम्, सौभाग्यकरञ्च ।

— शिखा राख्नुको वैज्ञानिक महत्त्व, सुश्रुत । १. शिखा धारण गर्नाले टाउकोभित्र माथिपट्टिका मार्मिक अङ्गको सुरक्षा हुन्छ । २. कपाल काट्नाले स्वच्छता, सौन्दर्य र सौभाग्य हुन्छ ।

(क) अथ चूडाकर्म । तत्रादौ जूटिकाबन्धनम् ।

तत्र पारस्करः– “सांवत्सरिकस्य चूडाकरणं तृतीये वाऽप्रतिहते” इति । ज्योतिःशास्त्रेषु– “चूडाकर्म तृतीयेब्दे पञ्चमे सप्तमेऽपि वेति” तत्र उपनीत्या सहैव वेति स्मृतिपक्षमादाय विधिर्लिख्यते— चूडाकर्मदिवसात्पूर्वेह्नि रात्रौ दीपकलशगणेशपूजनपूर्वकं केशाधिवासनं (जूटिकाबन्धनम्) कुर्यात् । तद्यथा— पीतवस्त्रखण्डत्रयेषु हरिद्रादूर्वासर्षपाक्षतादिमङ्गलद्रव्याणि क्षिप्त्वा सूत्रेण त्रिगुणेन दृढं बद्ध्वा पोटलिकात्रयं निर्मापयेत् । ततः स्वस्तिवाचनपूर्वकं शुभासन उपविश्याचम्य ब्राह्मणवरणं पुण्याहवाचनं च विधाय गणेशपूजनं कुर्यात् । तत्र सङ्कल्पः — अद्येहेत्यादि अमुकोहम् अमुकनाम्नः पुत्रस्य करिष्यमाणचूडाकरणोपयोगि केशलतिकाधिवासनकर्मणि निर्विघ्नतासिद्धये भगवतो गणेश्वरस्य दीपस्य कलशस्य च यथामिलितोपचारैः पूजनं करिष्ये ।

त्यहाँ पारस्कर भन्छन्– “एक वर्ष पुगेकाको चूडाकरण, वा तेस्रो वर्षमा अवरोध नभए” । ज्योतिषशास्त्रमा– “चूडाकर्म तेस्रो, पाँचौँ वा सातौँ वर्षमा पनि” । त्यहाँ उपनयनसँगै पनि — यो स्मृतिपक्ष लिएर विधि लेखिन्छ— चूडाकर्मको दिनभन्दा अघिल्लो दिन रातमा दीप, कलश र गणेशको पूजासहित केशको अधिवासन (जुँगा बाँध्ने) गर्नुपर्छ । त्यो यसप्रकार—

इति सङ्कल्प्य दीपकलशगणेशादीन् सम्पूज्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । यथा अद्येहेत्यादि अमुकोऽहं अमुकनाम्नः पुत्रस्य श्वः करिष्यमाणचूडाकर्मसिद्ध्यर्थं केशलतिकाधिवासनं (जूटिकाबन्धनं वा) करिष्ये । इति सङ्कल्प्य ब्रह्मादीन् पूजयेत् । तत्र मन्त्राः

— यसरी सङ्कल्प गरी दीप, कलश, गणेश आदिको पूजा गरेर प्रधान सङ्कल्प गर्नुपर्छ ।

ॐ ब्रह्मयज्ञानम्प्रथमम्पुरस्ताद्विसीमतः सुरुचो वेनऽआवः । सबुध्न्याऽउपमाऽअस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवः ॥

ॐ ब्रह्मणे नमः ।

ॐ व्विष्ण्णो॑ र॒राट॑मसि॒ व्विष्ण्णोः॒ श्नप्प्त्रे॑ स्त्थो॒ व्विष्ण्णोः॒ स्यूर॑सि॒ व्विष्ण्णोर्द्ध्रु॒वो᳖ऽसि॒। व्वै॒ष्ण्ण॒वम॑सि॒ व्विष्ण्ण॑वे त्त्वा॥

ॐ विष्णवे नमः ।

ॐ नमः॑ शम्भ॒वाय॑ च मयोभ॒वाय॑ च॒ नमः॑ शङ्क॒राय॑ च मयस्क्क॒राय॑ च॒ नमः॑ शि॒वाय॑ च शि॒वत॑राय च ।

ॐ शिवाय नमः । एवं क्रमेण पोटलिकात्रये ब्रह्माणं विष्णुं शिवं च संपूज्य पोटलिका आदाय एकैकया पोटलिकया एकैकां जूटिकां केशेषु बध्नीयात् । तत्र क्रमः पूर्वं दक्षिणगोदाने (शिरोदक्षिणभागस्थितेषु) केशेषु एकाम्, पश्चिमगोदाने (पश्चिमभागस्थितेषु) द्वितीयाम्, उत्तरगोदाने (उत्तरभागस्थितेषु) तृतीयां, पोटलिकां बद्ध्वा पीतोष्णीषेण वटुशिरो वेष्टयेत् । ततो दक्षिणासङ्कल्पः अद्येहेत्यादि अमुकोऽहं अमुकनाम्नः पुत्रस्य केशाधिवासनकर्मणः साद्गुण्यार्थमिमां दक्षिणां ब्राह्मणेभ्यो दास्ये । ॐ तत्सत् इति दक्षिणां दत्त्वा पोटलिका उष्णीषादिना बद्ध्वा संवेशयेदिति केशाधिवासनम् ।

‘ॐ शिवाय नमः’ । यसै क्रमले तीन पोट्लिकामा ब्रह्मा, विष्णु र शिवको पूजा गरी पोट्लिका लिएर एक-एक पोट्लिकाले

चूडाकर्म

अथ पिता चूडाकर्मदिवसे प्रातरुत्थाय स्वकीयं नित्यकर्म समाप्य गीतवादित्रादिपञ्चघोषपूर्वकं पश्चिमद्वारेण शालां प्रविशेत् । सा च शाला नवग्रहयागे सिद्धैव । तत्र स्वासन उपविश्याचम्य अर्घं सम्पाद्य प्राणायामं विधाय दीपकलशगणेशादीनां मातॄणां च पूजां समाप्य चूडाकरणवेदीसमीपमागत्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् ।

अब पिताले चूडाकर्मको दिन बिहान उठी आफ्नो नित्यकर्म सकेर गीत, बाजा आदि पाँच घोषसहित पश्चिम ढोकाबाट शालामा प्रवेश गर्नुपर्छ । त्यो शाला नवग्रह यागमै बनिसकेको हुन्छ । त्यहाँ आफ्नो आसनमा बसी आचमन गरी अर्घ्य तयार पारेर प्राणायाम गरी दीप, कलश, गणेश आदि र मातृकाको पूजा सकेर चूडाकरणको वेदी नजिक आई प्रधान सङ्कल्प गर्नुपर्छ ।

(ख) प्रधानसङ्कल्पः

अद्येहेत्यादिदेशकालसङ्कीर्तनान्ते अमुकोऽहममुकनाम्नः कुमारस्य बीजगर्भसमुद्भवैनोनिबर्हणेन बलायुर्वर्चोऽभिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीतये चूडाकर्मसंस्कारं करिष्ये । ततो वरणं कुर्यात् ।

(ब्राह्मणानामाचार्यः पितैव

(ब्राह्मणका लागि आचार्य पिता नै हुन्

“उपनीय ददद्वेदमाचार्यः स उदाहृत”

इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । पितुरसन्निधाने पितृव्यभ्रात्रादीनामधिकारः क्षत्रियादीनां वेदाध्यापनाभावादन्यो ब्राह्मणोऽधिक्रियते ।) पुनः सङ्कल्पः— अद्येहामुकोऽहं अमुकनाम्नः कुमारस्य करिष्यमाणचूडाकर्मणः पूर्वाङ्गत्वेन त्रीन् ब्राह्मणान् भोजयिष्ये । भोजनपर्याप्तं मिष्टान्नं तन्निष्क्रयद्रव्यं वा दास्ये इति त्रिभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । ततः पिता– शालायां सूक्ष्मबालुकाभिर्मृत्तिकया वा हस्तमात्रं चतुरस्रं चतुरङ्गुलोन्नतं प्रागुदक्प्रवणं स्थण्डिलं निर्मापयेत् । ततोऽङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां गृहीतैस्त्रिभिर्दर्भैः पांसूनपसार्य तानैशान्यां प्रक्षिप्य उदकमिश्रितेन गोमयेन उपलिप्य खादिरेण हस्तमात्रेण खड्गाकृतिना स्फ्येन (काष्ठेन) कुशमूलेन वा प्रादेशदीर्घाः स्थण्डिलपरिमाणा वा प्रागग्रा उदक्संस्थास्तिस्रो रेखाः कृत्वा अनामिकाङ्–गुष्ठाभ्यां प्रतिरेखं यथोल्लेखं पांसूनुदधृत्योर्ध्वं निक्षिप्योदकं स्थण्डिले न्युब्जपाणिनाऽभिषिच्य कांस्यपात्रे निहितं कांस्यपात्रेण पिहितमगि्ंन स्थण्डिलादाग्नेयभागे निधाय क्रव्यादांशं निऋर्तिदिशि

— याज्ञवल्क्यको स्मरणअनुसार । पिता नभएमा काका, दाजु आदिको अधिकार हुन्छ; क्षत्रिय आदिका लागि वेद पढाउनेको

“क्रव्यादाय नमः”

इति परित्यज्य स्थण्डिले स्वाभिमुखमगि्ंन संस्थाप्य अग्न्यानयनपात्रे साक्षतमुदकं प्रक्षिपेत् । ततो माता मङ्गलद्रव्यैः स्नापितं परिधापितनूतनवाससं (अहते वाससी परिधाय) कुमारमङ्के निधाय पत्युर्दक्षिणतोऽग्नेः पश्चादुपविशेत् । ततः पिताग्नेर्दक्षिणस्यां दिशि स्थापिते वारणादियज्ञीयदारुनिर्मितपीठासने प्रागग्रान्कुशानास्तीर्य अग्नेरुत्तरतः प्राङ्मुखमासीनं कर्मतत्त्वज्ञं ब्राह्मणं तदभावे पञ्चाशत्कुशनिर्मित— मुदङ्मुखमासीनं ब्रह्माणमनुलेपनपुष्पमाल्यवस्त्रादिभिः संपूज्य

— यसो त्यागेर स्थण्डिलमा आफूतिर मुख पारेर अग्नि स्थापना गरी अग्नि ल्याउने पात्रमा अक्षतासहित जल हाल्नुपर्छ । त्यसपछि आमाले मङ्गल द्रव्यले नुहाइदिएको, नयाँ वस्त्र लगाइदिएको बालकलाई काखमा राखी पतिको दाहिनेतिर, अग्निको पश्चिमतिर बस्नुपर्छ । त्यसपछि पिताले अग्निको दक्षिण दिशामा राखिएको वारण आदि यज्ञीय काठले बनेको

“ममामुकनाम्नः कुमारस्य चूडाकर्माहं करिष्ये तदङ्गहोमकर्मणि अमुकगोत्र ! अमुकशर्मन् ! ब्राह्मण त्वं मे ब्रह्मा भव”

इति वृणुयात् । ब्रह्मा च

— यसरी वरण गर्नुपर्छ । ब्रह्माले पनि

“भवामि”

इत्युक्त्वाऽग्नेः पूर्वत आगत्य पूर्वस्थापितासनेऽग्नेरभिमुखं ब्रह्माणमुपवेशयेत् । ब्रह्मा चेत्कौशस्तदा यजमानस्तमादायाग्नेः पूर्वतो गत्वा पूर्वोपकल्पितासनेऽग्न्यभिमुखं स्थापयित्वेतरथाऽवर्तेत । ततो यजमानो वितस्तिमात्रां भुवं विहायाग्नेर्वायव्ये उत्तरे च प्रागग्रकुशै— रासनद्वयं कल्पयित्वा वारणं द्व्यङ्गुलदण्डयुतं दण्डेन सह द्वादशाङ्गुलदीर्घं चतुरङ्गुलविस्तारं चतुर— ङ्गुलखातं प्रणीतापात्रं दक्षिणहस्तेन वामहस्ते पूर्वाग्रान्निधाय दक्षिणहस्तोद्धृतपात्रस्थोदकेनात्माऽभिमुखं जलं पूरयित्वा अग्नेर्वायव्यासने निधाय दक्षिणहस्तानामिकयाऽलभ्य कुशैराच्छाद्य ब्रह्मणो मुखमवलोक्य उत्तरासने निदध्यात् । ततो बर्हिर्मुष्टिमादाय चतुर्धा विभज्यैकैकेन भागेनाग्नेः पुरस्ताद् दक्षिणतः पश्चादुत्तरश्च प्रागग्रं बर्हिपरिस्तरणं कुर्यात् । प्रयोजनवतः पदार्थान् कार्यक्रमेण द्व्यङ्— गुलविप्रकर्षेण युग्मं युग्ममाज्यस्थाल्यादीनि योग्यानि न्युब्जानि कृत्वाऽसादयेत् ॥
तत्र देशविपुलस्थानस्य संभवेऽग्नेरुत्तरतः प्रागग्राणामुदक्संस्थमग्नेः पश्चादुदगग्राणां प्राक्संस्थम् ॥
असम्भवे तु अग्नेः समीपे उदगग्राणां प्राक्संस्थमुदक्संस्थं वेदिपदार्थाश्च– पवित्रच्छेदनानि त्रीणि कुशतरुणानि दृढानि पवित्रे साग्रेऽनन्तर्गर्भे द्वे कुशतरुणे प्रोक्षणीपात्रं वारणं द्व्यङ्गुलदण्डयुतं दण्डेन सह द्वादशाङ्गुलदीर्घं चतुरङ् गुलखातं चतुरङ्–गुलविस्तारं पद्मपत्राकृति कमलमुकुलाकृति वा आज्यस्थाली तैजसी मृण्मयी वा द्वादशाङ् गुलविशाला प्रादेशोच्चा तथैव चरुस्थाली सम्मार्जनकुशास्त्रयः उपयमनकुशास्त्रिप्रभृतयः पञ्चसप्तत्रयोदश वा समिधस्तिस्रः पालाश्याः प्रादेशमात्र्यः स्रुवः खादिरो हस्तमात्रोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रखातपरिणाहवर्तुल– पुष्करः, आज्यं गव्यम् । पूर्णपात्रं बहुभोक्तृपुरुषाहारषड्पञ्चाशदधिकद्विशतमुष्टिपरिमिततण्डुलाद्यन्नं

— यसो भनी अग्निको पूर्वतिरबाट आएर पहिले राखिएको आसनमा अग्नितिर मुख पारेर ब्रह्मालाई बसाल्नुपर्छ । ब्रह्मा यदि कुशका हुन् भने यजमानले तिनलाई लिएर अग्निको पूर्वतिर गई पहिले तयार गरिएको आसनमा अग्नितिर मुख पारी राखेर फर्कनुपर्छ । त्यसपछि यजमानले एक बित्ता जमिन छाडेर अग्निको वायव्य र उत्तरतिर पूर्वतिर टुप्पो पारेका कुशले दुई आसन बनाउनुपर्छ ।

शीतोदकम्, उष्णोदकम् नवनीतपिण्डम्, घृतपिण्डम्, दधिपिण्डम्, त्रिस्थानश्वेतशल्लकीकण्टकम्, प्रादेशमितानि साग्राणि त्रीणि कुशतरुणानि पृथक् बद्धानि नव, ताम्रपरिष्कृतं आयसं क्षुरः, वृषभगोमयपिण्डम्, आचारात्कांस्यपात्रम्, भगिन्यः, नापितः, अशीतिरत्तिकापरिमितं ताम्रपणम् ॥
ततः आसादिते कुशपत्रे गृहीत्वाऽग्रतः प्रादेशमात्रं विहाय तयोरुपरि आसादितानि त्रीणि कुशतरुणानि तिर्यङ्निधाय पवित्रमूलेन पवित्रे प्रदक्षिणमावेष्ट्य त्रयाणां मूलाग्राणि द्वयोर्मूलानि च दक्षिणहस्तेन पवित्रे वामहस्तेन परिगृह्य छित्वा द्वयोर्मूलं त्रीणि चोत्तरतः क्षिपेत् । प्रोक्षणीपात्रं प्रणीताया उत्तरतो निधाय, तत्र प्रणीतोदकं सपवित्रहस्तेन त्रिर्निक्षिप्य तदुदकं पवित्राभ्यां प्रादेशमात्रमूर्ध्वं निक्षिप्य पवित्रे प्रोक्षणीपात्रे निधाय प्रोक्षणीपात्रं दक्षिणहस्तेन वामहस्ते निधाय तदुदकं दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठानामिकाभ्यां त्रिरूर्ध्वं निक्षिप्य प्रणीतोदकेन प्रोक्षेत् ॥
इत्थं संस्कृतेन प्रोक्षण्युदकेनासादितानि न्युब्जान्युत्तानानि कृत्वा आज्यस्थाल्यादीनि पूर्णपात्रपर्यन्तान्येकैकशस्त्रिः प्रोक्ष्य असञ्चरे (प्रणीताग्न्योरन्तराले) प्रोक्षणीपात्रं निदध्यात् ॥
ततः आज्यस्थालीमग्नेः पश्चान्निधाय तत्रासादितमाज्यमात्माभिमुखं प्रक्षिप्य, ततो ब्रह्माऽज्यस्थालीमारोप्य ज्वलदुल्मुकम् आज्योपरि समन्तादैशानीमारभ्य प्रदक्षिणं भ्रामयित्वाऽग्नौ प्रक्षिप्य, उदकं स्पृष्ट्वा इतरथाहस्तमावर्तयेत् ॥
ततो यजमानो दक्षिणहस्तेन स्रुवमादाय पूर्वाग्रमधोमुखमग्नौ तापयित्वा वामेपाणावुत्तानमुखं निधाय दक्षिणहस्तमध्यधृतानां संमार्जनकुशानामग्रैर्मूलतोऽग्रपर्यन्तं मूलैरग्रतो मूलपर्यन्तं संमृज्य संमार्जनकुशानुत्तरतो निरस्य प्रणीतोदकेन न्युब्जपाणिनाऽभ्युक्ष्य पुनः पूर्ववत् प्रतप्य उदकं स्पृष्ट्वा दक्षिणतः स्वसमीपे निदध्यात् ॥
तत आज्यमुत्थाप्य चरोः पूर्वेण नित्वाऽग्नेरुत्तरतः प्रोक्षणीपात्रस्य पश्चाद्भागे स्थापयित्वा ततोऽग्नेः पश्चादानीय पवित्राभ्यां किञ्चिदाज्यं प्रादेशमात्रमूर्ध्वं क्षिप्त्वाऽज्यमवलोक्य अपद्रव्ये सति तन्निरस्य प्रोक्षणीश्च पूर्ववदुत्पूय प्रोक्षणीषु पवित्रे निदध्यात् । उपयमनकुशान् दक्षिणपाणिना वामपाणौ निधाय पूर्वमासादितास्तिस्रः समिध आदाय उत्थायाग्नौ प्रक्षिप्य दक्षिणचुलुकगृहीतेन सपवित्रेण प्रोक्षण्युदकेनाग्निमीशानाद्युदक्पर्यन्तं परिषिच्य हस्तमितरथावर्त्य पवित्रे प्रणीतासु निदध्यात् ॥
ततो यजमान आघारादि चतुर्दशाहुतिषु संस्रवधारणाय पात्रमग्निप्रणीतापात्रयोर्मध्ये निधाय ब्रह्मणा कुशेन दक्षिणबाहौ यथासंभवमन्वारब्धः पातितदक्षिणजानुः सोपयमनकुशं वामहस्तं हृदये निधायोत्तानेन शङ्खाकारेण हस्तेन मध्यधृतेन स्रुवेणाऽज्यं जुहुयात् ।

चिसो पानी, तातो पानी, नौनीको डल्लो, घिउको डल्लो, दहीको डल्लो, तीन ठाउँमा सेतो भएको दुम्सीको काँडा, एक बित्ता लामा टुप्पासहितका तीन-तीन कलिला कुश छुट्टाछुट्टै बाँधेका नौ, तामाले मोहोरिएको फलामको छुरा, गोरुको गोबरको डल्लो, आचारअनुसार काँसको पात्र, दिदीबहिनी, नाउ, असी रत्तीबराबरको तामाको पैसा ॥
त्यसपछि जुटाइएको कुशको पातमा लिएर

ॐ प्रजापतय इति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता आज्यहोमे विनियोगः ॥
ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम ॥

प्रजापतिं मनसा ध्यात्वा, अग्नेरुत्तरभागे प्राञ्चमृजुमूर्ध्वं दीर्घं संततमाघारादित्यागान्ते किञ्चित्स्रुवावशिष्टमाज्यम् अवशिष्टसंस्रवधारणपात्रे प्रक्षिपेत् । एवमुत्तरत्रयोदशाहुतिषु संस्रवधारणम् । सर्वत्र त्यागान्ते द्रव्यप्रक्षेपः ।

प्रजापतिको मनमै ध्यान गरी, अग्निको उत्तरभागमा पूर्वतिर, सीधा, माथि, लामो र निरन्तर आघार आहुति दिएर त्यागको अन्त्यमा स्रुवामा बाँकी रहेको केही घिउ, बाँकी संश्रव राख्ने पात्रमा हाल्नुपर्छ । यसै गरी पछिका तेह्र आहुतिमा पनि संश्रवको धारण गर्नुपर्छ । सबैतिर त्यागको अन्त्यमा द्रव्य हाल्नुपर्छ ।

ॐ इन्द्रायेति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्द इन्द्रो देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ इन्द्राय स्वाहा । इदमिन्द्राय न मम ।

अग्नेर्दक्षिणभागे पूर्ववदुत्तराघारं जुहुयात् ।

अग्निको दक्षिणभागमा पहिलेजस्तै उत्तर आघार आहुति दिनुपर्छ ।

इत्याघारौ । समिद्धतेऽग्निप्रदेशे ।

ॐ अग्नय इति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम ॥१॥
ॐ सोमायेति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः सोमो देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय न मम ॥ २॥

एतावाज्यभागौ ।

ॐ भूर्भुवः स्व इति महाव्याहृतीनां प्रजापतिऋर्षिर्गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवता आज्यहोमे विनियोगः ॥
ॐ भूः स्वाहा । इदमग्नये न मम ॥
ॐ भुवः स्वाहा । इदं वायवे न मम ॥
ॐ स्वः स्वाहा । इदं सूर्याय न मम ॥

(ग) सर्वप्रायश्चित्तहोमः

ॐ त्वन्नो अग्न इति वामदेव ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अग्नीवरुणौ देवते प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः ।

ॐ त्वन्नो॑ऽअग्ग्ने॒ व्वरु॑णस्य व्वि॒द्द्वान्दे॒वस्य॒ हेडो॒ऽअव॑ यासिसीष्ट्ठाः᳥। यजि॑ष्ट्ठो॒ व्वह्न्नि॑तमः॒ शोशु॑चानो॒ व्विश्श्वा॒ द्द्वेषा॑ᳩसि॒ प्प्र मु॑मुग्ग्ध्य॒स्म्मत् ।

इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । ॐ सत्वन्न इति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अग्नीवरुणौ देवते प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः ।

ॐ स त्त्वन्नो॑ऽअग्ग्नेऽव्व॒मो भ॑वो॒ती नेदि॑ष्ट्ठोऽअ॒स्याऽउ॒षसो॒ व्व्युष्ट्टौ। अव॑ यक्ष्व नो॒ व्वरु॑ण॒ᳮ ररा॑णो व्वी॒हि मृ॑डी॒कᳮ सु॒हवो॑ नऽएधि ।

इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । ॐ अयाश्चाग्न इति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः ।

ॐ अयाश्चाग्नेस्यनभिशस्ति पाश्च सत्यमित्वमयाऽअसि । अया नो यज्ञं वहास्यया नो धेहि भेषजᳩस्वाहा ।

इदमग्नये न मम । ॐ ये ते शतमिति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वरुणसवितृविष्णुर्विश्वेदेवा मरुतः स्वर्का देवता प्रायश्चित्तहोमे विनियोगः ।

ॐ ये ते शतं वरुणं ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्न्नोऽअद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा ॥

इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यो स्वर्केभ्यः न मम । ॐ उदुत्तममिति शुनःशेफऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वरुणोदेवता पाशान्मोचने विनियोगः ।

ॐ उदु॑त्त॒मँ व्व॑रुण॒ पाश॑म॒स्म्मदवा॑ध॒मँ व्वि म॑द्ध्य॒मᳮ श्श्र॑थाय। अथा॑ व्व॒यमा॑दित्त्य व्व्र॒ते तवाना॑गसो॒ऽअदि॑तये स्याम ॥

इदं वरुणाय न मम ।

ॐ अग्नये प्रजापतये स्वाहा ।

इदमग्नये प्रजापतये न मम ।

ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा ।

इदमग्नये स्विष्टकृते न मम । ततः संस्रवं प्राश्याचम्य पवित्राभ्यां मुखं मार्जयित्वा पवित्रे अग्नौ क्षिपेत् । ततो ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानम् – अद्येहाऽमुकनाम्नः कुमारस्य चूडाकर्माङ्गहोमकर्मणः साङ्गफलप्राप्तये साद्गुण्यार्थम् इदं पूर्णपात्रं ससुवर्णं ब्रह्मणे तुभ्यमहं संप्रददे । ततो यजमानः ॐ सुमित्रिया दुर्मित्रिया इति मन्त्रद्वयस्य प्रजापतिऋर्षिरापो देवता प्रणीता विमोके विनियोगः ।

ॐ सुमित्रिया नऽआपऽओषधयः सन्तु ।

इति मन्त्रेण प्रणीतोदकेन शिरः सम्मृज्य ।

— यस मन्त्रले प्रणीताको जलले शिर सुम्सुम्याएर ।

ॐ दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योस्मान्द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः ।

इति मन्त्रेण । प्रणीतापात्रमैशान्यां न्युब्जीकुर्यात् । तत आस्तरणक्रमेण बर्हिरुत्थाप्याऽज्येनाभिघार्य– ॐ देवा गातुविद इति मनसस्पतिऋर्षिर्विराट् छन्दो वातो देवता बर्हिर्होमे विनियोगः ।

— यस मन्त्रले । प्रणीता पात्र ईशान कुनामा घोप्टो पार्नुपर्छ । त्यसपछि ओछ्याएकै क्रमले बर्हि उठाएर घिउले अभिघार गरी–

ॐ देवा॑ गातुविदो गा॒तुँ व्वि॒त्त्वा गा॒तुमि॑त। म॒न॑सस्प्पतऽइ॒मन्दे॑व य॒ज्ज्ञᳮ स्वाहा॒ व्वाते॑ धाः᳥ ॥

इति जुहुयात् । इति बर्हिर्होमः ।

— यसरी आहुति दिनुपर्छ । यति नै बर्हिको होम ।

(घ) लग्नात्सर्वारिष्टगोदानम्

तत्र सङ्कल्पः अद्येहामुकनाम्नः कुमारस्य चूडाकर्मलग्नाद्यत्रकुत्रस्थानस्थितानाम् आदित्यादिनवग्रहाणां दुष्टानां दुष्टफलोपशान्तये शुभानां विशेषतः शुभफलप्राप्तये इदं सुवर्णं सुवर्णनिष्क्रयीभूतं द्रव्यं वा ब्राह्मणाय दातुमहमुत्सृजे ।

त्यहाँको सङ्कल्प (माथिको सङ्कल्प-वाक्य)

(ङ) शीतोदके उष्णोदकाऽसेचनम्

ततः उपकल्पितपात्रे शीतासु अप्सु उष्णा आप आसिञ्चति अनेन मन्त्रेण – उष्णेनवाय इति मन्त्रस्य परमेष्ठी ऋषिः प्रतिष्ठाछन्दो लिङ्गोक्ता देवता उष्णोदकासेके विनियोगः ।

त्यसपछि तयार पारिएको पात्रमा चिसो पानीमा तातो पानी हाल्नुपर्छ, यस मन्त्रले –

ॐ उष्णेनवायऽउदकेनेह्यदिते केशान्वप

इति । ततो मिश्रितास्वप्सु तूष्णीं नवनीतपिण्डं घृतपिण्डं दधिपिण्डं वा प्रक्षिपति । तत अप आदाय पूर्वमधिवासितं दक्षिणं गोदानमुन्दति (क्लेदयति, आर्द्रीकरोतीत्यर्थः ) तत्र मन्त्रः सवित्रेति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिर्गायत्रीछन्द आपो देवता उन्दने विनियोगः ।

— यति । त्यसपछि मिसाइएको पानीमा मौन रूपमा नौनीको डल्लो, घिउको डल्लो वा दहीको डल्लो हाल्छ । त्यसपछि पानी लिएर पहिले अधिवासन गरिएको दाहिने गोदान भिजाउँछ । त्यहाँको मन्त्र —

ॐ सवित्रा प्रसूता दैव्याऽआपऽउन्दन्तु ते तनून्दीर्घायुत्वाय वर्च्चसे ।

॥ इति ॥

(च) शलल्या केशानां पृथक् करणम्

ततस्त्रेण्या शलल्या तूष्णीं छेत्तुमिष्टान्केशान्विनीय (पृथक् कृत्य) तेष्वेव केशेषु कुशतरुणान्यन्तर्दधाति ।

(छ) कुशतरुणान्तर्धानम्

तत्र मन्त्रः ओषध इति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्द ओषधिर्देवता कुशतरुणान्तर्द्धाने विनियोगः ।

ॐ ा। ओष॑धे॒ त्राय॑स्व॒ स्वधि॑ते॒ मैन॑ᳮ हिᳮसीः᳥ ।

इति सकुशतरुणान् केशान्सव्यहस्ते धृत्वा दक्षिणहस्तेन क्षुरमादत्ते ।

(ज) क्षुरग्रहणम्

तत्र मन्त्रः शिवोनामेति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दः क्षुरो देवता क्षुरग्रहणे विनियोगः ।

ॐ शि॒वो नामा॑सि॒ स्वधि॑तिस्त्ते पि॒ता नम॑स्त्तेऽअस्त्तु॒ मा मा॑ हिᳮसीः᳥ ।

॥ इति ॥

(झ) क्षुरेण केशच्छेदनम्

ततः सकुशतरुणेषु केशेषु क्षुरं प्रवपति (निदधाति संलग्नीकरोतीत्यर्थः) । तत्र मन्त्रः निवर्तयामीति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दः क्षुरो देवता क्षुरकेशसंयोगे विनियोगः ।

त्यसपछि कुशका कलिला पातसहितका कपालमा छुरा राख्छ (जोड्छ) । त्यहाँको मन्त्र —

ॐ निवर्तयाम्यायुषेऽन्नाद्याय प्रजननाय रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय ।

॥ इति ॥

(ञ) छिन्नानां केशानाम् आनडुहे गोमयपिण्डे निक्षेपणम्

ततस्तान्केशान्क्षुरेण च्छिनत्ति । अनेन मन्त्रेण– येनावपदिति आलम्बायन ऋषिः पङ्क्तिश्छन्दः सविता देवता सकेशकुशपत्रच्छेदने विनियोगः।

त्यसपछि ती कपाल छुराले काट्छ । यस मन्त्रले–

ॐ येनावपत्सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान् तेन ब्रह्माणो वपतेदमस्यायुष्यञ्जरदष्टिर्यथाऽसत् ।

। इति च्छिन्द्यात् । इति सकेशानि कुशतरुणानि प्रच्छिद्य उत्तरतो ह्रियमाणे आनडुहे गोमयपिण्डे निक्षिपेत् । एवमेवापरं वारद्वयम् उन्दनं शल्लकीकण्टकेन केशविनयनं कुशतरुणान्तर्धानं क्षुरादानं क्षुरकेशसंयोजनं सकेशकुशपत्रच्छेदनं गोमयपिण्डे प्रासनं च तूष्णीं कुर्यात् । (तत्र विशेषः– पिता सकेशानि पिञ्जुलानि च्छित्वा प्रागग्राणि शिशुमातृहस्ते निदधाति तानि प्रागग्राण्यानडुहे गोमयपिण्डे निदधाति ।) अथ पश्चिमगोदाने उन्दनं विनयनं कुशतरुणान्तर्धानं क्षुरादानं क्षुरकेशसंयोगश्च पूर्वोक्तैरेवमन्त्रैः कुर्यात् । छेदने मन्त्रविशेषः ॐ त्र्यायुषमिति नारायणऋषिरनुष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता सकेशकुशपत्रच्छेदने विनियोगः ।

। — यसरी काट्नुपर्छ । यसरी कपालसहितका कलिला कुश काटेर उत्तरतिर लगिँदै गरेको गोरुको गोबरको डल्लोमा हाल्नुपर्छ । यसै गरी अरू दुई पटक — भिजाउने, दुम्सीको काँडाले कपाल मिलाउने, कुशका कलिला पात राख्ने, छुरा लिने, छुरा र कपाल जोड्ने, कपालसहितका कुशका पात काट्ने र गोबरमा हाल्ने — मौन रूपमा गर्नुपर्छ ।

ॐ त्र्या॒यु॒षञ्ज॒म॑दग्ग्नेः᳥ क॒श्श्यप॑स्य त्र्यायु॒षम्। यद्दे॒वेषु॑ त्र्यायु॒षन्तन्नो॑ऽअस्त्तु त्र्यायु॒षम् ॥

इति छित्वा ॥
पूर्ववद्गोमयपिण्डे निदध्यात् ।

— यसरी काटेर ॥
पहिलेजस्तै गोबरको डल्लोमा राख्नुपर्छ ।

एवं पुनर्वारद्वयं इतरयोः पश्चिमगोदानयोः उन्दनं विनयनं कुशतरुणान्तर्धानं क्षुरादानं प्रवपनं गोमये प्रासनं च तूष्णीं कुर्यात् । तथोत्तरगोदाने– उन्दनविनयनकुशतरुणान्तर्धानक्षुरादानप्रवपनानि पूर्ववत्कुर्यात् । छेदने तु मन्त्रविशेषः

यसै गरी फेरि दुई पटक अरू दुई पश्चिमका गोदानमा — भिजाउने, कपाल मिलाउने, कुशका कलिला पात राख्ने, छुरा लिने, छुरा जोड्ने र गोबरमा हाल्ने — मौन रूपमा गर्नुपर्छ । त्यसै गरी उत्तरको गोदानमा— भिजाउने, कपाल मिलाउने, कुशका कलिला पात राख्ने, छुरा लिने र जोड्ने काम पहिलेजस्तै गर्नुपर्छ । काट्दा भने मन्त्र फरक छ

येनेति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दः क्षुरो देवता सकेशकुशपत्रच्छेदने विनियोगः । ॐ येन भूरिश्चरा दिवं योक्च पश्चाद्धि सूर्यम् । तेन ते वपामि ब्रह्मणा जीवातवे जीवनाय सुश्लोक्याय स्वस्तये ।

इति मन्त्रेण छित्वा गोमये प्रासनं पूर्ववत् । एवं पुनर्वारद्वयं इतरयोरुत्तरगोदानयोः उन्दनं विनयनं कुशतरुणान्तर्धानं क्षुरादानं छेदनं गोमये प्रासनं च तूष्णीं कुर्यात् । अथ “त्रिः क्षुरेण शिरः प्रदक्षिणं परिहरति” शिरसः समन्तात्प्रदक्षिणं क्षुरं परिभ्रामयतीत्यर्थः । सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम्, तत्र मन्त्रः

— यस मन्त्रले काटेर गोबरमा हाल्ने काम पहिलेजस्तै । यसै गरी फेरि दुई पटक अरू दुई उत्तरका गोदानमा — भिजाउने, कपाल मिलाउने, कुशका कलिला पात राख्ने, छुरा लिने, काट्ने र गोबरमा हाल्ने — मौन रूपमा गर्नुपर्छ । अब “तीन पटक छुराले शिरको प्रदक्षिणा गर्छ” — अर्थात् शिरको वरिपरि दाहिनेतिरबाट छुरा घुमाउँछ । एक पटक मन्त्रले, दुई पटक मौन

यत्क्षुरेणेति वामदेवऋषिर्यजुश्छन्दः क्षुरोदेवता क्षुरपरिभ्रामणे विनियोगः । ॐ यत्क्षुरेण मज्जयता सुपेशसा वप्त्वा वा वपति । केशाञ्छिन्धि शिरो माऽस्यायुः प्रमोषीः ॥

॥ इति ॥
अथोन्दनशेषेण जलेन सर्वं शिर आर्द्रीकृत्य नापिताय क्षुरं प्रयच्छति ।

“अक्षण्वन् परिवपेति”

। अक्षुण्ण्वन्निति वामदेवऋषिर्यजुश्छन्दः क्षुरोदेवता क्षुरप्रदाने विनियोगः ।

ॐ अक्षुण्ण्वन् परिवप

इति । परिवपामीति नापितो वदेत् । अथ यथाकुलाचारं शिखावर्जं वपनं कृत्वा ततः सकेशं गोमयपिण्डं पल्वले गोष्ठे उदकान्ते वा निधापयेत् ।

— यति । ‘परिवपामि’ भनी नाउले भन्नुपर्छ । अब कुलको आचारअनुसार शिखाबाहेक खौरेर त्यसपछि कपालसहितको गोबरको डल्लो पोखरीमा, गोठमा वा जलको किनारमा राख्न लगाउनुपर्छ ।

(ट) स्नानम्

ततः सुस्नातं पर्युप्तशिरसं माणवकं आचार्यसमीपमानीय अग्नेः पश्चादवस्थापयेत् । अथ पिता स्वाचार्याय वरं ददाति कुमारस्याचार्याभावात् ।

त्यसपछि राम्ररी नुहाएको, शिर खौरिएको बालकलाई आचार्यको छेउमा ल्याई अग्निको पश्चिमतिर राख्नुपर्छ । अब बालकको आफ्नै आचार्य नभएकाले पिताले आफ्ना आचार्यलाई वर दिन्छ ।

(ठ) दक्षिणादानम्

अद्येहेत्यादि अमुकनाम्नः कुमारस्य चूडाकर्माङ्गहोमकर्मणः चूडाकर्मणश्च साङ्गफलप्राप्तये साद्गुण्यार्थं च इदं सुवर्णमग्निदैवतं तन्निष्क्रयभूतं द्रव्यं वा आचार्याय तुभ्यमहं सम्प्रददे । ॐ तत्सन्नमेति सङ्कल्प्य दद्यात् । आचार्यश्च मन्त्राशिषं दद्यात् ॥

॥ इति चूडाकर्म ॥

सम्बन्धित पाठ र तयारी

स्रोत र सम्पादन

सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin

स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड संस्कार पाठसंग्रह र अभिलेखित सन्दर्भ सामग्री।

स्रोत, प्रकाशन र सम्पादन विधिबारे पढ्नुहोस्

आस्थाको उज्यालो,ज्ञानको अनन्त यात्रा।

संकल्प र पूजा सामग्री

अमेरिका र क्यानडाको लागि संकल्प

पूजा सामग्री सूची

सनातन ज्ञानका आयामहरू

सोह्र संस्कार संग्रह

श्राद्ध विधि संग्रह

एकोदिष्ट श्राद्ध

पार्वण (महालय) श्राद्ध

तीर्थ श्राद्ध

आभ्युदयिक (नान्दी) श्राद्ध

वैदिक ज्ञान संग्रह

पूजाको तयारी,अब अझ सजिलो।

कर्मकाण्ड, अब तपाईंको मोबाइलमा।

जरा परम्परामा। यात्रा भविष्यतर्फ।

पूजाको तयारी,अब एकै ठाउँमा।

कुन पूजाको तयारी गर्दै हुनुहुन्छ?

सामान्य पूजा सामग्री

हवन तथा अग्निस्थापना

गणेश पूजा

रुद्राभिषेक

सत्यनारायण पूजा

पञ्चोपचार पूजा

षोडशोपचार पूजा

विवाह संस्कार

व्रतबन्ध तथा छेवर

नामकरण (न्वारन)

अन्नप्राशन (पास्नी)

जन्मोत्सव पूजा

चौरासी पूजा

गृहपूजा

गृहप्रवेश

शिलान्यास

सवारी पूजा

जन्म शान्ति

लाखबत्ती पूजा

श्राद्ध सामग्री

गाईदान

भाइटीका

दशैँ तथा दुर्गापूजा

व्रत तथा चाडपर्व

मिल्दो सूची भेटिएन।

चूडाकर्म संस्कार

पाठः

(क) अथ चूडाकर्म । तत्रादौ जूटिकाबन्धनम् ।

(ख) प्रधानसङ्कल्पः

(ग) सर्वप्रायश्चित्तहोमः

(घ) लग्नात्सर्वारिष्टगोदानम्

(ङ) शीतोदके उष्णोदकाऽसेचनम्

(च) शलल्या केशानां पृथक् करणम्

(छ) कुशतरुणान्तर्धानम्

(ज) क्षुरग्रहणम्

(झ) क्षुरेण केशच्छेदनम्

(ञ) छिन्नानां केशानाम् आनडुहे गोमयपिण्डे निक्षेपणम्

(ट) स्नानम्

(ठ) दक्षिणादानम्

सम्बन्धित पाठ र तयारी

स्रोत र सम्पादन

आस्थाको उज्यालो,
ज्ञानको अनन्त यात्रा।

पूजाको तयारी,
अब अझ सजिलो।

पूजाको तयारी,
अब एकै ठाउँमा।