सोह्र संस्कारहरु केके हुन् ?
सोह्र संस्कारहरुका बारेमा पनि विभिन्न कालखण्डका विद्वानहरुमा एकमत रहेको पाईदैन । संस्कार भाष्कर, कर्मकाण्ड भाष्कर, मनुस्मृति, व्यासस्मृति, निर्णय सिन्धु लागायत अनेकौ ग्रन्थहरुमा धेरै मतहरुमा समानता छन् भने केहि कुराहरुमा बिभेद देखिन्छ ।
षोडशिन एष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिने । (यजुर्वेद ८। ३३)
अर्थात सोह्र संस्कारहरुले युक्त परमैश्वर्य दिने गृहस्थ धर्म पालन गर्नका लागि तिमिलाई आज्ञा दिन्छु । यजुर्वेदको यस ऋचाबाट के कुरामा ढुक्क हुन सकिन्छ भने हामी गृहस्थीहरूका संस्कारहरू १६ वटा छन् र ती संस्कारहरूको विभिन्न कालखण्डका फरक-फरक विद्वानहरुद्वारा लिखित धर्मग्रन्थ तथा भाष्यका अनुयायीद्वारा आ-आफ्नो तरिकाले परिभाषित गर्ने काम भयो र कालान्तरमा मत बिभाजित भएको मात्र हो तर जे होस् तल ब्याख्या गरिएका संस्कारहरू आजको हिन्दु समाजमा सोह्र संस्कारका नामले जानिन्छन् । गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोन्नयन, जातकर्म, नामांकरण, निष्क्रमण, अन्नप्राशन, चूडाकर्म (ब्रतबन्ध), विद्यारम्भ, कर्णवेध, यज्ञोपवीत (उपनयन), वेदारम्भ, केशान्त, समावर्तन, विवाह तथा अन्त्येष्टि । कतै कतै जन्मोत्सब, वानप्रस्थ र संन्यास, श्राध्द ईत्यादि संस्कारलाई पनि सोह्र संस्कारमा गणना गरिएको छ । यसै गरी मनु एवं याज्ञवल्क्यले १३ संस्कार (गर्भाधान, पुंसवन, सीमंतोनयन, जातकर्म, नामकरण, निष्क्रमण, अन्नप्राशन, चूडाकर्म, उपनयन, केशांत, समावर्तन, विवाह र अग्न्याधान) मा सीमित गरेका छन, अग्न्याधान अन्तर्गत गार्हपत्य, आहवनीय र दक्षिणाग्नि जोडेर उनको मतमा पनि संस्कार सोर्है हुन्छन् ।गौतम सुत्रानुसार संस्कार -४० वटा हुन्छन् । महर्षि हारीत भने द्विविधो हि संस्कारो – ब्राम्हो दैवश्च भनेर व्याख्या गर्छन् । गर्भाधानादिस्मार्तो ब्राह्म: पाक यज्ञ सौम्याश्च दैब: । अर्थात संस्कार दुई किसिमका छन् ब्राह्म संस्कार र दैव संस्कार । गर्भाधानादि संस्कार जो स्मृति ग्रन्थद्वारा विहित छन् तेस्लाई ब्राह्म संस्कार भनिन्छ र पाकयज्ञ, हवि यज्ञ र सोमयागादिलाई दैव संस्कार भनिन्छ । ब्राह्म संस्कारद्वारा मानवमा ब्राह्मणोचित-ऋषिकल्प गुण तथा समानता र ऋषितुल्य योग्यताको विकाश हुन्छ भने दैव संस्कारद्वारा देव गुण, देव समीपता, दैवीय योग्यता, देव सदृश रूप ईत्यादिको विकाश हुन्छ ।
शास्त्र तथा स्मृतिहरूमा जे जस्ता कुराहरू उल्लेख भए पनि लोकाचार र चलन चल्तिमा रहेका जन्म देखि मृत्यु पर्यन्त गरिने प्रमुख १६ कर्महरूलाई सोह्र संस्कारका रूपमा चिनिन्छ ।
१६ संस्कारहरू (नेपालीमा विस्तृत विवरण)
हिन्दू धर्ममा १६ प्रमुख संस्कारहरू (षोडश संस्कार) छन्, जसले मानिसको जीवनलाई धार्मिक र पवित्र बनाउँछन्। यी संस्कारहरूले व्यक्तिको जीवनलाई पवित्रता, शुद्धता, र आध्यात्मिकता प्रदान गर्छन्।
- गर्भाधान संस्कार:
- यो संस्कार गर्भवती हुने समयको पवित्रता र शुद्धताको लागि गरिन्छ।
- दम्पतीहरूले सन्तानको जन्मको प्रार्थना गर्दै यो संस्कार सम्पन्न गर्छन्।
- पुन्सवन संस्कार:
- गर्भधारणको तेस्रो या चौथो महिनामा गरिने यो संस्कार सन्तानको स्वास्थ्य र दीर्घायुको लागि गरिन्छ।
- विशेष मन्त्रहरू उच्चारण गर्दै गर्भको शुद्धता र सुरक्षा सुनिश्चित गरिन्छ।
- सीमन्तोन्नयन संस्कार:
- गर्भधारणको छौं या सातौं महिनामा गरिने यो संस्कार गर्भवती महिलाको स्वास्थ्य र सुरक्षा सुनिश्चित गर्न गरिन्छ।
- यसमा विशेष प्रकारका पूजा र अनुष्ठान गरिन्छ।
- जातकर्म संस्कार:
- शिशुको जन्मपश्चात गरिने यो संस्कार नवजात शिशुको स्वागत र शुद्धताको लागि गरिन्छ।
- शिशुको जिव्रोमा महले ‘ॐ’ लेखिन्छ र शुद्धिकरण गरिन्छ।
- नामकरण संस्कार:
- नवजात शिशुको नामकरण गरिने विधि हो।
- शिशुको जन्मको १० औं या १२ औं दिनमा यो संस्कार गरिन्छ।
- निष्क्रमण संस्कार:
- शिशुलाई पहिलो पटक घरबाहिर लाने संस्कार हो।
- यो संस्कार शिशुको चतुर्थ महिनामा गरिन्छ।
- अन्नप्राशन संस्कार:
- शिशुलाई पहिलो पटक अन्न खुवाउने संस्कार हो।
- यो संस्कार शिशुको छैटौं या आठौं महिनामा गरिन्छ।
- चूडाकर्म संस्कार:
- बालकको पहिलो पटक कपाल काट्ने संस्कार हो।
- यो संस्कार बालकको तेस्रो वर्षमा गरिन्छ।
- कर्णवेध संस्कार:
- बालकको कान छेड्ने संस्कार हो।
- यो संस्कार बालकको तेस्रो या पाँचौं वर्षमा गरिन्छ।
- विद्यारम्भ संस्कार:
- बालकको औपचारिक शिक्षा सुरु गर्ने संस्कार हो।
- यो संस्कार बालकको पाँचौं या छैटौं वर्षमा गरिन्छ।
- उपनयन संस्कार:
- शिक्षा आरम्भ गर्ने विधि, जसलाई ‘जनेऊ’ संस्कार पनि भनिन्छ।
- यो संस्कार बालकको आठौं या बारहौं वर्षमा गरिन्छ।
- वेदारम्भ संस्कार:
- वेद अध्ययनको प्रारम्भ गर्ने संस्कार हो।
- यो उपनयन संस्कार पछि गरिन्छ।
- समवर्तन संस्कार:
- शिक्षा सम्पन्न गराउने संस्कार हो।
- गुरुकुलबाट फर्किँदा गरिने यो संस्कारलाई स्नातक संस्कार पनि भनिन्छ।
- विवाह संस्कार:
- वैवाहिक जीवनको प्रारम्भ गर्ने विधि हो।
- यो संस्कार जीवनसंगिनीको साथ नयाँ जीवनको आरम्भको लागि गरिन्छ।
- विधिवान संस्कार:
- गृहस्थ जीवनको कर्तव्य पालन गर्न गरिने संस्कार हो।
- यो विवाहपछि गरिने संस्कार हो।
- अन्त्येष्टि संस्कार:
- मृत्युपछि गरिने अन्तिम संस्कार हो।
- यो संस्कार मृत आत्माको शान्तिको लागि गरिन्छ।
निष्कर्ष
१६ संस्कारहरू हिन्दू धर्मको धार्मिक विधिको आधारभूत तत्व हुन्। यी संस्कारहरूले मानिसको जीवनलाई पवित्रता, शुद्धता, र आध्यात्मिकता प्रदान गर्छन्। हिन्दू समाजमा यी संस्कारहरूको पालन गर्नु आवश्यक छ।
सम्बन्धित पाठ र तयारी
स्रोत र सम्पादन
सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin
स्रोत: कर्मकाण्डमा मूल रूपमा प्रकाशित सोह्र संस्कारहरु केके हुन् ? लेख / सामग्री सूची।
मूल प्रकाशन: