॥ श्रद्धा र अध्ययनको संगम ॥०% पढियो

संस्कार

यज्ञोपवीत (उपनयन) संस्कार

पढ्नुअघि बुझ्नुहोस्

उपनयन / यज्ञोपवीत संस्कारको मूलपाठ र विधि यस पृष्ठमा छ। तयारी गर्दा व्रतबन्ध / उपनयन सामग्री सूची र सोह्र संस्कारको परिचय पनि सँगै हेर्न सकिन्छ।

विषयसूची

उपनयनम् (व्रतबन्ध)
पाठः
(क) प्रायश्चित्तम्
(ख) प्रधानसङ्कल्पः
(ग) वासः परिधापनम्
(घ) मेखलाबन्धनम्
(ङ) अथाचाराद्यज्ञोपवीताष्टकदानम्
(च) यज्ञोपवीतधारणम्
(छ) मृगचर्मधारणम्
(ज) दण्डग्रहणम्
(झ) अञ्जलिपूरणम्
(ञ) सूर्यावलोकनम्
(ट) हृदयालम्भनम्
(ठ) रक्षणम्
(ड) अनुशासनशिक्षा
(ढ) लग्नगोदानम्
(ण) गुरोरभिवादनम्
(त) सावित्रीदानं मन्त्रदानं वा
(थ) गुरोरभिवादनं वटुशिक्षणञ्च
(द) समिदाधानम्
(ध) अद्भिरग्नेः पर्युक्षणम्
(न) मुखविमर्शनम्
(प) अङ्गालम्भनम्
(फ) तिलककरणम्
(ब) अग्न्यभिवादनम्
(भ) गुरोरभिवादनम्
(म) मान्यजनाभिवादनम्
(य) भिक्षादानम्
(र) वेदारम्भः
(ल) पूर्णपात्रदानसङ्कल्पः
(व) गणेशादीनां पूजनम्
(श) वेदाध्ययनम्
(ष) दक्षिणादानम्
–
समावर्तन (स्नातक) संस्कार
समावर्तन (स्नातक) संस्कार
कहिले गर्ने
तीन प्रकारका स्नातक
सामग्री सूची
स्नानविधि
आठ कुम्भ र जल ग्रहण
अभिषेक
ब्रह्मचर्य-चिह्नको विसर्जन
मेखला खोल्ने र दण्ड राख्ने
आदित्योपस्थान
गृहस्थोचित शृङ्गार
दही-तिल प्राशन र दतिउन
इन्द्रियतर्पण
नयाँ वस्त्र र उत्तरीय
फूल र माला
पगरी, कुण्डल, अञ्जन र दर्पण
छाता, जुत्ता र दण्ड
नेपाली प्रचलन
समापन
समावर्तनम्
पाठः
(क) अथ प्रयोगः
(ख) हवनम्
(ग) पूर्णपात्रदानसङ्कल्पः
(घ) अग्निपरिसमूहनम्
(ङ) समिदाधानम्
(च) मुखविमर्शनम्
(छ) अङ्गालम्भनम्
(ज) अग्न्यभिवादनम्
(झ) गुरोरभिवादनम्
(ञ) तिलककरणम्
(ट) अष्टकलशपूजनं जलाभिषेचनञ्च
(ठ) सहस्रधारास्नानम्
(ड) मेखलामोचनम्
(ढ) सूर्योपस्थानम्
(ण) दधितिलप्राशनम्
(त) दन्तधावनम्
(थ) स्नानम्
(द) चन्दनोपसङ्ग्रहणम्
(ध) मन्त्रजपः
(न) अधोवासः परिधानम्
(प) उत्तरीयपरिधानम्
(फ) द्वितीययज्ञोपवीतधारणम्
(ब) पुष्पमालाग्रहणम्
(भ) उष्णीषेण शिरोवेष्टनम्
(म) अन्यानि कञ्चुकादीनि वासांसि कुण्डलादीनि अलङ्करणानि च
(य) आदर्शप्रेक्षणम्
(र) छत्रग्रहणम्
(ल) उपानत्प्रतिमोके
(व) दण्डग्रहणम्
(श) पूर्णपात्रदानम्
(ष) गोदानम्
(स) भूयसीदक्षिणा
(ह) नवग्रहादीनां विसर्जनं कर्मसर्वाङ्गपूर्त्यै विष्णोः स्मरणञ्च

उपनयनम् (व्रतबन्ध)

पाठः

तत्र पारस्करसूत्रम्—

अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयेत् । गर्भाष्टमे वा, एकादशवर्षं राजन्यं द्वादशवर्षं वैश्यम् । (एतद्द्विगुणितवर्षपर्यन्तं गौण उपनयनकालः) तदूर्ध्वं पतितसावित्रिकाः (व्रात्याः संस्कारहीनाः) भवन्ति ।

तत्रोपनेता कुमारः स्वस्योपनेतृत्वसिद्धये प्रथमं प्रायश्चित्तं कुर्यात्।

त्यहाँ उपनयन गराउने कुमार — आफ्नो उपनेतृत्व सिद्ध होस् भनी पहिले प्रायश्चित्त गर्नुपर्छ ।

(क) प्रायश्चित्तम्

तत्र सङ्कल्पः अद्येहेत्यादि अमुकोऽहं स्वस्योपनेतृत्वयोग्यतायै कृच्छ्रत्रयगोत्रितयनिष्क्रयीभूतं सुर्वणं वह्निदैवतं अमुकगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय दास्ये । तथोपनेयोऽपि प्रायश्चित्तसङ्कल्पं कुर्यात् । अद्येहेत्यादि अमुकोऽहं ममकामाचार–कामवाद–कामभक्षादिदोषापनोदनद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं स्वस्योपनेयत्वयोग्यतायै च कृच्छ्रत्रयगोत्रितयनिष्क्रयीभूतं सुवर्णं वह्निदैवतं अमुकगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय दास्ये । ॐ तत्सन्न ममेति दद्यात् ।

(ख) प्रधानसङ्कल्पः

ॐ तत्सत् अद्येहेत्यादि अमुकशर्म्माऽहम् अमुकनाम्नोऽस्य कुमारस्य बीजगर्ब्भसमुद्भवैनोनिवर्हणद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं वेदाध्ययनादिकर्म्माधिकारसम्पादकद्विजत्वसंसिद्धिकाम उपनयनाख्यं कर्म करिष्ये । तत्पूर्वाङ्गत्वेन त्रीन्ब्राह्मणान्सहानेन वटुना भोजयिष्ये । इति सङ्कल्प्य ब्राह्मणान्भोजयित्वा तैः सह कुमारं च भोजयेत् । अथाचार्यो ब्रह्मोपवेशनादि बर्हिर्होमान्तं कर्म विदध्यात् । परिस्कृतभूमौ बालुकामृत्तिकादिभिर्हस्तमात्रं चतुरस्रं चतुरङ्गुलोन्नतं प्रागुदक्प्रवणं स्थण्डिलं रचयेत् । तत्र

समुद्भवनामाग्निं

स्थापयेत् । अथ पर्युप्तशिरसं कुमारं मङ्गलद्रव्यैः स्नापयित्वा वेदगीतवादित्रघोषपुरस्सरं प्रदक्षिणमग्निं परिक्रममाणमाचार्यसमीपमानयन्त्याचार्यपुरुषाः । अथाचार्यो माणवकं स्वस्य दक्षिणतोऽग्नेः पश्चात् प्राङ् मुखमुपवेश्य

स्थापना गर्नुपर्छ । अब शिर खौरिएको बालकलाई मङ्गल द्रव्यले नुहाइदिई वेदपाठ, गीत र बाजाको घोषसहित अग्निको प्रदक्षिणा गर्दै आचार्यको छेउमा आचार्यका मानिसहरूले ल्याउँछन् । अब आचार्यले बालकलाई आफ्नो दाहिनेतिर, अग्निको पश्चिमतिर पूर्वमुख पारेर बसाली

“ब्रह्मचर्यमागाम्”

ब्रूहि, इति ब्रूयात् ।

‘भन्’ — यसो भन्नुपर्छ ।

“ॐ ब्रह्मचर्यमागाम्”

इति माणवको वदेत् । पुनराचार्यः

— यसो बालकले भन्नुपर्छ । फेरि आचार्यले

“ब्रह्मचार्यसानि”

इति प्रेषयति । माणवकोऽपि

“ब्रह्मचार्यसानि”

इति ब्रूयात् । अथाचार्यो माणवकं धौतं (कौपीनं) वासः परिधापयति । वक्ष्यमाणमन्त्रेण ।

— यसो भन्नुपर्छ । अब आचार्यले बालकलाई धोएको वस्त्र (कौपीन) लगाइदिन्छ — तल भनिने मन्त्रले ।

(ग) वासः परिधापनम्

अथाचार्यः पिता उपनयनवेदीसमीपमागत्य वेद्यां पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं समुद्भवनामाग्निमावाह्य संस्थाप्य प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । तत्र क्रमः दर्भैस्त्रिः परिसमूह्य, गोमयोदकेन त्रिरुपलिप्य स्रुवेण त्रिरुल्लिख्य अनामिकांगुष्ठाभ्यां त्रिरुद्धृत्य, जलेनाभ्युक्ष्य, कांस्यपात्रे निहितं कांस्यपात्रेण पिहितमग्निमादाय वेद्यां स्वाभिमुखमग्निं संस्थाप्य, अग्न्यानयनपात्रे साक्षतमुदकं क्षिपेत् ।

अब आचार्य वा पिता उपनयनको वेदी नजिक आई वेदीमा पञ्चभूसंस्कारसहित ‘समुद्भव’ नामको अग्निको आवाहन गरी स्थापना गरेर प्रधान सङ्कल्प गर्नुपर्छ । त्यहाँको क्रम — दर्भले तीन पटक परिसमूहन गरी, गोबरको जलले तीन पटक लिपेर, स्रुवाले तीन पटक उल्लेखन गरी, साइँली र बूढी औँलाले

येनेन्द्रायेत्यङ्गिरा ऋषिर्बृहतीछन्दो बृहस्पतिर्देवता वासः परिधापने विनियोगः।

ॐ येनेन्द्राय बृहस्पतिर्वासः पर्यदधादमृतम् । तेन त्वा परिदधाम्यायुषे दीर्घायुष्ट्वाय बलाय वर्चसे ।

इत्याचार्यस्यैव मन्त्रपाठः परिदधामीति मन्त्रलिङ्गात् । अत्र द्विराचमनम् । शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न योजितः । उपनेयस्य माणवकस्य द्विरपप्राशनम् । ततः

— यो मन्त्र आचार्यले नै पढ्नुपर्छ, ‘परिदधामि’ भन्ने मन्त्रको लिङ्गबाट । यहाँ दुई पटक आचमन । शूद्रसँग समान हुन्छ जबसम्म वेदमा जोडिँदैन । उपनयन गराइने बालकको दुई पटक अपप्राशन । त्यसपछि

(घ) मेखलाबन्धनम्

अथ मेखलां बध्नीते अनेन मन्त्रेण । इयं दुरुक्तमिति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो मेखला देवता मेखलाबन्धने विनियोगः ।

अब यस मन्त्रले मेखला बाँध्छ ।

ॐ इयं दुरुक्तं परिबाधमाना वर्णं पवित्रं पुनती मऽआगात् । प्राणापानाभ्यां बलमादधाना स्वसा देवी सुभगा मेखलेयम् ।

अथवा

ॐ युवा सुवासाः परिवीतऽआगात्स उ श्रेयान् भवति जायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः ॥

इति वा तूष्णीं वा । इति मन्त्रं पठतो माणवकस्य कटिप्रदेशे मेखलां त्रिरावेष्ट्य तृतीयवेष्टने प्रवरसङ्ख्यया ग्रन्थीन्करोति । माणवकस्यैव मन्त्रपाठः । मऽआगादिति मन्त्रलिङ्गात् । तत्र मेखला च– मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । धनुर्ज्या राजन्यस्य मौर्वी वैश्यस्येति क्रमेण सूत्रोक्ता ग्राह्याः । अत्रावसरे प्रणवपूर्वया गायत्र्या शिखाबन्धनं कुर्यात् । यद्यप्यत्र यज्ञोपवीतदानधारणे सूत्रकारेण नोपादिते तथापि

— यसो वा मौन रूपमा । यो मन्त्र पढ्दै गरेको बालकको कम्मरमा मेखला तीन पटक बेरेर तेस्रो बेराइमा प्रवरको सङ्ख्याअनुसार गाँठा पार्छ । मन्त्र बालकले नै पढ्नुपर्छ, ‘मऽआगात्’ भन्ने मन्त्रको लिङ्गबाट । त्यहाँ मेखला — मुञ्जको, तीन सारो, बराबर र चिल्लो बनाउनुपर्छ

“विभृयाद्दण्डकौपीनोपवीताजिनमेखलाः”

इति व्यासवचनात्ते धार्ये अवसरेऽस्याप्यौचित्यान्मेखलाबन्धनानन्तरमेकं यज्ञोपवीतं धारयेत् ।

— व्यासको यस वचनअनुसार ती धारण गर्नुपर्छ; यस अवसरमा यसको पनि औचित्य भएकाले मेखला बाँधेपछि एउटा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्छ ।

(ङ) अथाचाराद्यज्ञोपवीताष्टकदानम्

कुमारः शिखाबन्धनमाचमनञ्च कृत्वा तण्डुलपरिपूरितेष्वष्टसु पात्रेषु कांस्यभाण्डेषु फलं यज्ञोपवीतं च निधाय देयब्राह्मणान् संपूज्य कुशमादाय– देशकालकीर्तनान्तेऽमुकगोत्रस्यामुकशर्मणो मम द्विजाचारप्राप्त्यर्थं तण्डुलपूर्णपात्रस्थानि सफलानि यज्ञोपवीतानि ब्रह्मदैवतानि नानानामगोत्रेभ्यो नानानामशर्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दातुमहमुत्सृजे । इत्यष्टाभ्यो दत्वा दक्षिणामादाय– कृतस्य यज्ञोपवीताष्टकदानस्य प्रतिष्ठार्थं दक्षिणां ताम्रं सूर्यदैवतं व्यवहारोपकल्पितं द्रव्यं विष्णुदैवतं वा यथानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दातुमहमुत्सृजे । इत्युक्त्वा दद्यात् ।

बालकले शिखा बाँधी आचमन गरेर चामलले भरिएका आठ पात्रमा — काँसका भाँडामा — फल र यज्ञोपवीत राखी दिनुपर्ने ब्राह्मणको पूजा गरी कुश लिएर, देश र कालको उल्लेखपछि “अमुकगोत्रस्यामुकशर्मणो मम द्विजाचारप्राप्त्यर्थं तण्डुलपूर्ण…”

(च) यज्ञोपवीतधारणम्

यज्ञोपवीतं धारयेदनेन मन्त्रेण

यज्ञोपवीतमिति परमेष्ठी ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता श्रौतस्मार्त्तकर्मानुष्ठानसिद्धये यज्ञोपवीतधारणे विनियोगः।

ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः । ॐ यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवीतेनोपनह्यामि ।

एवं मन्त्रं पठतो माणवकस्य दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य वामांसोपरि निदध्यात् । तत्र आचमनद्वयं माणवकस्य । ततः प्रदक्षिणमग्निं परीत्य माणवकोऽग्नेः पश्चात्स्थित्वा आचमनं कृत्वा स्ववर्णोक्तम् ऐणेयादि चर्म यज्ञोपवीतवत्परिदध्यात् ।

यसरी मन्त्र पढ्दै गरेको बालकको दाहिने बाहु उठाएर बायाँ काँधमाथि राख्नुपर्छ । त्यहाँ बालकको दुई पटक आचमन । त्यसपछि अग्निको प्रदक्षिणा गरी बालक अग्निको पश्चिमतिर उभिई आचमन गरेर आफ्नो वर्णअनुसारको मृगछाला आदि यज्ञोपवीतझैँ लगाउनुपर्छ ।

(छ) मृगचर्मधारणम्

तत्र मन्त्रः मित्रस्य चक्षुरिति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अजिनं देवता अजिनधारणे विनियोगः।

ॐ मित्रस्य चक्षुर्द्धरुणं बलीयस्तेजो यशस्वि स्थविरᳩसमिद्धम् । अनाहनस्यं वसनं जरिष्णुः परीदं वाज्यजिनं दधेऽहम् ।

इति मन्त्रेण ऐणेयं ब्राह्मणः रौरवं क्षत्रियः अज(बस्त)चर्म्म वैश्यः परिदध्यात् । अथाचार्यः पादादिकेशप्रमाणं स्ववर्णोक्तं पालाशबैल्वौदुम्बरजातं दण्डं तत्तद्वर्णाय माणवकाय प्रयच्छति । स च मन्त्रेणादत्ते ।

— यस मन्त्रले ब्राह्मणले कालो मृगको छाला, क्षत्रियले रुरुको छाला र वैश्यले बाख्राको छाला लगाउनुपर्छ । अब आचार्यले खुट्टादेखि कपालसम्मको नापको, आफ्नो वर्णअनुसारको पलाँस, बेल वा दुम्रीको दण्ड त्यही वर्णको बालकलाई दिन्छ । ऊ मन्त्रले त्यो लिन्छ ।

(ज) दण्डग्रहणम्

यो मे दण्ड इति प्रजापतिऋर्षिः यजुश्छन्दः दण्डो देवता दण्डग्रहणे विनियोगः ।

ॐ यो मे दण्डः परापतद्वैहायसोऽधिभूम्याम् । तमहं पुनराददऽआयुषे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय ॥

इति मन्त्रेण प्रतिगृह्णाति । (दिक्षावदेके दीर्घसत्रमुपैतीति) वचनात् उच्छ्रयति च उच्छ्रयस्वेति । उच्छ्रयस्वेति प्रजापतिऋर्षिः यजुश्छन्दो दण्डोदेवता दण्डोच्छ्रयणे विनियोगः ।

— यस मन्त्रले ग्रहण गर्छ । (“दीक्षामा जस्तै कोही दीर्घसत्रमा प्रवेश गर्छ” भन्ने) वचनअनुसार ‘उच्छ्रयस्व’ भन्दै उठाउँछ पनि ।

ॐ उच्छ्र॑यस्व व्वनस्प्पतऽऊ॒र्द्ध्वो मा॑ पा॒ह्य्यᳮह॑स॒ऽआस्य य॒ज्ज्ञस्यो॒दृचः॑ ।

अथाचार्यः अद्भिः स्वाञ्जलिं जलेनापूर्य तेन माणवकाञ्जलिं वारत्रयं पूरयति ।

अब आचार्यले आफ्नो अञ्जुली जलले भरेर त्यसैले बालकको अञ्जुली तीन पटक भर्छ ।

(झ) अञ्जलिपूरणम्

अपो हि ष्ठेत्यादितिसॄणां सिन्धुद्वीपऋषिर्गायत्रीछन्द आपो देवता माणवकाञ्जलिपूरणे विनियोगः ।

ॐ आपो॒ हि ष्ट्ठा म॑यो॒भुव॒स्त्ता न॑ऽऊ॒र्ज्जे द॑धातन। म॒हे रणा॑य॒ चक्ष॑से॥

इति प्रथमवारं पूरयेत् । कुमारश्चोर्ध्वमुत्क्षिपेत् ।

— यसरी पहिलो पटक भर्नुपर्छ । बालकले माथितिर फ्याँक्नुपर्छ ।

ॐ यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒स्त्तस्य॑ भाजयते॒ह नः॑। उ॒श॒तीरि॑व मा॒तरः॑ ॥

इति द्वितीयवारं पूरयेत् ।

— यसरी दोस्रो पटक भर्नुपर्छ ।

ॐ तस्म्मा॒ऽ अर॑ङ्गमाम वो॒ यस्य॒ क्षया॑य॒ जिन्न्व॑थ। आपो॑ ज॒नय॑था च नः᳥॥

इति तृतीयवारं पूरयेत् । अथाचार्यो माणवकं प्रति सूर्यमुदीक्षस्वेति प्रैषं ददाति । माणवकश्च सूर्यमुदीक्षन् ।

— यसरी तेस्रो पटक भर्नुपर्छ । अब आचार्यले बालकलाई ‘सूर्यलाई हेर्’ भनी आदेश दिन्छ । अनि बालकले सूर्यलाई हेर्दै ।

(ञ) सूर्यावलोकनम्

तच्चक्षुरिति दध्यङ्ङाथर्वणऋषिरुष्णिक्छन्दः सूर्यो देवता सूर्योदीक्षणे विनियोगः ।

ॐ तच्चक्षु॑र्द्दे॒वहि॑तम्पु॒रस्त्ता॑च्छु॒क्क्रमुच्च॑रत्। पश्श्ये॑म श॒रदः॑ श॒तञ्जीवे॑म श॒रदः॑ श॒तᳮ शृणु॑याम श॒रदः॑ श॒तम्प्र ब्ब्र॑वाम श॒रदः॑ श॒तमदी॑नाः᳥ स्याम श॒रदः॑ श॒तम्भूय॑श्च्च श॒रदः॑ श॒तात्।

इति सूर्यं पश्येत् । अथाचार्यो माणवकस्य दक्षिणांसोपरि स्वदक्षिणं हस्तं नीत्वा हृदयमालभते अनेन मन्त्रेण ।

— यसरी सूर्यलाई हेर्नुपर्छ । अब आचार्यले बालकको दाहिने काँधमाथि आफ्नो दाहिने हात लगेर यस मन्त्रले हृदय छुन्छ ।

(ट) हृदयालम्भनम्

मम व्रते ते इति प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दो बृहस्पतिर्द्देवता हृदयालम्भने विनियोगः ।

ॐ मम व्रते ते हृदयं दधामि । मम चित्तमनुचित्तं ते अस्तु । मम वाचमेकमना जुषस्व । बृहस्पतिष्ट्वा नियुनक्तु मह्यम् ॥

इति ॥
अथाचार्यो माणवकस्य साङ्गुष्ठं दक्षिणहस्तं गृहीत्वा

— यति ॥
अब आचार्यले बालकको बूढी औँलासहितको दाहिने हात समाएर

“को नामासि”

एवं पृष्टः कुमारः

यसरी सोधिएपछि बालकले

“अमुकशर्माहं भो ३”

इति प्रत्याह । पुनराचार्यो माणवकं पृच्छति

“कस्य ब्रह्मचार्यसि” “भवतः”

इति माणवकेनोच्यमाने– इन्द्रस्येति प्रजापतिऋर्षिः यजुश्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता पाठे विनियोगः ।

ॐ इन्द्रस्य ब्रह्मचार्यस्याग्निराचार्यस्तवाहमाचार्यस्तव अमुकशर्म्मन् ३ ।

इति आचार्यः पठेत् । अथैनं कुमारं भूतेभ्यः परिददत्याचार्यः ।

— यसो आचार्यले पढ्नुपर्छ । अब आचार्यले यस बालकलाई भूतहरूलाई सुम्पन्छ ।

(ठ) रक्षणम्

प्रजापतये त्वेति प्रजापतिऋर्षिः षट्यजूंषि लिङ्गोक्ता देवता रक्षणे विनियोगः ।

ॐ प्रजापतये त्वा परिददामि देवाय त्वा सवित्रे परिददाम्यद्भ्यस्त्वौषधिभ्यः परिददामि द्यावापृथिवीभ्यान्त्वा परिददामि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददाम्यरिष्ट्यै ।

॥ इति ॥
अथ कुमारोऽग्निं प्रदक्षिणं परीत्य आचार्यस्योत्तरत उपविशति । अथाचार्यो ब्रह्मोपवेशनादि पर्युक्षणान्तं कर्म कुर्यात् । अग्नेर्दक्षिणस्यां दिशि स्थापिते वारणादियज्ञीयदारुनिर्मिते पीठासने प्रागग्रान् कुशानास्तीर्य अग्नेरुत्तरतः

॥ यति ॥
अब बालकले अग्निको प्रदक्षिणा गरी आचार्यको उत्तरतिर बस्छ । अब आचार्यले ब्रह्माको आसनदेखि पर्युक्षणसम्मको कर्म गर्नुपर्छ । अग्निको दक्षिण दिशामा राखिएको वारण आदि यज्ञीय काठले बनेको पीठ-आसनमा पूर्वतिर टुप्पो पारेका कुश ओछ्याएर

प्राङ्मुखमासीनं कर्मतत्त्वज्ञं ब्राह्मणं तदभावे पञ्चाशत्कुशनिर्मितमुदङ्मुखमासीनं ब्रह्माणमनुलेपनपुष्प– माल्यवस्त्रादिभिः सम्पूज्य अमुकगोत्रस्यामुकशर्मणो मम अमुकनाम्नः कुमारस्य उपनयनहोमकर्मणि कृताकृतावेक्षणरूपब्रह्मकर्मकर्तुममुकगोत्रममुकशर्माणं ब्राह्मणमेभिश्चन्दनाक्षत–पुष्पपूगीफलादिभि–र्ब्रह्मत्वेन त्वामहं वृणे । इति वृणुयात् ॥
ब्रह्मा च

वृतोऽस्मि

इत्युक्त्वा अग्नेः पूर्वेणागत्य पूर्वस्थापिते आसनेऽग्न्यभिमुखमुपविशेत् । ततः पिता वितस्तिमात्रं भुवं विहायाग्नेर्वायव्ये उत्तरत्र च प्रागग्रैः कुशैरासनद्वयं कल्पयित्वा प्रणीतापात्रं दक्षिणहस्तेन वामहस्ते पूर्वाग्रं निधाय दक्षिणहस्तोद्धृतपात्रस्थोदकेनात्माभिमुखं पूरयित्वाऽग्नेर्वायव्यासने निधाय दक्षिणहस्तानामिकयाऽलभ्यः कुशैराच्छाद्य ब्रह्मणो मुखमवलोक्य उत्तरासने निदध्यात् । ततो बर्हिषो मुष्टिमादायाग्नेः पुरस्तात्पूर्वाग्रैरुदक्संस्थं दक्षिणतः प्रागग्रैरुदक्संस्थं पश्चात्प्रागग्रैरुदक्संस्थमुत्तरतः प्रागग्रैरुदक्संस्थं बर्हिभिः परिस्तरणं कुर्यात् ॥
अग्निसमीपे उदगग्राः प्राक्संस्थाः प्रयोजनवन्तः पदार्थाः स्थाप्याः, पवित्रच्छेदनार्थानि त्रीणि कुशतरुणानि, पवित्रे साग्रेऽनन्तर्गर्भे कुशपत्रे द्वे, प्रोक्षणीपात्रम्, आज्यस्थाली, संमार्जनकुशास्त्रयः, उपयमनकुशास्त्रयोदश, समिधस्तिस्रः प्रादेशमात्र्यः पालाश्यः, स्रुवः, आज्यं गव्यं, पूर्णपात्रं, समिन्धनकाष्ठानि दश, तिस्रः पालाश्यः समिधः, पर्युक्षणार्थमुदकं, भिक्षापात्रं चोपकल्प्य, तत आसादितं कुशपत्रं गृहीत्वा, अग्रतः प्रादेशमात्रं विहाय, तयोरुपरि आसादितानि त्रीणि कुशतरुणानि तिर्यङ्निधाय, पवित्रमूलेन पवित्रे प्रदक्षिणमावेष्ट्य, त्रयाणां मूलाग्राणि द्वयोर्मूलानि च दक्षिणहस्तेन पवित्रे वामहस्तेन परिगृह्य छित्वा द्वयोर्मूलं त्रीणि चोत्तरतः क्षिपेत् ॥
ततः प्रोक्षणीपात्रं प्रणीताया उत्तरतो निधाय तत्र प्रणीतोदकं सपवित्रहस्तेन त्रिर्निक्षिप्य, तदुदकं पवित्राभ्यां प्रादेशमात्रमूर्ध्वं क्षिप्त्वा, पवित्रे प्रोक्षणीपात्रे निधाय प्रोक्षणीपात्रं दक्षिणहस्तेन वामहस्ते निधाय तदुदकं दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठानामिकाभ्यां त्रिरूर्ध्वोर्ध्वं क्षिप्त्वा प्रणीतोदकेन प्रोक्षेत् ॥
इत्थं संस्कृतेन प्रोक्षण्युदकेनाऽसादितानि न्युव्जानि पात्राणि उत्तानीकृत्य आज्यस्थाल्यादीनि पूर्णपात्रपर्यन्तान्येकैकशस्त्रिः प्रोक्ष्यासञ्चरे प्रणीताग्न्योरन्तराले प्रोक्षणीपात्रं निदध्यात् ॥
तत आज्यस्थालीमग्नेः पश्चान्निधाय, तत्र आसादितमाज्यमात्माभिमुखं प्रक्षिप्य, तत आज्यस्थालीमग्नावारोप्य, ज्वलदुल्मुकमाज्यस्योपरि समन्तादीशानीमारभ्य प्रदक्षिणं भ्रामयित्वाग्नौ प्रक्षिप्योदकं स्पृष्ट्वेतरथाहस्तमावर्त्तयेत् ॥
ततः पिता दक्षिणहस्तेन स्रुवमादाय पूर्वाग्रमधोबिलमग्नौ तापयित्वा वामे पाणावुत्तानबिलं निधाय दक्षिणहस्तधृतमध्यानां संमार्जनकुशानामग्रैर्मूलतोऽग्रपर्यन्तं, मूलैरग्रतो मूलपर्यन्तं संमृज्य, संमार्जनकुशानुत्तरतो निरस्य, प्रणीतोदकेन न्युब्जपाणिनाभ्युक्ष्य, पुनः पूर्ववत्प्रतप्योदकं स्पृष्ट्वा दक्षिणतः स्वसमीपे कुशोपरि निदध्यात् ॥
तत आज्यमुत्थाप्य प्रथमतोऽग्नेरुत्तरतः प्रोक्षणीपात्रस्य पश्चाद्भागे स्थापयित्वा, ततोऽग्नेः पश्चादानीय पवित्राभ्यां किञ्चिदाज्यं प्रादेशमात्रमूर्ध्वं क्षिप्त्वा, आज्यमवलोक्यापद्रव्ये सति तन्निरस्य, प्रोक्षणीश्च पूर्ववदुत्पूय, प्रोक्षणीषु पवित्रे निदध्यात् ॥
उपयमनकुशान् दक्षिणपाणिना वामपाणौ निधाय, पूर्वमासादितास्तिस्रः समिध आदायोत्थायाग्नौ प्रागग्राः प्रक्षिप्य, दक्षिणचुलुकगृहीतेन सपवित्रेणाशेषेण प्रोक्षण्युदकेनाग्निमीशानाद्युदक्पर्यन्तं परिषिच्य हस्तमितरथावर्त्य, पवित्रे प्रणीतासु निदध्यात् ॥
ततः पिता आघारादिचतुर्दशाहुतिषु संस्रवधारणाय पात्रमग्निप्रणीतापात्रयोर्मध्ये निधाय, ब्रह्मणा कुशेन दक्षिणे बाहौ अन्वारब्धः पातितदक्षिणजानुः उपयमनकुशान् वामहस्ते निधायोत्तानेन दक्षिणहस्तेन शङ्खमुद्रया मध्यमूलयोर्मध्ये धृतेन स्रुवेणाज्याहुतिर्जुहुयात् ।

— यसो भनी अग्निको पूर्वतिरबाट आएर पहिले राखिएको आसनमा अग्नितिर मुख पारेर बस्नुपर्छ । त्यसपछि पिताले एक बित्ता जमिन छाडेर अग्निको वायव्य र उत्तरतिर पूर्वतिर टुप्पो पारेका कुशले दुई आसन बनाई प्रणीता पात्र दाहिने हातले बायाँ हातमा पूर्वतिर मुख पारेर राखी

ॐ प्रजापतय इति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम

(इति मनसा)

।

अग्नेरुत्तरभागे प्राञ्चमृजुमूर्ध्वं सन्तताघारं पूर्वाघारं हुत्वाऽवशिष्टं संस्रवं पात्रे निक्षिपेत् ।

अग्निको उत्तरभागमा पूर्वतिर, सीधा, माथि र निरन्तर पूर्व आघार आहुति दिएर बाँकी संश्रव पात्रमा हाल्नुपर्छ ।

ॐ इन्द्रायेति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्द इन्द्रो देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ इन्द्राय स्वाहा । इदमिन्द्राय न मम ।

अग्नेर्दक्षिणभागे पूर्ववदुत्तराघारं जुहुयात् ।

अग्निको दक्षिणभागमा पहिलेजस्तै उत्तर आघार आहुति दिनुपर्छ ।

ॐ अग्नय इति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम ।

इत्याग्नेयमाज्यभागमुत्तरार्धपूर्वार्धे समिद्धतमे वाग्निप्रदेशे सर्वत्र जुहुयात् ।

— यसरी आग्नेय आज्यभाग उत्तरार्धको पूर्वार्धमा वा राम्ररी बलेको अग्निको भागमा — सबैतिर आहुति दिनुपर्छ ।

ॐ सोमायेति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः सोमोदेवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय न मम ।

इति सौम्यमाज्यभागं दक्षिणार्धपूर्वार्धे जुहुयात् ।

— यसरी सौम्य आज्यभाग दक्षिणार्धको पूर्वार्धमा आहुति दिनुपर्छ ।

ॐ भूर्भुवः स्वरिति महाव्याहृतीनां प्रजापतिऋर्षिर्गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ भूः स्वाहा । इदमग्नये न मम । ॐ भुवः स्वाहा । इदं वायवे न मम । ॐ स्वः स्वाहा । इदं सूर्याय न मम ॥
ॐ त्वन्नोऽअग्न इति मन्त्रस्य वामदेव ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्नीवरुणौ देवते आज्यहोमे विनियोगः । ॐ त्वन्नोऽअग्नेवरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडोऽअवयासिसीष्ठाः । यजिष्ठोवह्नितमः शोशुचानोविश्वा द्वेषाᳩसि प्रमुमुग्ध्यस्मत्स्वाहा । इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । ॐ सत्वन्नोऽअग्न इति मन्त्रस्य वामदेव ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्नीवरुणौ देवते आज्यहोमे विनियोगः । ॐ सत्वन्नोऽअग्ने वमो भवोती नेदिष्टोऽअस्याऽउषसो व्युष्टौ । अवयक्ष्व नो व्वरुणᳩरराणोव्वीहि मृडीकᳩसुहवो नऽएधि स्वाहा ॥
इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । ॐ अयाश्चाग्न इति मन्त्रस्य वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ अयाश्चाग्नेस्यनभिशस्तिपाश्च सत्यमित्त्वमयाऽअसि । अया नो यज्ञं वहास्ययानो धेहि भेषजᳩस्वाहा ॥
इदमग्नये न मम ।

ॐ येतेशतमिति मन्त्रस्य वामदेव ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वरुणः सविता विष्णुर्विश्वेदेवा मरुतः स्वर्का देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ ये ते शतं वरुणं ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नोऽअद्य सवितोतविष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा ॥
इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यः स्वर्केभ्यो न मम । ॐ उदुत्तममिति मन्त्रस्य शुनःशेपऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वरुणो देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ उदुत्तमं वरुणपाशमस्मदवाधमं विमध्यमᳩश्रथाय । अथा वयमादित्यव्रते तवानागसोऽअदितये स्याम स्वाहा ॥
इदं वरुणाय न मम । ॐ प्रजापतय इति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ अग्नये स्विष्टकृदिति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिर्गायत्रीछन्दोऽग्निर्देवता स्विष्टकृद्धोमे विनियोगः । ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा । इदमग्नये स्विष्टकृते न मम ।

ततः संश्रवं प्राश्याचम्य पवित्राभ्यां मुखं मार्जयित्वा पवित्रे अग्नौ क्षिपेत् । ततः पूर्णपात्रमादाय— ममामुकनाम्नः कुमारस्य उपनयनाङ्गहोमकर्मणि कृताकृतावेक्षणरूपब्रह्मकर्मप्रतिष्ठार्थमिदं तण्डुलपूर्णपात्रं प्रजापतिदैवतममुकगोत्रायामुकशर्मणे ब्रह्मणे तुभ्यमहं संप्रददे । ब्रह्मा च स्वस्ति ब्रूयात् ॥
ततः

त्यसपछि संश्रव प्राशन गरी आचमन गरेर दुई पवित्रले मुख पुछी पवित्र अग्निमा हाल्नुपर्छ । त्यसपछि पूर्णपात्र लिएर—

ॐ सुमित्रिया दुर्मित्रिया इति मन्त्रद्वयस्य प्रजापतिऋर्षिर्यजुरापो देवता प्रणीताविमोके विनियोगः । ॐ सुमित्रिया नऽआपऽओषधयः सन्तु ।

इति प्रणीताजलेन कर्तुः शिरोऽभिषिच्य,

— यसरी प्रणीताको जलले कर्ताको शिरमा अभिषेक गरी,

ॐ दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योस्मान्द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः ।

प्रणीतापात्रं सावशिष्टजलमैशान्यां न्युब्जीकुर्यात् । तत आस्तृतं बर्हिः आस्तरणक्रमेण उत्थाप्य—

प्रणीता पात्र बाँकी जलसहित ईशान कुनामा घोप्टो पार्नुपर्छ । त्यसपछि ओछ्याइएको बर्हि ओछ्याएकै क्रमले उठाएर—

ॐ देवा गातुविद इति मन्त्रस्य वनस्पतिऋर्षिर्विराट्छन्दो वातो देवता बर्हिहोमे विनियोगः । ॐ देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमित । मनसस्पतऽइमन्देव यज्ञᳩस्वाहा वाते धाः । स्वाहा इदं प्रजापतये न मम ।

हस्तेन जुहुयात् ।

हातले आहुति दिनुपर्छ ।

(ड) अनुशासनशिक्षा

यथा पिता–

“ब्रह्मचारी असि” ।

कुमारः –

बालक –

“असानि” (भवानि) ।

पिता–

“आपोशान” ।

कुमारः –

बालक –

“अश्नानि” ।

पिता–

“कर्म कुरु” ।

कुमारः –

बालक –

“करवाणि” ।

पिता–

“मा दिवा सुषुप्थाः” ।

कुमारः –

बालक –

“न स्वपामि” ।

पिता–

“वाचं यच्छ” ।

कुमारः –

बालक –

“यच्छामि” ।

पिता–

“समिधमाधेहि” ।

कुमारः –

बालक –

“आदधानि” ।

पिता–

“अपोऽशान” ।

कुमारः–

“अश्नानि”

। ततः पिता लग्नदोषसत्वे तत्परिहाराय लग्नात्सर्वारिष्टगोदानं कुर्यात् ।

। त्यसपछि लग्नमा दोष भएमा त्यसको परिहारका लागि पिताले लग्नबाट सर्वारिष्ट गोदान गर्नुपर्छ ।

(ढ) लग्नगोदानम्

अद्येहामुकोऽहम् अमुकनाम्नः कुमारस्य सावित्रीग्रहणलग्नात् अनिष्टस्थानस्थितैः ग्रहैः सूचितारिष्टनिवृत्तिद्वारा शुभफलप्राप्तये ग्रहाणां प्रीतये इमां गां रुद्रदैवत्यां तत्प्रत्याम्नायीभूतं सुवर्णं वह्निदैवतं अमुकगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे । ॐ तत्सन्न मम इति । अथास्मै सावित्रीमन्वाहोत्तरतोऽग्नेः प्रत्यङ्मुखोपविष्टाय उपसन्नाय गुरुं समीक्षमाणाय गुरुणा समीक्षिताय दक्षिणतस्तिष्ठत आसीनाय वा स्वयं पूर्वाभिमुखो गुरुः । अथ गुरोः पादावुपसङ्गृह्णीयात् । उपसङ्ग्रहणप्रकारश्च– अभिवादक उत्ताने वाममणिबन्धे उत्तानं दक्षिणमणिबन्धं निधाय पूर्वं स्वकर्णौ स्पृशन्नभिवादयेत् ।

(ण) गुरोरभिवादनम्

अमुकगोत्रोऽमुकप्रवरोऽमुकवेदान्तर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकशर्म्माहं भो गुरो त्वामभिवादये । गुरुश्च आयुष्मान्भव सौम्यामुकशर्म३न् इत्याशिषं प्रयुञ्जीत ।

(त) सावित्रीदानं मन्त्रदानं वा

प्रणवस्य ब्रह्मा ऋषिर्दैवीगायत्री छन्दः परमात्मा देवता व्याहृतीनां प्रजापतिऋर्षिः गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवता गायत्र्या विश्वामित्रऋषिर्गायत्रीछन्दः सविता देवता सावित्रीदाने विनियोगः । इत्यार्षादिकं स्मृत्वा प्रणवव्याहृतिपूर्वं गायत्रीं ब्रूयात् । तद्यथा–

ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यम् ।

इति प्रथमवारम्।

— यसरी पहिलो पटक ।

ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्ग्गो देवस्य धीमहि ।

इति द्वितीयवारम् ।

— यसरी दोस्रो पटक ।

ॐ भूर्ब्भुवः॒ स्वः᳖। तत्त्स॑वि॒तुर्व्वरे॑ण्ण्य॒म्भर्ग्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि। धियो॒ यो नः॑ प्प्रचो॒दया॑त् ।

इति तृतीयवारं सर्वां गायत्रीं प्रतिब्रूयात् ॥
इति ब्रह्मगायत्री ॥
क्षत्रियाय त्रिष्टुप्छन्दस्कां बृहस्पतिदृष्टां सवितृदैवत्यां

— यसरी तेस्रो पटक पूरै गायत्री दोहोर्‍याउनुपर्छ ॥
यति नै ब्रह्मगायत्री ॥
क्षत्रियका लागि

“देव सवितः”

इत्यादिकामृचं ब्रूयात् ।

— यस्तै ऋचा भन्नुपर्छ ।

यथा

ॐ देव॑ सवितः॒ प्प्रसु॑व य॒ज्ज्ञम्प्रसु॑व य॒ज्ज्ञप॑ति॑म्भगा॑य। दि॒व्व्यो ग॑न्ध॒र्व्वः᳣ के॑त॒पूः᳣ केत॑न्नः᳥ पुनातु व्वा॒चस्प्पति॒र्व्वाज॑न्नः᳥ स्वदतु॒ स्वाहा॑ ॥

॥ इति क्षत्रियगायत्री ॥
वैश्याय श्यावाश्वदृष्टां जगतीछन्दस्कां सवितृदेवत्यां विश्वा रूपाणीति ऋचं ब्रूयात् ।

॥ यति नै क्षत्रियको गायत्री ॥
वैश्यका निम्ति श्यावाश्वले देखेको, जगती छन्दको, सविता देवताको ‘विश्वा रूपाणि’ भन्ने ऋचा भन्नुपर्छ ।

ॐ व्विश्श्वा॑ रू॒पाणि॒ प्प्रति॑मुञ्चते क॒विः᳣ प्प्रासा॑वीद्द्भ॒द्द्रन्द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्प्पदे। व्वि नाक॑मक्ख्यत्त्सवि॒ता व्वरे॒ण्ण्योऽनु॑ प्प्र॒याण॑मु॒षसो॒ व्विरा॑जति ॥

इति वैश्यगायत्री॥

“सर्वेषां वा गायत्रीम्”

इति सूत्रवचनात् गायत्रीमेव । ततो ब्रह्मचारी स्वाचार्याय वरं दद्यात् । अद्येहामुकशर्मा (अमुकवर्मा अमुकगुप्तो वा) अहं कृतैतद् गायत्रीग्रहणकर्मणः साद्गुण्यार्थमिदं सुवर्णमग्निदैवतं वररूपेणाचार्याय तुभ्यमहं सम्प्रददे । इति सङ्कल्प्य गुरोः पादयोः प्रणिपत्य समर्पयेत् ।गुरुरप्याशीर्भिरभिनन्द्य अधीतानिराकरणं कारयेत् ।

— सूत्रको यस वचनअनुसार गायत्री नै । त्यसपछि ब्रह्मचारीले आफ्ना आचार्यलाई वर दिनुपर्छ ।

(थ) गुरोरभिवादनं वटुशिक्षणञ्च

अथातोऽधीत्यानिराकरणम् –

अब अधीत-अनिराकरण –

प्रतीकं मे विचक्षणं जिह्वा मे मधुयद्वचः । कर्णाभ्यां भूरि शुश्रुवे मा त्वाहार्षीच्छ्रुतम्मयि । ब्रह्मणः प्रवचनमसि ब्रह्मणः प्रतिष्ठानमसि ब्रह्मकोशोऽसि सनिरसि शान्तिरस्यनिराकरणमसि ब्रह्मक्रोशम्मे विश । वाचा त्वापिदधामि । वाचा त्वापिदधामि । तिष्ठ प्रतिस्वरकरणदन्त्यौष्ठ्यकण्ठ्यौरसमेधा माधुर्यग्रहणधारणोच्चारणशक्तिर्म्मयि भवत्वाप्यायन्तु । मेऽङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुःश्रोत्रं यशोबलं यन्मे श्रुतमधीष्ठितन्तन्मे मनसि तिष्ठतु तिष्ठतु ॐ ।

इति वटुं वाचयेदेतदधीतानिराकरणं नाम । ततो ब्रह्मचारी कालोपस्थितां मध्याह्नसन्ध्यामुपास्य समिदाधानं कुर्यात् ।

— यसो बटुकलाई भन्न लगाउनुपर्छ; यसैलाई ‘अधीत-अनिराकरण’ भनिन्छ । त्यसपछि ब्रह्मचारीले समय भएको मध्याह्न सन्ध्याको उपासना गरी समिदाधान गर्नुपर्छ ।

(द) समिदाधानम्

ततो ब्रह्मचारी अग्नेः पश्चादुपविश्य प्रथमतोऽग्निं पञ्चभिर्मन्त्रैः सन्धुक्षयति । पाणिनाऽग्निं परिसमूहयति समृद्धीकरोतीत्यर्थः । पाणिनेति स्रुवादेर्निरासः । अग्ने सुश्रव इत्यादीनां पञ्चानां ब्रह्माऋषिः पञ्चयजूंषि अग्निर्द्देवता परिसमूहने विनियोगः ।

त्यसपछि ब्रह्मचारीले अग्निको पश्चिमतिर बसेर पहिले अग्निलाई पाँच मन्त्रले सल्काउँछ । हातले अग्निको परिसमूहन गर्छ — अर्थात् समृद्ध पार्छ । ‘हातले’ भनेकाले स्रुवा आदिको निषेध ।

ॐ अग्नेसुश्रवः सुश्रवसं मा कुरु ॥ १ ॥
ॐ यथा त्वमग्ने सुश्रवः सुश्रवाऽसि ॥ २ ॥
ॐ एवं माᳩसुश्रवः सौश्रवसं कुरु ॥ ३ ॥
ॐ यथा त्वमग्ने देवानां यज्ञस्य निधिपाऽअसि ॥ ४ ॥
ॐ एवमहं मनुष्याणां वेदस्य निधिपो भूयासम् ॥ ५ ॥

इत्यग्निं परिसमूह्य तत उपकल्पितोदकेन प्रदक्षिणमग्निं पर्युक्ष्योत्थाय अग्नय इति मन्त्रेण समिधमादधाति । अग्नय इति प्रजापतिऋर्षिराकृतिश्छन्दः समिद्देवता समिदाधाने विनियोगः ।

— यसरी अग्निको परिसमूहन गरी त्यसपछि तयार गरिएको जलले दाहिनेतिरबाट अग्निको पर्युक्षण गरेर उठी ‘अग्नये’ भन्ने मन्त्रले समिधा राख्छ ।

ॐ अग्नये समिधमाहार्षं बृहते जातवेदसे यथा त्वमग्ने समिधा समिद्ध्यसऽएवमहमायुषा मेधया वर्चसा प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन समिन्धे जीवपुत्रो ममाचार्यो मेधाव्यहमसान्यनिराकरिष्णुर्यशस्वी तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भूयासᳩस्वाहा ।

इत्येकां समिधं जुहुयात् । एवं द्वितीयां तृतीयां च समिधं होमयित्वा ततस्तूष्णीमुपविश्य पूर्ववत् अग्ने सुश्रव इत्यादि पञ्चभिर्मन्त्रैः परिसमूहनम् ।

— यसरी एउटा समिधाको आहुति दिनुपर्छ । यसै गरी दोस्रो र तेस्रो समिधाको पनि होम गरेर त्यसपछि मौन रूपमा बसी पहिलेजस्तै ‘अग्ने सुश्रवः’ आदि पाँच मन्त्रले परिसमूहन ।

(ध) अद्भिरग्नेः पर्युक्षणम्

उपकल्पिताभिरद्भिः प्रदक्षिणं पर्युक्षणं च विधाय तूष्णीं पाणी प्रतप्य मुखं विमार्ष्टि । यथा

तयार गरिएको जलले दाहिनेतिरबाट पर्युक्षण गरी मौन रूपमा हात ताताएर मुख पुछ्छ । जस्तै

(न) मुखविमर्शनम्

तनूपाऽअग्ने इत्यादीनां बृहद्देवा ऋषयस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्द्देवता मुखविमर्शने विनियोगः ।

ॐ तनूपाऽअग्नेसि तन्वं मे पाहि । ॐ आयुर्द्दाऽअग्नेस्यायुर्मे देहि । ॐ वर्च्चोदाऽअग्नेसि वर्च्चो मे देहि । ॐ अग्ने यन्मे तन्वाऽऊनन्तन्मऽआपृण । ॐ मेधां मे देवः सविताऽआदधातु । ॐ मेधां देवी सरस्वती आदधातु । ॐ मेधामश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ।

इति सप्तभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं ललाटादिचिबुकपर्यन्तं मुखं प्रोञ्छति (स्पृशेदिति हरिहरः) ।

— यी सात मन्त्रले प्रत्येक मन्त्रसँगै निधारदेखि चिउँडोसम्म मुख पुछ्छ (हरिहरका अनुसार छुनुपर्छ) ।

(प) अङ्गालम्भनम्

ततः

त्यसपछि

“अङ्गानि च मऽआप्यायन्ताम्”

इति बाहुभ्यां सर्वाङ्गं शिरस आपादमालभते ।

“वाक्चम आप्यायताम्”

इति मुखे ।

“प्राणश्च मऽआप्यायताम्”

इति नासिकायाम् ।

— यसरी नाकमा ।

“चक्षुश्चमऽआप्यायताम्”

इति नेत्रयोः ।

— यसरी आँखामा ।

“श्रोत्रं च मऽआप्यायताम्”

इति श्रोत्रयोः ।

— यसरी कानमा ।

“यशोबलं च मऽआप्यायताम्”

इति बाह्वोः ।

— यसरी पाखुरामा ।

(फ) तिलककरणम्

ततोऽनामिकया अग्नेर्भस्म गृहीत्वा त्र्यायुषं कुरुते । त्र्यायुषमिति नारायणऋषिरनुष्टुप्छन्दोऽग्निर्द्देवता त्र्यायुषकरणे विनियोगः ।

त्यसपछि साइँली औँलाले अग्निको खरानी लिएर त्र्यायुष गर्छ ।

ॐ त्र्यायुषञ्जमदग्नेः

इति ललाटे।

ॐ कश्यपस्य त्र्यायुषम्

इति ग्रीवायाम्।

— यसरी घाँटीमा ।

ॐ यद्देवेषु त्र्यायुषम्

इति दक्षिणांसे।

ॐ तन्नोऽअस्तु त्र्यायुषम्

इति हृदि।

(ब) अग्न्यभिवादनम्

अमुकगोत्रोऽमुकप्रवरो यजुर्वेदान्तर्गताऽमुकशाखाध्यायी अमुकशर्माहं भो वैश्वानर त्वामभिवादये । भो वरुण त्वामभिवादये ।

(भ) गुरोरभिवादनम्

ततो व्यत्यस्तपाणिभ्यां गुरोः पादौ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादं वामेन वामं स्पृशन्नभिवादयेत् । अमुकगोत्रोऽमुकप्रवरो यजुर्वेदान्तर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकशर्माहं भो गुरो त्वामभिवादये । इति वाक्यमुक्त्वा शिरसाऽभिवादयेत् । अभिवादितो गुरुश्च आयुष्मान्भव सौम्यामुकशर्म३न् इत्याशिषं दद्यात् । इति गुरुवन्दनं विधाय अथान्यानप्यभिवादयेत् ।

त्यसपछि हात काटी गुरुका खुट्टा — दाहिने हातले दाहिने खुट्टा र बायाँ हातले बायाँ — छुँदै अभिवादन गर्नुपर्छ । “अमुकगोत्रोऽमुकप्रवरो यजुर्वेदान्तर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकशर्माहं भो गुरो त्वामभिवादये ।” यसो भनी शिर निहुराई अभिवादन गर्नुपर्छ ।

(म) मान्यजनाभिवादनम्

ते च विद्यावयस्तपोवृद्धा अभिवाद्याः । तत्र स्मृतयः

ती विद्या, उमेर र तपमा वृद्ध भएकाहरू अभिवाद्य हुन् । त्यहाँका स्मृति

ततोऽभिवादयेद्वृद्धानसावहमिति ब्रुवन् । मातुलाश्च पितृव्याश्च श्वशुरास्तत्स्त्रियस्तथा ॥
प्रत्युत्थायाभिवाद्याः स्युर्ज्येष्ठभ्रातर एव च । गुरुमातास्तन्यदात्री पित्रादित्रयमेव च ॥
अन्नदाता भयत्राता मन्त्रविद्योपदेशकः । एते नित्याऽभिवाद्याः स्युः सपत्नीकाः शुभार्थिना ॥
विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसम्बन्धियोषितः । विप्रोष्य विप्रं कुशलं पृच्छेन्नृपमनामयम् ॥
वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च ॥

अथाभिवादनानर्हाः

अब अभिवादनका अयोग्य

उदक्यां सूतिकां नारीं भर्तृघ्नीं गर्भघातिनीम् । पाखण्डं पतितं व्रात्यं महापातकिनं शठम् ॥
नास्तिकं कितवं स्तेनं कृतघ्नं नाभिवादयेत् । मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं धावन्तमशुचिं नरम् ।

वमन्तं जृम्भमाणं च कुर्वन्तं दन्तधावनम् ॥
अभ्यक्तं शिरसि स्नानं कुर्वन्तं नाऽभिवादयेत् । जपयज्ञस्थलस्थं च समित्पुष्पकुशानलान् । उदपात्रार्घ्यभक्षान्नं वहन्तं नाभिवादयेत् ॥
अभिवाद्य द्विजश्चैतानहोरात्रेण शुद्ध्यति ।

शूद्राभिवादने तु त्रिरात्रेण । केचित्तु अभिवादनात्पूर्वं सन्ध्योपासनमामनन्ति । तत्र ब्रह्मचारी सन्ध्यामुपास्याऽग्निकार्यं गुरूपसङ्ग्रहणं वृद्धेभ्यो नमस्कारं च कृत्वा भिक्षार्थं गच्छेत् ।

शूद्रको अभिवादनमा भने तीन रातपछि । कसैले भने अभिवादनभन्दा अघि सन्ध्योपासना भन्छन् । त्यहाँ ब्रह्मचारीले सन्ध्याको उपासना गरी अग्निकार्य, गुरुको पादग्रहण र वृद्धहरूलाई नमस्कार गरेर भिक्षाका लागि जानुपर्छ ।

(य) भिक्षादानम्

तदुक्तं याज्ञवल्क्येन

गुरुं चैवाप्युपासीत स्वाध्यायार्थं समाहितः । आहूतश्चाप्यधीयीत लब्धं चास्मै निवेदयेत् ॥
आदिमध्यवसानेषु भवच्छब्दोपलक्षिता । ब्राह्मणक्षत्रियविशां भैक्षचर्या यथाक्रमम् ॥

॥ इति ॥
सूत्रं च अथ ब्रह्मचारिनियमान् ब्रह्मचारिणे श्रावयेत् । अथ ब्रह्मचारिणो नियमान्वक्ष्यामः । अधः शाय्यक्षारालवणाशी स्यात् दण्डधारणमग्निपरिचरणं गुरुशुश्रूषां भिक्षाचरणं च कुर्यात् । मधुमांसमज्जनोपर्यासनस्त्रीगमनानृतादत्तादानानि वर्जयेत् ।

॥ यति ॥
सूत्र पनि — अब ब्रह्मचारीलाई ब्रह्मचारीका नियम सुनाउनुपर्छ । अब ब्रह्मचारीका नियम भन्छौँ । भुइँमा सुत्ने, क्षार र नुन नखाने हुनुपर्छ; दण्ड धारण, अग्निको सेवा, गुरुको सेवा र भिक्षाचरण गर्नुपर्छ । मह, मासु, स्नान, अग्लो आसन, स्त्रीगमन

अस्यार्थः—

अधःशायी स्यात् खट्वादौ न शयीतेत्यर्थः । अक्षारं क्षारं तैलतक्रादि तद्वर्जितम् । अलवणं लवणवर्जितं च अश्नीयात् । दण्डधारणं स्ववर्णविहितदण्डधारणं कुर्यात् । अग्निपरिचरणं पूर्वोक्तसमिदाधानं तच्च सायंप्रातः कुर्यात् । गुरुशुश्रूषां मनोवाक्कायकर्मभिर्हितसम्पादनं गुरोः कुर्यात् । भिक्षाचरणं सायंप्रातर्भोजनार्थं कुर्यात् । मधु क्षौद्रं मांसं पललं मज्जनं नद्यादावाप्लवनं स्नानं तूद्धृतोदकेन उपर्यासनं गुर्वादेः सान्निध्ये उच्चासनस्थितिं पीठे पीठं निधायासनं वा न कुर्यात् । स्त्रीगमनं हावभावादिभिः । स्त्रीणां मध्ये अवस्थानम् । अनृतं मिथ्याभाषणं वृथाभाषणं वा अदत्तानां द्रव्याणाम् आदानं ग्रहणं तृणादेरपि स्तेयः तं वर्जयेत् । आदिशब्देन पर्युषितान्नमुच्छिष्टभोजनं ताम्बूलं दन्तधावनमवसक्तिकां दिवास्वापं छत्रमुपानहौ द्यूतं नृत्यं गीतं वाद्यं माल्यमुद्वर्तनमनुलेपनं जलक्रीडां च वर्जयेत् ।

‘अधःशायी’ अर्थात् खाट आदिमा नसुत्ने । ‘अक्षार’ अर्थात् क्षार — तेल, मोही आदि — नखाने । ‘अलवण’ अर्थात् नुनबिनाको खाने । ‘दण्डधारण’ अर्थात् आफ्नो वर्णका लागि भनिएको दण्ड धारण गर्ने । ‘अग्निपरिचरण’ अर्थात् पहिले भनिएको समिदाधान — त्यो साँझ र बिहान गर्ने ।

कौपीनमहतं धार्यं खण्डं वा वस्त्रपार्श्वयुक् । नष्टे भ्रष्टे नवं मन्त्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत् ॥
यज्ञोपवीतमजिनं मौञ्जीं दण्डं च धारयेत् ।

सन्ध्याकालातिक्रमे स्नानं प्रणायामत्रयं कृत्वा गायत्र्यष्टशतं च जपित्वा सन्ध्यां विदध्यात् । लोपेत्वयुतं जपेत् इति । ततो होमदक्षिणा – अद्येहामुकोहं अमुक कुमारस्योपनयनाङ्गहोमकर्मणः साद्गुण्यार्थम् इदं सुवर्णं तन्निष्क्रयीभूतं द्रव्यं वा वररूपाय आचार्याय तुभ्यं संप्रददे । ॐ तत्सत् । इति दत्त्वा आशीषं प्रतिगृह्णीयात् ।

सन्ध्याको समय नाघेमा स्नान गरी तीन प्राणायाम गरेर एक सय आठ गायत्री जपी सन्ध्या गर्नुपर्छ । लोप भएमा दस हजार जप्नुपर्छ ।

भवत्पूर्वां ब्राह्मणो भिक्षेत । भवन्मध्यां राजन्यः । भवदन्त्यां वैश्यः ।

तिस्रोऽप्रत्याख्यायिन्यः षट् द्वादश अपरिमिता वा मातरं प्रथमाम् इति ।

तीन जना अस्वीकार नगर्ने — छ, बाह्र वा असीमित; पहिलो आमा ।

“भवति भिक्षां मे देहि”

इति ब्राह्मणो याचेत ।

“भिक्षां भवति मे देहि”

इति राजन्यः ।

— यसो क्षत्रिय ।

“भिक्षां मे देहि भवति”

इति वैश्यः ।

— यसो वैश्य ।

“भो गुरो इयं भिक्षा मया लब्धा”

इति गुरवे निवेदयेत् । ॥
इति भिक्षा ॥

— यसरी गुरुलाई निवेदन गर्नुपर्छ । ॥
यति नै भिक्षा ॥

(र) वेदारम्भः

अथ वेदारम्भः

वेदारम्भस्तु प्रथमं स्ववेदस्यैव कार्यः । गौतमः

वेदारम्भ भने पहिले आफ्नै वेदको गर्नुपर्छ । गौतम

अधीत्य शाखामात्मीयां परशाखां ततः पठेत् । पारम्पर्यागतो येषां वेदः सपरिबृंहणः ॥
तच्छाखं कर्म कुर्वीत तच्छाखाध्ययनं तथा । एवमध्ययनं कुर्वन् ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् ॥
सपरिबृंहणः सकल्पः वेदारम्भस्तूपनयनानन्तरं कार्यः ।

तत्र योगियाज्ञवल्क्यः

त्यहाँ योगी याज्ञवल्क्य

उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् । वेदमध्यापयेदेनं शौचाचारांश्च शिक्षयेत् ॥

॥ इति ॥
अथ प्रयोगः आचार्यो वेदारम्भवेदीसमीपमागत्योपविश्याचम्य गणेशं नमस्कृत्य पञ्चभूसंस्कारपूर्वकम् अग्निस्थापनं विधाय ब्रह्मोपवेशनादिपर्युक्षणान्तं कर्म कुर्यात् । पिता आचम्य गोदानं कृत्वा वेदीं दर्भैस्त्रिः परिसमुह्य तानैशान्यां परित्यज्य गोमयोदकेन उपलिप्य स्रुवमूलेन स्फ्येन वा प्रादेश दीर्घाः स्थण्डिलप्रमाणा वा प्रागग्रा उदक्संस्थास्तिस्रो रेखाः कृत्वा अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां यथोल्लेखं पांसूनुद्धृत्य उर्ध्वं क्षिप्त्वा, उदकेन वेदीं न्युब्जपाणिनाभिषिच्य कांस्यपात्रे निहितं कांस्यपात्रेण पिहितमग्निं वेद्या आग्नेयभागे निधाय क्रव्यादांशं

॥ यति ॥
अब प्रयोग — आचार्यले वेदारम्भको वेदी नजिक आई बसेर आचमन गरी गणेशलाई नमस्कार गरेर पञ्चभूसंस्कारसहित अग्निस्थापना गरी ब्रह्माको आसनदेखि पर्युक्षणसम्मको कर्म गर्नुपर्छ । पिताले आचमन गरी गोदान गरेर वेदीको दर्भले तीन पटक परिसमूहन

ॐ क्रव्यादाय नमः

निऋर्तिदिशि परित्यज्य, स्थण्डिले स्वाभिमुखं स्थापयित्वा, अग्न्यानयनपात्रे साक्षतमुदकं क्षिपेत् । अग्नेर्दक्षिणदिक्स्थ आसने प्रागग्रान् षड्दर्भानास्तीर्य, अग्नेरुत्तरतः प्राङ्– मुखं कर्मतत्त्वज्ञं ब्राह्मणं चन्दनाक्षतपुष्पवस्त्रद्रव्यादिभिः सन्तोष्य, अद्येहामुकगोत्रोऽमुकशर्माहममुकगोत्रस्य अमुकनाम्नो बटोर्वेदारम्भकर्माहं करिष्ये । तदङ्गहोमकर्मणि अमुकगोत्राऽमुकशर्मन् त्वं मे ब्रह्मा भव । वदेत् । ब्रह्मा च

नैऋत्य दिशामा त्यागेर, स्थण्डिलमा आफूतिर मुख पारेर स्थापना गरी, अग्नि ल्याउने पात्रमा अक्षतासहित जल हाल्नुपर्छ । अग्निको दक्षिण दिशाको आसनमा पूर्वतिर टुप्पो पारेका छ दर्भ ओछ्याएर, अग्निको उत्तरतिर पूर्वमुख भई बसेका कर्मको तत्त्व जान्ने ब्राह्मणलाई चन्दन र अक्षता आदिले

भवामि

इत्युक्त्वा अग्नेः पूर्वेणागत्य पूर्वस्थापितासने उपविशेत् । ततो वितस्तिमात्रीं भुवं विहाय, अग्नेर्वायव्ये उत्तरे च प्रागग्रैः कुशैरासनद्वयं कल्पयित्वा, प्रणीतापात्रं दक्षिणहस्तेन वामहस्ते पूर्ववन्निधाय

— यसो भनी अग्निको पूर्वतिरबाट आएर पहिले राखिएको आसनमा बस्नुपर्छ । त्यसपछि एक बित्ता जमिन छाडेर, अग्निको वायव्य र उत्तरतिर पूर्वतिर टुप्पो पारेका कुशले दुई आसन बनाई, प्रणीता पात्र दाहिने हातले बायाँ हातमा पहिलेजस्तै राखेर

दक्षहस्तोद्धृतपात्रस्थोदकेन आत्माभिमुखं पूरयित्वा वायव्यासने निधाय, दक्षिणहस्तानामिकयाऽलभ्य अग्न्युत्तरासने निदध्यात् । ततो बर्हिर्मुष्टिमादाय चतुर्धा विभज्यैकैकभागेन आग्नेयादीशानान्तमुत्तराग्रं ब्रह्मणोऽग्निपर्यन्तं पूर्वाग्रं नैऋर्त्याद्वायव्यान्तं उत्तराग्रमग्नितः प्रणीतापर्यन्तं पूर्वाग्रं परिस्तीर्य पात्रादीन्यासादयेत् । पवित्रच्छेदनार्थं त्रीणि कुशतरुणानि पवित्रे साग्रेऽनन्तर्गर्भे कुशपत्रे द्वे, प्रोक्षणीपात्रम्, आज्यस्थाली, सम्मार्जन– कुशास्त्रयः साग्राः, उपयमनकुशास्त्रयोदश, समिधस्तिस्रः प्रादेशमात्र्यः, पालाश्यः, स्रुवः, आज्यं, गव्यम्, वेदपुस्तकम्, पूर्णपात्रम्, तत आसादितं कुशपत्रं गृहीत्वा, अग्रतः प्रादेशमात्रं विहाय, तयोरुपरि त्रीणि कुशतरुणानि तिर्यङ् निधाय पवित्रमूलेन पवित्रे प्रदक्षिणमावेष्ट्य त्रयाणां मूलाग्राणि द्वयोर्मूलानि च दक्षिणहस्तेन, पवित्रे वामहस्तेन परिगृह्य छित्वा, द्वयोर्मूले त्रीणि चोत्तरतः क्षिपेत् । ततः प्रोक्षणीपात्रं प्रणीताया उत्तरतो निधाय तत्र प्रणीतोदकं सपवित्रहस्तेन त्रिर्निक्षिप्य तदुदकं पवित्राभ्यां प्रादेशमात्रमूर्ध्वं क्षिप्त्वा पवित्रे प्रोक्षणीपात्रे निधाय प्रोक्षणीपात्रं दक्षहस्तेन वामहस्ते निधाय तदुदकं दक्षिणहस्तानामिकाङ्गुष्ठाभ्यां त्रिरुर्ध्वोर्ध्वं क्षिप्त्वा प्रणीतोदकेन प्रोक्षेत् । प्रोक्षण्युदकेन आसादितानि न्युब्जान्युत्तानानि कृत्वा, एकैकशस्त्रिः प्रोक्ष्य, असञ्चरे प्रणीताग्न्योर्मध्ये प्रोक्षणीं निदध्यात् । तत आज्यस्थालीमग्नेः पश्चान्निधाय तत्र आसादितम् आज्यमात्माभिमुखं प्रक्षिप्य, आज्यस्थालीमग्नावारोप्य ज्वलदुल्मुकमग्नौ प्रक्षिप्य उदकं स्पृष्ट्वा इतरथा हस्तमावर्तयेत् । दक्षहस्तेन स्रुवमादाय पूर्वाग्रमधोबिलमग्नौ तापयित्वा वामहस्ते उत्तानबिलं निधाय दक्षिणहस्तधृतमध्यानां संमार्जनकुशानुत्तरतो निरस्य प्रणीतोदकेन न्युब्जपाणिनाऽभ्युक्ष्य पूर्ववत् प्रतप्य उदकं स्पृष्ट्वा दक्षिणतः स्वसमीपे निदध्यात् ॥
ततः आज्यमुत्थाप्य अग्नेरुत्तरतः प्रोक्षण्याः पश्चाद्भागे संस्थाप्य, अग्नेः पश्चादानीय, पवित्राभ्यां किञ्चिदाज्यं प्रादेशमात्रमूर्ध्वं क्षिप्त्वा, आज्यमवलोक्य, अपद्रव्ये सति तन्निरस्य, प्रोक्षणीश्च पूर्ववदुत्पूय प्रोक्षण्यां पवित्रे निदध्यात् । उपयमनकुशान् दक्षहस्तेन वामहस्ते निधाय पूर्वमासादितास्तिस्रः समिध आदाय उत्थाय अग्नौ प्रागग्राः प्रक्षिप्य, दक्षिणचुलुकगृहीतेन सपवित्रेणाशेषेण प्रोक्षण्युदकेन अग्निं पर्युक्ष्य हस्तमितरथावर्त्य पवित्रे प्रणीतासु निदध्यात् । ततो ब्रह्मणा वामबाहौ कुशेनाऽन्वारब्धः पातितदक्षजानुः सोपयमनकुशं वामहस्तं हृदि निधाय उत्तानेन दक्षिणहस्तेन शङ्खमुद्रया मध्यमूलयोमर्ध्ये धृतेन स्रुवेणाज्येन—

दाहिने हातले उठाइएको पात्रको जलले आफूतिर फर्काएर भरी वायव्यको आसनमा राखी, दाहिने हातको साइँली औँलाले छोएर अग्निको उत्तरको आसनमा राख्नुपर्छ । त्यसपछि बर्हिको मुट्ठी लिएर चार भाग गरी एक-एक भागले आग्नेयदेखि ईशानसम्म उत्तरतिर टुप्पो पारेर ब्रह्मादेखि अग्निसम्म

ॐ प्रजापतय इति प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम ।

सर्वत्र स्वाहान्ते द्रव्यप्रक्षेपः । इति मनसा अग्नेरुत्तरभागे प्राञ्चमूर्ध्वमृजुं सन्ततमाज्येन पूर्वाघारमाघारयित्वा ।

ॐ इन्द्रायेति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ इन्द्राय स्वाहा । इदं इन्द्राय न मम ।

अग्नेर्दक्षिणभागे प्राञ्चमुत्तराघारम् (इत्याघारौ) । प्रजापतये स्वाहा इति मनसाध्यायन् प्राञ्चमूर्ध्वमृजुं सन्ततमाज्येन अग्नेरुत्तरप्रदेशे पूर्वाघारमाघारयति इदं प्रजापतये इति त्यागं कृत्वा हुतशेषं पात्रान्तरे प्रक्षिपेत् । तथैव इन्द्राय स्वाहा, इति अग्नेर्दक्षिणप्रदेशे उत्तराघारम् इदमिन्द्राय इति त्यागं विधाय, अग्नये स्वाहा इति अग्नेरुत्तरार्धपूर्वार्धे आज्यभागं हुत्वा इदमग्नये इति द्रव्यं त्यक्त्वा तथैव सोमाय स्वाहा इति दक्षिणार्धपूर्वार्धे सौम्यमाज्यभागं हुत्वा इदं सोमाय इति स्वत्वं त्यजेत् समिद्धतमे वाग्निप्रदेशे आघाराज्याः सर्वाहुतीर्जुहुयात् ।

ॐ अग्नय इति प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्छोऽग्निर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम ।

अग्नेरुत्तरार्धपूर्वार्धेे

ॐ सोमायेति प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः सोमो देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय न मम ।

एतावाज्यभागौ ततो ब्रह्मणाऽनन्वारब्धः । अथ यजुर्वेदाहुतयः

यति नै दुई आज्यभाग । त्यसपछि ब्रह्माले नसमाएको अवस्थामा । अब यजुर्वेदका आहुति

ॐ अन्तरिक्षाय स्वाहा । इदमन्तरिक्षाय न मम । ॐ वायवे स्वाहा । इदं वायवे न मम । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न मम । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न मम । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो न मम । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदमृषिभ्यो न मम । ॐ श्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायै न मम । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधायै न मम । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये न मम । ॐ अनुमतये स्वाहा । इदमनुमतये न मम ।

अथ ऋग्वेदाहुतयः

अब ऋग्वेदका आहुति

ॐ पृथिव्यै स्वाहा । इदं पृथिव्यै न मम । ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न मम । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न मम । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो न मम । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदमृषिभ्यो न मम । ॐ श्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायै न मम । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधायै न मम । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये न मम ।

ॐ अनुमतये स्वाहा । इदमनुमतये न मम ॥ ११॥

अथ सामवेदाहुतयः

अब सामवेदका आहुति

ॐ दिवे स्वाहा । इदं दिवे न मम । ॐ सूर्याय स्वाहा । इदं सूर्याय न मम । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न मम । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न मम । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो न मम । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदमृषिभ्यो न मम । ॐ श्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायै न मम । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधायै न मम । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये न मम । ॐ अनुमतये स्वाहा । इदमनुमतये न मम ॥ ११ ॥

अथाथर्ववेदाहुतयः

अब अथर्ववेदका आहुति

ॐ दिग्भ्यः स्वाहा । इदं दिग्भ्यो न मम । ॐ चन्द्रमसे स्वाहा । इदं चन्द्रमसे न मम । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न मम । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न मम । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो न मम । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदमृषिभ्यो न मम । ॐ श्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायै न मम । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधायै न मम । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये न मम । ॐ अनुमतये स्वाहा । इदमनुमतये न मम ॥ ११ ॥
भूर्भुवः स्व इति महाव्याहृतीनां प्रजापतिऋर्षिर्गायत्र्युष्णिगनुष्टुभश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ भूः स्वाहा । इदमग्नये न मम । ॐ भुवः स्वाहा । इदं वायवे न मम ।

ॐ स्वः स्वाहा । इदं सूर्याय न मम । त्वन्नोऽअग्न इति वामदेव ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अग्नीवरुणौ देवते आज्यहोमे विनियोगः । ॐ त्वन्नोऽअग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडोऽअवयासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्श्वा द्वेषाᳩसि प्रमुमुग्ध्यस्मत् स्वाहा ॥
इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम ॥
सत्वन्न इति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः अग्नीवरुणौ देवते आज्यहोमे विनियोगः । ॐ सत्वन्नोऽअग्नेऽवमो भवोती नेदिष्टोऽअस्याऽउषसो व्युष्टौ । अवयक्ष्व नो वरुणᳩरराणो वीहि मृडीकᳩसुहवो नऽएधि स्वाहा ॥
इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम । अयाश्चाग्न इति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ अयाश्चाग्नेस्यनभिशस्ति पाश्च सत्यमित्वमयाऽअसि । अया नो यज्ञं वहास्यया नो धेहि भेषजᳩस्वाहा ॥
इदमग्नये न मम । ये ते शतमिति वामदेवऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वरुणसवितृविष्णुर्विश्वेदेवा मरुतः स्वर्का देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ ये ते शतं वरुणं ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्न्नोऽअद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा ॥
इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यः स्वर्केभ्यो न मम । उदुत्तममिति शुनःशेफऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो वरुणो देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ उदुत्तमं वरुणपाशमस्मदवाधमं विमध्यमᳩश्रथाय । अथा वयमादित्यव्रते तवानागसोऽअदितये स्याम स्वाहा ॥
इदं वरुणाय न मम ॥
ॐ प्रजापतय इति प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ अग्नये स्विष्टकृदिति प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता स्विष्टकृद्धोमे विनियोगः । ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा । इदमग्नये स्विष्टकृते न मम ।

संश्रवप्राशनं ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानम् ।

संश्रवको प्राशन; ब्रह्मालाई पूर्णपात्रको दान ।

(ल) पूर्णपात्रदानसङ्कल्पः

अद्येहामुकोऽहम् अमुकनाम्नः कुमारस्य वेदारम्भाङ्गहोमकर्मणः साङ्गफलप्राप्तये अपूर्णस्यपूर्णार्थमिदं पूर्णपात्रं प्रजापतिदैवतम् अमुकगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यं संप्रददे । इति दद्यात् । ततः पवित्रप्रतिपत्तिः प्रणीताविमोकः बर्हिर्होमश्च ।

(व) गणेशादीनां पूजनम्

अथ वेदारम्भक्रमो यथा– अद्येहामुकोहम् अमुकशर्मणो माणवकस्य वेदारम्भकर्मणः पूर्वाङ्गत्वेन गणेशादीनां स्थापनावाहनपूजनानि करिष्ये । ताम्रस्थाल्यादौ दध्यक्षतान्गृहीत्वा उत्तरवृद्ध्या स्थापयेद् । ॐ भूर्भुवः स्वः गणेश इहागच्छेह तिष्ठ पूजार्थं त्वामावाहयामि । ॐ भूर्भुवः स्वः विष्णो इहा... । ॐ भूर्भुवः स्वः सरस्वति इहा... । ॐ भूर्भुवः स्वः लक्ष्मि इहा... । ॐ भूर्भुवः स्वः स्वविद्यासूत्रकार कात्यायन इहा... ।

एतन्त

इति प्रतिष्ठाप्य नाममन्त्रेण ध्यानादिनीराजनान्तं सम्पूज्य ततो ब्रह्मचारिणे यथाविधि वेदमध्यापयेत् । यथा अग्नेरुत्तरतो ब्रह्मचारिणमुदङ्मुखं प्राङ्मुखं वा प्रागग्रेषु कुशेषूपवेश्य स्मार्ताचमनं प्राणायामं बद्धाञ्जलिं च कारयित्वा ।

— यसरी प्रतिष्ठा गरी नाममन्त्रले ध्यानदेखि नीराजनसम्मको पूजा गरेर त्यसपछि ब्रह्मचारीलाई यथाविधि वेद पढाउनुपर्छ । जस्तै — अग्निको उत्तरतिर ब्रह्मचारीलाई उत्तरमुख वा पूर्वमुख पारी पूर्वतिर टुप्पो भएका कुशमा बसाली स्मार्त आचमन, प्राणायाम र हात जोड्न लगाएर

(श) वेदाध्ययनम्

ॐ कारपूर्वां महाव्याहृतिपूर्वां त्रिवारं गायत्रीं पठित्वा स्ववेदारम्भं कुर्यात् । तत्र ॐ इषेत्वादि खम्ब्रह्मान्तस्य माध्यन्दिनीयकस्य वाजसनेयस्य यजुर्वेदाम्नायस्य विवस्वान्ऋषिर्गायत्र्यादीनि सर्वाणि च्छन्दांसि सर्वाणि यजूंषि लिङ्गोक्ता देवता यजुर्वेदारम्भे विनियोगः ।

ॐ कारसहित, महाव्याहृतिसहित तीन पटक गायत्री पढेर आफ्नो वेदको आरम्भ गर्नुपर्छ ।

ॐ भूर्भुवः स्वः इषेत्वोर्ज्जे त्वा वायवस्थ देवो वः सविता प्रार्प्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणऽआप्यायध्वमघ्न्याऽइन्द्राय भागं प्रजावतीरनमीवाऽअयक्ष्मा मावस्ते नऽईशत माघशᳩसो ह्रुवाऽअस्मिन्गोपतौ स्यात बह्वीर्यजमानस्य पशून्पाहि ॥ १ ॥

अथवा

ॐ स॒मिधा॒ग्निन्दु॑वस्यत घृ॒तैर्बो॑धय॒ताति॑थिम् । आस्मिन्हव्या जुहोतन ॥
ॐ वसोः᳥ पवित्रम् इति स्वल्पारम्भं कारयित्वा अध्यायादीन्प्रब्रूयात् । ॐ कृष्णोसि.॥२॥
ॐ समिधाग्निम्.॥३॥
ॐ एदम्.॥४॥
ॐ अग्नेस्तनूः᳥ ॥५॥
ॐ देवस्य त्वा.॥६॥
ॐ वाचस्प्पतये.॥७॥
ॐ उपयामगृहीतोसि.॥८॥
ॐ देवसवितः᳥ ॥९॥
ॐ अपोदेवाः᳥ ॥१०॥
ॐ युञ्जानः᳥ प्रथमम् ॥११॥
ॐ दृशानोरुक्क्मः᳥.॥१२॥
ॐ मयि गृह्णामि.॥१३॥
ॐ ह्रुवक्षितिर्ह्रुवयोनिः᳥ ॥१४॥
ॐ अग्ग्ने जातान्.॥१५॥
ॐ नमस्ते.॥१६॥
ॐ अश्मन्नूर्ज्जम्.॥१७॥
ॐ वाजश्च्च.॥१८॥
ॐ स्वाद्वीन्त्वा.॥१९॥
ॐ क्षत्रस्य योनिः᳥ ॥२०॥
ॐ इमम्मे.॥२१ ॥
ॐ तेजोसि.॥२२॥
ॐ हिरण्यगर्ब्भः᳥ सम्.॥२३॥

ॐ अश्श्वस्तूपरः ॥२४॥
ॐ शादन्दद्भिः ॥२५॥
ॐ अग्निश्च.॥२६॥
ॐ समास्त्वा.॥२७॥
ॐ होता यक्षत् ॥२८॥
ॐ समिद्धोऽअञ्जन्.॥२९॥
ॐ देव सवितः ॥३०॥
ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः ॥३१॥
ॐ तदेव.॥३२॥
ॐ अस्याजरासः ॥३३॥
ॐ यज्जाग्रतः ॥३४॥
ॐ अपेतः ॥३५॥
(जलस्पर्शः विष्णोर्वा स्मरणम् ।) ॐ ऋचंवाचम् ॥३६॥
ॐ देवस्य त्वा ॥ ३७ ॥
ॐ देवस्य त्वा.॥३८॥
ॐ स्वाहा प्राणेभ्यः..॥३९॥
ॐ ईशावास्यमिदᳩसर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥
ॐ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । योसावादित्ये पुरुषः सोसावहम् । ॐ खम्ब्रह्म ॥४०॥
व्रतमुपैष्यन्नन्तरेणाहवनीयञ्च गार्हपत्यञ्च प्राङ्तिष्ठन्नपऽउपस्पृशति तद्द्यदपऽउपस्पृशत्यमेध्यो वै पुरुषो यदनृतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेद्ध्या वाऽआपो मेद्ध्यो भूत्वा व्रतमुपायानीति पवित्रं वाऽआपः पवित्रपूतो व्रतमुपायनीति तस्म्माद्वाऽआपऽउपस्पृशति सोग्ग्निमेवाभीक्षमाणो व्व्रतमुपैति ॥१॥
ॐ प्राश्नीपुत्रादासुरिवासिनः प्प्राश्नीपुत्रऽआसुरायणादासुरायण आसुरेरासुरिर्याज्ञवल्क्या– द्याज्ञवल्क्यऽउद्दालकादुद्दालकोऽरुणादरुणऽउपवेशेरुपवेशिः कुश्रेः कुश्रिर्वाजश्रवसो वाजश्रवा जिह्वावतो वाद्ध्योगाज्जिह्वावान्वाध्योगोऽसिता द्वार्षगणादसितो वार्षगणो हरितात्कश्यपाद्धरितः कश्यपः शिल्पात्कश्यपाच्छिल्पः कश्यपः कश्यपान्नैर्ह्रुवेः कश्यपो नैर्ह्रुविर्वाचो वागम्भिण्याऽअम्भिण्यादित्यादा– दित्यानीमानि शुक्लानि यजूᳩषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते ॥२॥

इत्यन्तं यजुर्वेदारम्भं परिसमापयेत् । अथ ऋग्वेदादि मन्त्रस्य मधुच्छन्दा ऋषिर्गायत्रीछन्दोऽग्निर्द्देवता स्वाध्याये विनियोगः ।

— यहाँसम्म यजुर्वेदको आरम्भ सिध्याउनुपर्छ । अब ऋग्वेदको पहिलो मन्त्रको —

ॐ अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥

इति ऋग्वेदारम्भः । अथ सामवेदादिमन्त्रस्य गौतमऋषिर्गायत्रीछन्दोग्निर्द्देवता स्वाध्याये विनियोगः ।

— यति नै ऋग्वेदको आरम्भ । अब सामवेदको पहिलो मन्त्रको —

ॐ अग्नऽआयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । निहोता सत्सि बर्हिषि ।

इति सामवेदारम्भः । शन्नोदेवीरिति दध्यङ्ङाथर्वण ऋषिर्गायत्रीछन्दोग्निर्द्देवता स्वाध्याये विनियोगः ।

— यति नै सामवेदको आरम्भ ।

ॐ शन्नोदेवीरभीष्टयऽआपो भवन्तु पीतये । शं योरभिस्रवन्तु नः ।

इत्यथर्ववेदारम्भः । पुनः पूर्ववत् प्रणवमहाव्याहृतिपूर्विकां गायत्रीं त्रिरुक्त्वा

— यति नै अथर्ववेदको आरम्भ । फेरि पहिलेजस्तै प्रणव र महाव्याहृतिसहितको गायत्री तीन पटक भनेर

“ॐ विरामोऽस्तु”

इति वदन्तं

गुरुं शिष्यः पादोपसङ्ग्रहणपूर्वकं प्रणम्य विरमेत् ।

शिष्यले गुरुको पाद-ग्रहणसहित प्रणाम गरी विश्राम गर्नुपर्छ ।

(ष) दक्षिणादानम्

अथ दक्षिणादानार्थं दक्षिणासङ्कल्पं कुर्यात् । तत्र सङ्कल्पः अद्येहामुकोहम् अमुकशर्म्मणो वटोः वेदारम्भहोमकर्मणः वेदारम्भकर्मणश्च साङ्गतासिद्ध्यर्थं साद्गुण्यार्थं च इदं सुवर्णमग्निदैवतं वररूपेणाचार्याय तुभ्यं सम्प्रददे इति दद्यात् । आचार्यश्चाशिषं दद्यात् ॥
अधीतानिराकरणमन्त्रान् पठेत् ।

अथातोधीत्याधीत्यानिराकरणं प्रतीकम्मे विचक्षणं जिह्वा मे मधुयद्वचः कर्णाभ्यां भूरिशुश्रुवे मा त्वा हार्षिच्छ्रुतम्मयि । ॐ ब्रह्मणः प्रवचनमसि ब्रह्मणः प्रतिष्ठानमसि ब्रह्मकोशोसि सनिरसि शान्तिरस्यनिराकरणमसि । ब्रह्मकोशम्मे विश वाचा त्वा पिदधामि तिष्ठ प्रतिस्वरकरणदन्त्यौष्ठ्यकण्ठ्यौरसमेधा माधुर्य ग्रहणधारणोच्चारणशक्तिर्म्मयि भवत्वाप्यायन्तु मेऽङ् गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रं यशोबलं यन्मे श्रुतमधीतं तन्मे मनसि तिष्ठतु तिष्ठतु ॐ इति ।

अथाचारात् अस्मिन्नवसरे

अब आचारअनुसार यस अवसरमा

॥ इति वेदारम्भविधिः ॥

॥ यति नै वेदारम्भको विधि ॥

–

वटुं पाठार्थं वाराणसीं प्रति प्रस्थापयन्ति अथवा देवादीनां दर्शनार्थं प्रस्थापयन्ति । वेदानां ग्रहणे सूत्रम्

बटुकलाई पढ्नका लागि वाराणसीतिर पठाउँछन्, अथवा देवता आदिको दर्शनका लागि पठाउँछन् । वेद ग्रहणमा सूत्र

अष्टचत्वारिᳩशद्वर्षाणि वेदब्रह्मचर्य चरेत् द्वादश द्वादश वा प्रतिवेदं यावद्ग्रहणं वेति ।

आचार्येणाहूतोऽधीयीत, शयानं चेदासीनः, आसीनं चेत्तिष्ठन्, तिष्ठन्तं चेदभिधावन्, अभिधावन्तं चेदभिक्रामन्, गुरुमेवं वर्त्तमानो ब्रह्मचारी ब्रह्मभूयाय कल्पते इति ।

समावर्तन (स्नातक) संस्कार

कहिले गर्ने

वेदᳮ समाप्य स्नायात् । ब्ब्रह्मचर्य्यम्व्वाऽष्टाचत्व्वारिᳮशकम् । द्व्वादशकेऽप्येके । गुरुणाऽनुज्ञातः ॥

वेदको अध्ययन सकेपछि स्नान गरिन्छ — यही स्नान नै समावर्तन हो । अथवा अठतालीस वर्षको ब्रह्मचर्य पूरा भएपछि; कतिपय आचार्यका मतमा बाह्र वर्ष पुगेपछि पनि हुन्छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सर्त एउटै हो — गुरुको अनुमति । गुरुको अनुज्ञाबिना समावर्तन हुँदैन ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.१–४

तीन प्रकारका स्नातक

त्रयः स्नातका भवन्ति — व्विद्यास्नातको व्व्रतस्नातको विद्याव्रतस्नातकऽ इति ॥

समावर्तन गर्ने तीन किसिमका हुन्छन् । वेद सकेर तर व्रत नसकी फर्कने विद्यास्नातक; व्रत सकेर तर वेद नसकी फर्कने व्रतस्नातक; र दुवै सकेर फर्कने विद्याव्रतस्नातक । तेस्रो नै उत्तम मानिन्छ । यो वर्गीकरण पारस्करसूत्रकै हो र समावर्तनलाई बुझ्न आवश्यक छ ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.५.३२–३५

सामग्री सूची

आठवटा जलले भरिएका कुम्भ, कुश (अग्रभाग पूर्वतिर पारेर ओछ्याउने), समिधा, दही, तिल, गुलारको दतिउन, अनुलेपन (चन्दन आदि), नयाँ अहत वस्त्र, उत्तरीय, फूलको माला, पगरी (उष्णीष), कुण्डल, अञ्जन, दर्पण, छाता, जुत्ता, बाँसको दण्ड र दक्षिणा । मेखला र ब्रह्मचारीको दण्ड यहीँ त्यागिन्छन् ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.९–३१

स्नानविधि

आठ कुम्भ र जल ग्रहण

ॐ येऽ अप्स्व्वन्तरग्ग्नयः प्प्रव्विष्टा गोह्यऽ उपगोह्यो मयूषो मनोहास्खलो व्विरुजस्तनूदूषुरिन्द्रियहा तान्व्विजहामि । यो रोचनस्तमिह गृह्णामि ॥

परिश्रित (घेरिएको) स्थानको उत्तरपट्टि, अग्रभाग पूर्वतिर पारेर ओछ्याइएका कुशमाथि आठ जलकुम्भको अगाडि उभिएर यो मन्त्र भनिँदै एउटा कुम्भबाट जल लिइन्छ । पानीभित्र पसेका हानिकारक अग्निहरूलाई नाम लिएर त्याग्छु र जुन प्रकाशमय छ त्यसलाई मात्र ग्रहण गर्छु भन्ने भाव हो ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.९–१०

अभिषेक

ॐ तेन मामभिषिञ्चामि श्रियै यशसे ब्ब्रह्मणे ब्ब्रह्मव्वर्च्चसाय ॥
ॐ येन श्रियमकृणुताम्येनाव्वमृशताᳩ सुराम् । येनाक्ष्याव्वभ्यषिञ्चताम्यद्व्वान्तदश्विना यशः ॥

त्यही जलले आफैँलाई अभिषेक गर्दै भनिन्छ — श्री, यश, ब्रह्म र ब्रह्मतेजका लागि म आफूलाई अभिषिक्त गर्दछु । दोस्रो मन्त्रमा अश्विनीकुमारद्वयको त्यो यश माग्ने प्रार्थना छ जसद्वारा तिनले श्री रचे, सुरा छोए र आँखा अभिषिक्त गरे । त्यसपछि आपो हिष्ठाका तीन ऋचाले प्रत्येक कुम्भबाट अभिषेक गरिन्छ र बाँकी कुम्भबाट मौन ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.११–१४

ब्रह्मचर्य-चिह्नको विसर्जन

मेखला खोल्ने र दण्ड राख्ने

ॐ उदु॑त्त॒मम्व्व॑रुण॒ पाश॑म॒स्मदव्वा॑ध॒मम्व्वि म॑द्ध्य॒मᳩ श्र॑थाय । अथा॑ व्व॒यमा॑दित्य व्व्र॒ते तव्वाना॑गसो॒ऽ अदि॑तये स्याम ॥

यही मन्त्र भन्दै मेखला (मुञ्जको करधनी) खोलिन्छ र ब्रह्मचारीको दण्ड राखिन्छ । हे वरुण, माथिल्लो पाश हामीबाट उठाइदेऊ, तल्लो हटाइदेऊ, बीचको फुकाइदेऊ; हे आदित्य, हामी तिम्रो व्रतमा निर्दोष भई अदितिका होऔँ । पाश फुकाउने यो मन्त्र ब्रह्मचर्यको बन्धन सकिएको प्रतीक हो ।

वाजसनेयि (माध्यन्दिन) संहिता १२.१२; प्रयोगविधान पारस्करगृह्यसूत्र २.६.१५

आदित्योपस्थान

ॐ उद्यन्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्प्प्रातर्य्याव्वभिरस्थाद्दशसनिरसि दशसनिम्मा कुर्व्वाव्विदन्मा गमय ॥

नयाँ वस्त्र लगाएर सूर्यको उपस्थान गरिन्छ । उदाउँदै गरेका तेजस्वी इन्द्र मरुत्हरूसँग उठे, प्रातःकालमा हिँड्नेहरूसँग उठे; तिमी दशसनि (दश दिने) हौ, मलाई दशसनि बनाऊ र नपाइने ठाउँमा नपुर्‍याऊ । यही मन्त्र दशसनि, शतसनि र सहस्रसनि गरी तीन रूपमा — प्रातः, दिवा र सायं यात्रीहरूसँग — दोहोर्‍याइन्छ ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.१६

गृहस्थोचित शृङ्गार

दही-तिल प्राशन र दतिउन

ॐ अन्नाद्याय व्व्यूहद्ध्व्वᳮ सोमो राजाऽयमागमत् । स मे मुखम्प्प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च ॥

दही र तिल खाएर, जटा, रौँ र नङ काटेर गुलारको दतिउनले दाँत माझ्दा यो मन्त्र भनिन्छ — हे दाँतहरू, अन्न खानका लागि खुल; सोमराज आइपुगे; तिनले मेरो मुख यश र सौभाग्यले सफा गरून् । यसपछि उबटन लगाएर फेरि नुहाइन्छ ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.१७–१८

इन्द्रियतर्पण

ॐ प्प्राणापानौ मे तर्प्पय । चक्षुर्म्मे तर्प्पय । श्रोत्रम्मे तर्प्पय ॥
ॐ सुचक्षाऽ अहमक्षीभ्याम्भूयासᳮ सुव्वर्च्चा मुखेन । सुश्रुत्कर्ण्णाभ्याम्भूयासम् ॥

नाक र मुखमा अनुलेपन लगाउँदै प्राण-अपान, आँखा र कानको तर्पण गरिन्छ । त्यसपछि हात पखालेर, दक्षिणतिर जल छर्केर, लेप लगाएर जपिन्छ — म आँखाले राम्रो देख्ने होऊँ, मुखले तेजस्वी होऊँ, कानले राम्रो सुन्ने होऊँ ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.१८–१९

नयाँ वस्त्र र उत्तरीय

ॐ परिधास्यै यशोधास्यै दीर्ग्घायुत्व्वाय जरदष्टिरस्मि । शतञ्च जीव्वामि शरदः पुरूचीरायस्पोषमभिसᳩव्व्ययिष्ये ॥
ॐ यशसा मा द्याव्वापृथिव्वी यशसेन्द्राबृहस्पती । यशो भगश्च माव्विन्दद्यशो मा प्प्रतिपद्यताम् ॥

पहिलो मन्त्रले नयाँ (नधोइएको वा धोएर पनि मूत्रस्पर्श नभएको) वस्त्र लगाइन्छ — म पहिरिनेवाली, यश दिनेवाली, दीर्घायु दिनेवाली यी वस्त्रले बूढो हुँदासम्म बाँच्ने भएँ । दोस्रो मन्त्रले उत्तरीय ओढिन्छ — द्यौ र पृथ्वी, इन्द्र र बृहस्पतिले मलाई यश दिऊन् । एउटै वस्त्र भए त्यसैको माथिल्लो भागले ढाकिन्छ ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.२०–२२

फूल र माला

ॐ याऽ आहरज्जमदग्ग्निः श्रद्धायै मेधायै कामायेन्द्रियाय । ताऽ अहम्प्प्रतिगृह्णामि यशसा च भगेन च ॥
ॐ यद्यशोऽप्सरसामिन्द्रश्चकार व्विपुलम्पृथु । तेन सङ्ग्ग्रथिताः सुमनसऽ आबद्ध्नामि यशोमयीः ॥

पहिलो मन्त्रले फूल ग्रहण गरिन्छ — जमदग्निले श्रद्धा, मेधा, काम र इन्द्रियका लागि ल्याएका ती फूल म यश र सौभाग्यसहित ग्रहण गर्दछु । दोस्रोले माला बाँधिन्छ — इन्द्रले अप्सराहरूका लागि बनाएको त्यो विशाल यशद्वारा गाँसिएका यशमयी फूलहरू म बाँध्दछु ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.२३–२४

पगरी, कुण्डल, अञ्जन र दर्पण

ॐ अलङ्करणमसि भूयोऽलङ्करणम्भूयादिति कर्ण्णव्वेष्टकौ । व्वृत्रस्येत्यङ्क्तेऽक्षिणी । रोचिष्णुरसीत्यात्मानमादर्शे प्प्रेक्षते ॥

युवा सुवासाः भन्ने मन्त्रले टाउकोमा पगरी बाँधिन्छ । त्यसपछि तिमी अलङ्कार हौ, अझ बढी अलङ्कार होऊ भन्दै दुवै कानमा कुण्डल लगाइन्छन् । वृत्रस्य भन्दै आँखामा अञ्जन लगाइन्छ र रोचिष्णुरसि भन्दै दर्पणमा आफूलाई हेरिन्छ । यी सबै ब्रह्मचारीबाट गृहस्थमा प्रवेशका बाह्य चिह्न हुन् ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.२५–२८

छाता, जुत्ता र दण्ड

ॐ बृहस्पतेश्छदिरसि पाप्मनो मा मन्तर्द्धेहि तेजसो यशसो माऽन्तर्द्धेहीति छत्रम्प्प्रतिगृह्णाति ॥
ॐ प्प्रतिष्ठे स्थो व्विश्श्वतो मा पातमित्युपानहौ प्प्रतिमुञ्च्चते ॥
ॐ व्विश्श्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्परि पाहि सर्व्वतऽ इति व्वैणव्वन्दण्डमादत्ते ॥

छाता लिँदा — तिमी बृहस्पतिको छत हौ, पापबाट मलाई छेक तर तेज र यशबाट नछेक । जुत्ता लगाउँदा — तिमीहरू प्रतिष्ठा हौ, चारैतिरबाट मलाई बचाऊ । बाँसको दण्ड लिँदा — सबै विनाशकारी शक्तिबाट चारैतिर मेरो रक्षा गर । यहाँ ब्रह्मचारीको पलाँस वा बेलको दण्डको सट्टा बाँसको दण्ड लिइन्छ — यो स्नातकको चिह्न हो ।

पारस्करगृह्यसूत्र २.६.२९–३१

नेपाली प्रचलन

आजको नेपालमा समावर्तन छुट्टै संस्कारका रूपमा प्रायः गरिँदैन । व्रतबन्धकै दिन उपनयन, वेदारम्भ र समावर्तन तीनै संक्षेपमा एकै क्रममा समेटिन्छन् र त्यही दिन ब्रह्मचारीले काशीयात्राको नाटक गरेर फर्कने चलन छ । त्यो नाटकीय काशीयात्रा लोकपरम्परा हो — पारस्करगृह्यसूत्रमा त्यसको कुनै विधान छैन । यहाँ प्रस्तुत विधि मूल सूत्रको हो ।

समापन

अलङ्कारपछि गुरुको चरणस्पर्श, गुरुदक्षिणा, ब्राह्मणभोजन र शान्तिपाठले समावर्तन पूरा हुन्छ । यसपछि स्नातक गृहस्थाश्रममा प्रवेश गर्न योग्य हुन्छन् र विवाहको तयारी सुरु हुन्छ ।

समावर्तनम्

पाठः

अथ समावर्तनम्

तत्र सूत्रम्– “वेदं व्रतानि वा समाप्य स्नायात्” इति । स्मृतिश्च —

त्यहाँ सूत्र– “वेद वा व्रत सकेर स्नान गर्नुपर्छ” । स्मृति पनि —

वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्युभयमेव वा । अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ॥

इति ।

त्रयः स्नातका भवन्ति । विद्यास्नातको व्रतस्नातको विद्याव्रतस्नातकः ॥

इति ।

१. समाप्य वेदम् असमाप्य व्रतं यः समावर्तते स विद्यास्नातकः । २. समाप्य व्रतम् असमाप्य वेदं यः समावर्तते स व्रतस्नातकः । ३. विद्यां च व्रतं चोभयं समाप्य यः स्नाति स विद्याव्रतस्नातकः ॥

इति । द्वादशवार्षिकादिकं व्रतं ब्रह्मचर्यव्रतमिति । ब्रह्मचर्यं वाऽष्टचत्वारिंशकम् । आषोडशवर्षात् ब्राह्मणस्य, आद्वाविंशाद्राजन्यस्य, आचतुर्विंशाद् वैश्यस्य, अनतीत कालो भवति । अत ऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति । त्रिपुरुषं पतितसावित्रीकाणामपत्ये संस्कारो नाध्यापनञ्च । तेषां संस्कारेप्सुर्व्रात्यस्तोमेनेष्ट्वा काममधीयीरन् व्यवहार्या भवन्तीति वचनात् ॥
तत्र विधिस्तु वेदारम्भवत्कार्यः । एतदेवव्रतादेशनविसर्गेषु कर्त्तव्यमिति पारस्करवचनात् । अथ स्नातको वररूपेण गवादिकमाचार्याय दद्यात् । तत्र सङ्कल्पः अद्येहामुकोऽहं स्नातकत्वाधिकारसिद्धये इमां गां गोप्रत्याम्नायीभूतं सुवर्णं वा आचार्याय तुभ्यं सम्प्रददे । इति गुरवे वरं दत्वा “भो गुरो स्नास्यामि” इति सम्प्रार्थ्य “स्नाहि” इति लब्धानुज्ञः स्नायात् । अथाचार्यः समावर्तनवेदीसमीपमागत्य उपविश्य तत्र पञ्चभूसंस्कारपूर्वकमग्निं संस्थाप्य प्रतिज्ञासङ्कल्पं कुर्यात् । अद्येह अमुकोऽहम् अमुकशर्मणः कुमारस्य स्नातकत्वसिद्धये समावर्तनकर्म करिष्ये । इति सङ्कल्प्य ब्रह्मोपवेशनादि पूर्णपात्रदानान्तं कर्म कुर्यात् ।

— यति । बाह्र वर्षे आदिको व्रतलाई ब्रह्मचर्य व्रत भनिन्छ । ब्रह्मचर्य अठ्चालीस वर्षको पनि हुन्छ । ब्राह्मणको सोह्र वर्षसम्म, क्षत्रियको बाइस वर्षसम्म, वैश्यको चौबीस वर्षसम्म — यति समय ननाघेको हुन्छ । त्योभन्दा पछि पतितसावित्रीक हुन्छन् ।

(क) अथ प्रयोगः

वेदादिसमाप्तौ नम्रेण ब्रह्मचारिणा यथाशक्ति दक्षिणां दत्त्वा

“भो गुरो, स्नास्यामि”

इत्युक्ते

“स्नाहि”

इति गुरुणोक्ते बहिः शालायां हस्तमात्रां चतुरङ्गुलोच्छ्रितां प्रागुदक्प्रवणां मृत्तिकादिभिर्वेदिं निर्माय, अङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां गृहितैस्त्रिभिर्दर्भैः स्थण्डिलोपरितः पांसून्पूर्वतस्त्रिरपसार्य दर्भानैशान्यां क्षिप्त्वा, गोमयोदकेन उपलिप्य, खादिरेण स्रुवेण स्फ्येन कुशमूलेन वा प्रादेशदीर्घाः स्थण्डिलप्रमाणाः प्रागग्रा

— यसो गुरुले भनेपछि बाहिरको शालामा एक हात लामो, चार अङ्गुल अग्लो, पूर्व-उत्तरतिर ढल्केको वेदी माटो आदिले बनाई, बूढी र कान्छी औँलाले लिएका तीन दर्भले स्थण्डिलमाथिबाट धूलो पूर्वतिर तीन पटक पन्छाएर दर्भ ईशान कुनामा फ्याँकी

उदक्संस्थास्तिस्रो रेखाः कृत्वा अङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां प्रतिरेखं यथोल्लेखं पांसूनुद्धृत्योर्ध्वं क्षिप्त्वा, उदकेन स्थण्डिलं न्युब्जपाणिनाभिषिच्य, कांस्यपात्रे निहितं तेनैव पिहितमग्निं स्थण्डिलादाग्नेयभागे निधाय, क्रव्यादांशं नैऋर्त्यां क्षिपेत् । स्थण्डिले स्वाभिमुखं

उत्तरतिर अन्त्य हुने तीन रेखा कोरेर, बूढी र कान्छी औँलाले हरेक रेखाबाट कोरेअनुसार धूलो उठाई माथितिर फ्याँकेर, जलले स्थण्डिललाई घोप्टो हातले अभिषेक गरी, काँसको पात्रमा राखिएको र त्यसैले छोपिएको अग्नि स्थण्डिलको आग्नेय कुनामा राखेर, क्रव्याद अंश

राजपुत्रनामानमग्निं

स्थापयित्वा, अग्न्यानयनपात्रे साक्षतमुदकं क्षिपेत् । ततो गुरुः अग्नेः दक्षिणस्यां दिशि स्थापिते पीठासने प्रागग्रान्षड्दर्भान्निधाय अग्नेरुत्तरस्थितं प्राङ्मुखं ब्रह्माणं चन्दनाक्षतादिभिः सम्पूज्य– अद्येहाऽमुकगोत्रोऽमुकशर्माहं ममामुकनाम्नो ब्रह्मचारिणः समावर्तनहोमकर्मणि कृताकृतावेक्षणरूपब्रह्मकर्मकर्तुममुकगोत्रोऽमुकशर्मा त्वं मे ब्रह्मा भव इति ब्रह्मा च भवामि, उक्त्वा अग्नेः पूर्वेणागत्य वितस्तिमात्रां भुवं विहाय, अग्नेर्वायव्ये उत्तरे च प्रागग्रैः कुशैरासनद्वयं कल्पयित्वा, प्रणीतापात्रं दक्षहस्तेन वामहस्ते पूर्वाग्रं निधाय दक्षहस्तोद्धृतोदकेन आत्माभिमुखं पूरयित्वा वायव्यासने निधाय दक्षहस्तानामिकयाऽलभ्य उत्तरासने निदध्यात् । ततो बर्हिर्मुष्टिमादाय तच्चतुर्थांशैराग्नेयादीशानान्तमुत्तराग्रं, ब्रह्मणोऽग्निपर्यन्तं पूर्वाग्रं, नैऋर्त्याद्वायव्यान्तमुत्तराग्रम्, अग्नितः प्रणीतापर्यन्तं पूर्वाग्रम्, इति परिस्तरणं कुर्यात् । अथ उदगग्राः प्राक्संस्थाः पदार्थाः स्थाप्याः । पवित्रच्छेदनार्थं कुशपत्रत्रयम्, पवित्रे साग्रेऽनन्तर्गर्भे कुशपत्रे द्वे, प्रोक्षणीपात्रम्, आज्यस्थाली, संमार्जनकुशास्त्रयः साग्राः, उपयमनकुशास्त्रयोदश, समिधस्तिस्रः प्रादेशमात्र्यः पालाश्यः, स्रुवः, आज्यं गव्यम्, पूर्णपात्रं, समिन्धनकाष्ठानि दश, पर्युक्षणार्थमुदकम्, हरितकुशान्, अष्टौ उदककुम्भान्, द्वादशाङ्गुलमौदुम्बरं दन्तकाष्ठम्, दधि, नापितम्, स्नानार्थमुदककुम्भम्, उद्वर्तनद्रव्यम्, चन्दनम्, अहते वाससी, यज्ञोपवीते, पुष्पमाल्यादीनि, उष्णीषम्, कुण्डले, कज्जलम्, आदर्शम्, नूतनं छत्रम्, उपानहौ, वेणुदण्डम्, उपकल्प्य । तत आसादितं कुशपत्रं गृहीत्वा, अग्रतः प्रादेशमात्रं विहाय, तयोरुपरि त्रीणि कुशतरुणानि तिर्यङ्निधाय, पवित्रमूलेन पवित्रे प्रदक्षिणमावेष्ट्य, त्रयाणां मूलाग्राणि द्वयोर्मूलानि च दक्षिणहस्तेन पवित्रे वामहस्तेन परिगृह्य छित्वा द्वयोर्मूलं त्रीणि चोत्तरतः क्षिपेत् । प्रोक्षणीपात्रं प्रणीताया उत्तरतो निधाय, प्रणीतोदकं सपवित्रहस्तेन त्रिर्निक्षिप्य तदुदकं पवित्राभ्यां प्रादेशमात्रं मूर्ध्वं क्षिप्त्वा पवित्रे प्रोक्षणीपात्रे निधाय प्रोक्षणीपात्रं दक्षहस्तेन वामहस्ते निधाय, तदुदकं दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठानामिकाभ्यां त्रिरूर्ध्वोर्ध्वं क्षिप्त्वा प्रणीतोदकेन प्रोक्षेत् । इत्थं संस्कृतेन प्रोक्षण्युदकेन आसादितानि न्युब्जानि पात्राण्युत्तानानि कृत्वा आज्यस्थाल्यादीनि पूर्णपात्रपर्यन्तानि एकैकशस्त्रिः प्रोक्ष्य असञ्चरे प्रणीताग्न्योर्मध्ये प्रोक्षणीपात्रं निदध्यात् । तत आज्यस्थालीमग्नेः पश्चान्निधाय तत्रासादितमाज्यमात्माभिमुखं प्रक्षिपेत् । तत आज्यस्थालीमग्नावारोप्य, ज्वलदुल्मुकम् आज्यस्योपरि समन्तादीशानीमारभ्य प्रदक्षिणं भ्रामयित्वाऽग्नौ प्रक्षिप्य, उदकं स्पृष्ट्वा, इतरथा हस्तमावर्तयेत् । स्रुवं वामहस्तेन दक्षिणहस्ते निधाय, पूर्वाग्रमधोबिलमग्नौ तापयित्वा वामे पाणावुत्तानबिलं निधाय दक्षहस्तधृतमध्यानां संमार्जनकुशानामग्रैर्मूलतोऽग्रपर्यन्तं मूलैरग्रतो मूलपर्यन्तं संमृज्य, संमार्जनकुशानुत्तरतो निरस्य, प्रणीतोदकेन न्युब्जपाणिनाभ्युक्ष्य, पूर्ववत् प्रतप्य, उदकं स्पृष्ट्वा, दक्षिणतः स्वसमीपे निदध्यात् । आज्यमुत्थाप्य, प्रथमतोऽग्नेरुत्तरतः प्रोक्षणीपात्रस्य पश्चात् स्थापयित्वा, ततोऽग्नेः पश्चादानीय, पवित्राभ्यां किंचिदाज्यं प्रादेशमात्रम् ऊर्ध्वं क्षिप्त्वा, आज्यमवलोक्य, सत्यपद्रव्ये

स्थापना गरी, अग्नि ल्याउने पात्रमा अक्षतासहित जल हाल्नुपर्छ । त्यसपछि गुरुले अग्निको दक्षिण दिशामा राखिएको पीठ-आसनमा पूर्वतिर टुप्पो पारेका छ दर्भ राखी, अग्निको उत्तरतिर पूर्वमुख भई रहेका ब्रह्मालाई चन्दन र अक्षता आदिले पूजा गरेर—

तन्निरस्य, प्रोक्षणीश्च पूर्ववदुत्पूय प्रोक्षणीषु पवित्रे निदध्यात् । उपयमनकुशान् दक्षिणपाणिना वामपाणौ निधाय तिस्रः समिधः आदायाग्नौ प्रागग्राः प्रक्षिप्य दक्षचुलुकगृहीतेन सपवित्रेणाऽशेषेण प्रोक्षण्युदकेन ईशानाद्युदक्पर्यन्तमग्निं परिषिच्य, हस्तमितरथावर्त्य पवित्रे प्रणीतासु निदध्यात् । ततो ब्रह्मणा कुशेन दक्षिणबाहौ अन्वारब्धः पातितदक्षिणजानुः सोपयमनकुशं वामहस्तं हृदये निधाय उत्तानेन दक्षिणहस्तेन शङ्खमुद्रया मध्यमूलयोर्मध्ये धृतेन स्रुवेण आज्येन–

त्यो हटाएर, प्रोक्षणी पनि पहिलेजस्तै छानेर प्रोक्षणीमा पवित्र राख्नुपर्छ । उपयमन कुश दाहिने हातले बायाँ हातमा राखी तीन समिधा लिएर अग्निमा पूर्वतिर टुप्पो पारी हालेर, दाहिने अञ्जुलीमा लिइएको पवित्रसहितको सम्पूर्ण प्रोक्षणीको जलले ईशानदेखि उत्तरतिर

(ख) हवनम्

ॐ प्रजापतय इति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रजापतिर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम ।

प्रजापतिं मनसा ध्यायन्, अग्नेरुत्तरभागे प्राञ्चमृजुमूर्द्ध्वं दीर्घं संततमाघारयति त्यागान्ते किञ्चित्स्रुवावशिष्टमाज्यं संस्रवधारणपात्रे प्रक्षिपेत् । एवमुत्तरत्रयोदशाहुतिषु संस्रवधारणम् ॥
सर्वत्र स्वाहान्ते द्रव्यप्रक्षेपः ॥

ॐ इन्द्रायेति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्द इन्द्रो देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ इन्द्रायस्वाहा इदमिन्द्राय न मम ।

अग्नेर्दक्षिणभागे पूर्ववदुत्तराघारं जुहुयात् ॥
इत्याघारौ ॥
इति समिद्धतमेऽग्निप्रदेशे ॥

अग्निको दक्षिणभागमा पहिलेजस्तै उत्तर आघार आहुति दिनुपर्छ ॥
यति नै दुई आघार ॥
यो राम्ररी बलेको अग्निको भागमा ॥

ॐ अग्नय इति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दोऽग्निर्देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम ॥१॥
ॐ सोमायेति मन्त्रस्य प्रजापतिऋर्षिस्त्रिष्टुप्छन्दः सोमो देवता आज्यहोमे विनियोगः । ॐ सोमाय स्वाहा । इदं सोमाय न मम ॥ २॥

एतावाज्यभागौ । तत्र यजुर्वेदाहुतयः

यति नै दुई आज्यभाग । त्यहाँ यजुर्वेदका आहुति

ॐ अन्तरिक्षाय स्वाहा । इदमन्तरिक्षाय न मम । ॐ वायवे स्वाहा । इदं वायवे न मम । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न मम । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न मम । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो न मम । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदं ऋषिभ्यो न मम । ॐ श्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायै न मम । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधायै न मम । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदस्पतये न मम ।

ॐ अनुमतये स्वाहा । इदमनुमतये न मम ॥११॥

अथ ऋग्वेदाहुतयः

अब ऋग्वेदका आहुति

ॐ पृथिव्यै स्वाहा । इदं पृथिव्यै न मम । ॐ अग्नये स्वाहा । इदमग्नये न मम । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न मम । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न मम । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो न मम । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदं ऋषिभ्यो न मम । ॐ श्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायै न मम । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधायै न मम । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये न मम । ॐ अनुमतये स्वाहा । इदमनुमतये न मम ॥११॥

अथ सामवेदाहुतयः

अब सामवेदका आहुति

ॐ दिवे स्वाहा । इदं दिवे न मम । ॐ सूर्याय स्वाहा । इदं सूर्याय न मम । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न मम । ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न मम । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो न मम । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदं ऋषिभ्यो न मम । ॐ श्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायै न मम । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधायै न मम । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये न मम । ॐ अनुमतये स्वाहा । इदमनुमतये न मम ॥ ११ ॥

अथाथर्ववेदाहुतयः

अब अथर्ववेदका आहुति

ॐ दिग्भ्यः स्वाहा । इदं दिग्भ्यो न मम । ॐ चन्द्रमसे स्वाहा । इदं चन्द्रमसे न मम । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा । इदं ब्रह्मणे न मम ।

ॐ छन्दोभ्यः स्वाहा । इदं छन्दोभ्यो न मम । ॐ प्रजापतये स्वाहा । इदं प्रजापतये न मम । ॐ देवेभ्यः स्वाहा । इदं देवेभ्यो न मम । ॐ ऋषिभ्यः स्वाहा । इदं ऋषिभ्यो न मम । ॐ श्रद्धायै स्वाहा । इदं श्रद्धायै न मम । ॐ मेधायै स्वाहा । इदं मेधायै न मम । ॐ सदसस्पतये स्वाहा । इदं सदसस्पतये न मम । ॐ अनुमतये स्वाहा । इदमनुमतये न मम ॥११॥

ततो भूरादिनवाहुतिहोमं स्विष्टकृतं च हुत्वा संस्रवप्राशनं पवित्रप्रतिपत्तिः पूर्णपात्रम् ।

त्यसपछि ‘भूः’ आदि नौ आहुतिको होम र स्विष्टकृत् होम गरेर संश्रवको प्राशन, पवित्रको प्रतिपत्ति र पूर्णपात्र ।

(ग) पूर्णपात्रदानसङ्कल्पः

अद्येहेत्यादि अमुकोऽहम् अमुकनाम्नो ब्रह्मचारिणः समावर्त्तनाङ्गहोमकर्मणः साङ्गफलप्राप्तये अपूर्णस्यपूर्णार्थम् इदं पूर्णपात्रं ब्रह्मन् तुभ्यं सम्प्रददे । प्रणीताविमोकः बर्हिहोमश्च कुर्यात् । ततो ब्रह्मचारी

“अग्ने सुश्रव”

इत्यादिमन्त्रैः अग्निपरिसमूहनं कुर्यात् ।

— यी आदि मन्त्रले अग्निको परिसमूहन गर्नुपर्छ ।

(घ) अग्निपरिसमूहनम्

अग्ने सुश्रव इत्यादीनां पञ्चानां ब्रह्मा ऋषिर्यजुश्छन्दोऽग्निर्द्देवता परिसमूहने विनियोगः ।

ॐ अग्ने सुश्रवः सुश्रवसं मा कुरु ॥१॥
ॐ यथा त्वमग्ने सुश्रवः सुश्रवाऽअसि ॥२॥
ॐ एवं माᳩसुश्रवः सौश्रवसं कुरु ॥३॥
ॐ यथा त्वमग्ने यज्ञस्य निधिपाऽअसि ॥४॥
ॐ एवमहं मनुष्याणां वेदस्य निधिपो भूयासम् ॥५॥

प्रदक्षिणमग्निं पर्युक्ष्य (वारिणाग्निं प्रदक्षिणीकृत्य) उत्थाय ।

(ङ) समिदाधानम्

एकां समिधमादाय तिष्ठन् अग्नये समिधमिति प्रजापतिऋर्षिराकृतिश्छन्दः समिद्देवता समिदाधाने विनियोगः ।

ॐ अग्नये समिधमाहार्षं बृहते जातवेदसे । यथा त्वमग्ने समिधा समिद्ध्यसऽएवमहमायुषा मेधया वर्च्चसा प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्च्चसेन समिन्धे जीवपुत्रो ममाचार्यो मेधाव्यहमसान्यनिराकरिष्णुर्यशस्वी तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भूयासᳩस्वाहा ॥

इति मन्त्रेण जुहुयात् । एवं द्वितीयां तथा तृतीयां च समिधं हुत्वा उपविश्य अग्ने सुश्रव इत्यादि पञ्चभिर्मन्त्रैः पूर्ववद्धोमयेत् परिसमूहनं पर्युक्षणं च विधाय तूष्णीं पाणी प्रतप्य मुखं विमार्ष्टि ।

— यस मन्त्रले आहुति दिनुपर्छ । यसै गरी दोस्रो र तेस्रो समिधाको पनि होम गरी बसेर ‘अग्ने सुश्रवः’ आदि पाँच मन्त्रले पहिलेजस्तै होम गर्नुपर्छ; परिसमूहन र पर्युक्षण गरी मौन रूपमा हात ताताएर मुख पुछ्छ ।

(च) मुखविमर्शनम्

ॐ तनूपाऽअग्नेऽसि तन्वं मे पाहि । ॐ आयुर्दाऽअग्नेस्यायुर्मे देहि । ॐ वर्च्चोदाऽअग्नेऽसि वर्च्चो मे देहि । ॐ अग्ने यन्मे तन्वाऽऊनं तन्मऽआपृण । ॐ मेधाम्मे देवः सविताऽआदधातु । ॐ मेधां देवी सरस्वती आदधातु । ॐ मेधामश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ।

इति प्रतिमन्त्रं ललाटाच्चिबुकपर्यन्तं मुखं प्रोञ्छति ।

(छ) अङ्गालम्भनम्

ॐ अङ्गानि च मऽआप्यायन्ताम् ।

इति शिरस आपादमङ्गान्यालभेत् ।

— यसरी शिरदेखि खुट्टासम्मका अङ्ग छुनुपर्छ ।

ॐ वाक्च मऽआप्यायताम् ।

इति मुखम् ।

— यसरी मुख ।

ॐ प्राणश्च मऽआप्यायताम् ।

इति नासिकाम् ।

— यसरी नाक ।

ॐ चक्षुश्च मऽआप्यायताम् ।

इति चक्षुषी ।

ॐ श्रोत्रं च मऽआप्यायताम् ।

इति श्रोत्रे ।

ॐ यशोबलं च मऽआप्यायताम् ।

इति बाहू ।

(ज) अग्न्यभिवादनम्

व्यत्यस्तपाणिभ्यां कार्यम् । अमुकगोत्रोऽमुकवेदान्तर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकशर्म्मा अहं भो वैश्वानर त्वामभिवादये । इत्यग्निमभिवाद्य भो वरुण त्वामभिवादये । इति वरुणम् ।

हात काटेर गर्नुपर्छ । “अमुकगोत्रोऽमुकवेदान्तर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकशर्म्मा अहं भो वैश्वानर त्वामभिवादये ।” यसरी अग्निलाई अभिवादन गरी “भो वरुण त्वामभिवादये ।” यसरी वरुणलाई ।

(झ) गुरोरभिवादनम्

ततः कर्णौ स्पृष्ट्वा व्यत्यस्तपाणिभ्यामभिवादयेत् । अमुकगोत्रोऽमुकवेदान्तर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकशर्मा अहं भो गुरो त्वामभिवादये इति गुरुमभिवादयेत् । गुरुश्च आयुष्मान्भव सौम्यामुकशर्म३न् इत्याशिषं ददाति ।

त्यसपछि कान छोएर हात काटी अभिवादन गर्नुपर्छ । “अमुकगोत्रोऽमुकवेदान्तर्गतामुकशाखाध्यायी अमुकशर्मा अहं भो गुरो त्वामभिवादये” — यसरी गुरुलाई अभिवादन गर्नुपर्छ । गुरुले पनि “आयुष्मान् भव सौम्य अमुकशर्मन्” भनी आशीर्वाद दिन्छन् ।

(ञ) तिलककरणम्

अथानामिकयाग्नेर्भस्म गृहीत्वा त्र्यायुषाणि कुरुते ।

ॐ त्र्यायुषञ्जमदग्नेः ।

इति ललाटे ।

ॐ कश्यपस्य त्र्यायुषम् ।

इति ग्रीवायाम् ।

— यसरी घाँटीमा ।

ॐ यद्देवेषु त्र्यायुषम् ।

इति दक्षिणांसे ।

ॐ तन्नो अस्तु त्र्यायुषम् ।

इति हृदि ।

(ट) अष्टकलशपूजनं जलाभिषेचनञ्च

अथ परिश्रितस्याग्नेरुत्तरतः पूर्वतो वाऽष्टौ कलशान् स्थापयित्वा यथाविधि संपूजयेत् । तत्र प्रथम कलशे— (दक्षिणत उत्तरवृद्ध्या कार्या)

अब घेरिएको अग्निको उत्तरतिर वा पूर्वतिर आठ कलश स्थापना गरी यथाविधि पूजा गर्नुपर्छ । त्यहाँ पहिलो कलशमा— (दक्षिणबाट उत्तरतिर बढ्ने क्रमले गर्नुपर्छ)

ॐ तत्त्वा॑ यामि॒ ब्ब्रह्म्म॑णा॒ व्वन्द॑मान॒स्त्तदा शा॑स्त्ते॒ यज॑मानो ह॒विर्ब्भिः॑। अहे॑डमानो व्वरुणे॒ह बो॒द्ध्युरु॑शᳮस॒ मा न॒ऽआयुः॒ प्प्रमो॑षीः᳥ ॥

इति वरुणं ब्राह्मीम् इन्द्रम् आवाह्य पञ्चोपचारैः संपूजयेत् । द्वितीयकलशे—

— यसरी वरुण, ब्राह्मी र इन्द्रको आवाहन गरी पञ्चोपचारले पूजा गर्नुपर्छ । दोस्रो कलशमा—

ॐ नमो॑ऽस्त्तु स॒र्प्पेब्भ्यो॒ ये के च॑ पृथि॒वीमनु॑। येऽ अ॒न्तरि॑क्षे॒ ये दि॒वि तेब्भ्यः॑ स॒र्प्पेब्भ्यो॒ नमः॑॥

इति नागान् माहेश्वरीम् अग्निम् आवाह्य संपूजयेत् । तृतीयकलशे—

— यसरी नाग, माहेश्वरी र अग्निको आवाहन गरी पूजा गर्नुपर्छ । तेस्रो कलशमा—

ॐ ऋ॒ता॒षाडृ॒तधा॑मा॒ग्ग्निर्ग्ग॑न्ध॒र्व्वस्त्तस्यौष॑धयोऽप्प्स॒रसो॒ मुदो॒ नाम॑। स न॑ऽइ॒दम्ब्रह्म्म क्ष॒त्रम्पा॑तु॒ तस्म्मै॒ स्वाहा॒ व्वाट्ट्ताब्भ्यः॒ स्वाहा॑ ॥

इति अप्सरसः कौमारीं यमम् आवाह्य पूजयेत् । चतुर्थे—

— यसरी अप्सरा, कौमारी र यमको आवाहन गरी पूजा गर्नुपर्छ । चौथोमा—

ॐ ब्रह्मयज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्विशीमतः सुरुचो व्वेनऽआवः । स बुध्न्याऽउपमाऽअस्य व्विष्ठाः सतश्चयोनिमसतश्चव्विवः ॥

इति ब्रह्माणं वैष्णवीं निऋर्तिम् आवाह्य संपूजयेत् । पञ्चमे—

— यसरी ब्रह्मा, वैष्णवी र निऋर्तिको आवाहन गरी पूजा गर्नुपर्छ । पाँचौँमा—

ॐ व्विष्ण्णो॑ र॒राट॑मसि॒ व्विष्ण्णोः॒ श्नप्प्त्रे॑ स्त्थो॒ व्विष्ण्णोः॒ स्यूर॑सि॒ व्विष्ण्णोर्द्ध्रु॒वो᳖ऽसि॒। व्वै॒ष्ण्ण॒वम॑सि॒ व्विष्ण्ण॑वे त्त्वा॥

इति वामनं वाराहीं वरुणम् आवाह्य संपूजयेत् ।

— यसरी वामन, वाराही र वरुणको आवाहन गरी पूजा गर्नुपर्छ ।

षष्ठे—

ॐ मा न॑स्त्तो॒के तन॑ये॒ मा न॒ऽआयु॑षि॒ मा नो॒ गोषु॒ मा नो॒ऽअश्श्वे॑षु रीरिषः᳥। मा नो॑ व्वी॒रान्न्रु॑द्द्र भा॒मिनो॑ व्वधीर्ह॒विष्म्म॑न्तः॒ सद॒मित्त्वा॑ हवामहे॥

इति रुद्रम् ऐन्द्रीं वायुम् आवाह्य संपूजयेत् । सप्तमे—

— यसरी रुद्र, ऐन्द्री र वायुको आवाहन गरी पूजा गर्नुपर्छ । सातौँमा—

ॐ स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः᳥ सहस्रा॒क्षः᳣ स॒हस्र॑पात्। स भूमि॑ᳮ स॒र्व्वत॑ स्पृ॒त्त्वाऽत्त्य॑तिष्ट्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥

इति अष्टचिरञ्जीविनं चामुण्डां सोमम् आवाह्य संपूजयेत् । अष्टमकलशे—

— यसरी आठ चिरञ्जीवी, चामुण्डा र सोमको आवाहन गरी पूजा गर्नुपर्छ । आठौँ कलशमा—

ॐ श्रीश्चतेलक्ष्मीश्चपत्क्न्यावहोरात्रेपार्श्वेनक्षत्राणिरूपमश्विनौव्यात्तम् । इष्णन्निषाणामुम्मऽइषाणसर्वलोकम्मऽइषाण ॥

इति लक्ष्मीं महालक्ष्मीम् ईशानम् आवाह्य संपूज्य धूपदीपनैवेद्यदक्षिणान्तं कुर्यात् । अथ कुम्भानां पुरस्तात् प्रागग्रान् कुशानास्तीर्य तेषु स्वयं स्थितो ब्रह्मचारी (प्राञ्चि उदञ्चि वा कर्माणि भवन्तीति न्यायात्) दक्षिणस्य प्रथमत्वं सूत्रकारेणोपात्तं तस्मादित्येवं क्रमेण प्रथमादुदकुम्भादप आदत्तेऽनेन मन्त्रेण । येऽअप्स्वन्तरिति प्रजापतिऋर्षिरतिजगतीछन्द आपो देवता अपामादाने विनियोगः ।

— यसरी लक्ष्मी, महालक्ष्मी र ईशानको आवाहन गरी पूजा गरेर धूप, दीप, नैवेद्य र दक्षिणासम्मको काम गर्नुपर्छ ।

ॐ येऽअप्स्वन्तरग्नयः प्रविष्टा गोह्यऽउपगोह्यो मयूखो मनोहाऽस्खलोविरुजस्तनूदूखुरिन्द्रियहा तान्विजहामि यो रोचनस्तमिह गृह्णामि ।

इति प्रथमोदककुम्भाद्दक्षिणचुलुकेन अपो गृहीत्वा आत्मानमभिषिञ्चति

तेन मामिति

मन्त्रेण । तेनेति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्द आपो देवता अभिषेचने विनियोगः ।

ॐ तेन मामभिषिञ्चामि श्रियै यशसे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय इति ॥१॥

अथ द्वितीयोदककुम्भात् पूर्ववत्

अब दोस्रो जलको घडाबाट पहिलेजस्तै

“येऽअप्स्वन्तरिति”

जलादानम् अभिषिञ्चने तु मन्त्रविशेषः । येनेति प्रजापतिऋर्षिरनुष्टुप्च्छन्द आपो देवता अभिषेचने विनियोगः ।

ॐ येन श्रियमकृणुतां येनावमृशताᳩसुराम् । येनाक्ष्यावभ्यषिञ्चतां यद्वां तदश्विना यशः ॥ २ ॥

इति । अथ तृतीयोदककुम्भात्

— यति । अब तेस्रो जलको घडाबाट

“येऽअप्स्वन्तरिति”

पूर्ववदपो गृहीत्वा– आपो हि ष्ठेत्यादितिसॄणां सिन्धुद्वीपऋषिर्गायत्रीछन्द आपो देवता अभिषेचने विनियोगः ।

इत्यभिषिच्य ।

अथचतुर्थकुम्भात्

अब चौथो घडाबाट

“येऽअप्स्वन्तरिति”

पूर्ववज्जलमादाय –

ॐ यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒स्त्तस्य॑ भाजयते॒ह नः॑। उ॒श॒तीरि॑व मा॒तरः॑॥

इति सिञ्चेत् । अथ पञ्चमकुम्भात्

— यसरी सिञ्चन गर्नुपर्छ । अब पाँचौँ घडाबाट

“येऽअप्स्वन्तरिति”

पूर्वज्जलमादाय –

ॐ तस्म्मा॒ऽ अर॑ङ्गमाम वो॒ यस्य॒ क्षया॑य॒ जिन्न्व॑थ। आपो॑ ज॒नय॑था च नः᳥॥

इति अभिषिञ्चेत् । ततः षष्ठात् सप्तमात् अष्टमाच्चोदककुम्भात्

— यसरी अभिषेक गर्नुपर्छ । त्यसपछि छैटौँ, सातौँ र आठौँ जलको घडाबाट

“येऽअप्स्वन्तरिति”

मन्त्रेणापो गृहीत्वा तूष्णीम् अभिषेचनं कुर्यात् ।

मन्त्रले जल लिएर मौन रूपमा अभिषेक गर्नुपर्छ ।

(ठ) सहस्रधारास्नानम्

ततोऽभिषेकावशिष्टेन जलेन सहस्रधारां शिरसि धृत्वा स्नायात् ।

त्यसपछि अभिषेकबाट बाँकी रहेको जलले शिरमा हजार धारा राखेर स्नान गर्नुपर्छ ।

(ड) मेखलामोचनम्

अथ मेखलोन्मोकः । तत्र पूर्वधृतां मेखलां ब्रह्मचारी मन्त्रं पठन् स्वयमेव शिरोमार्गेण निस्सारयेत् । उदुत्तममिति शुनःशेपऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता मेखलोन्मोके विनियोगः ।

अब मेखला फुकाल्ने । त्यहाँ पहिले लगाइएको मेखला ब्रह्मचारीले मन्त्र पढ्दै आफैँ शिरतिरबाट निकाल्नुपर्छ ।

ॐ उदु॑त्त॒मँ व्व॑रुण॒ पाश॑म॒स्म्मदवा॑ध॒मँ व्वि म॑द्ध्य॒मᳮ श्श्र॑थाय। अथा॑ व्व॒यमा॑दित्त्य व्व्र॒ते तवाना॑गसो॒ऽअदि॑तये स्याम ॥

मेखलान्मुच्य दण्डं निधायेति सूत्रात् साहचर्याच्च दण्डमजिनं च तूष्णीं निधाय आचामेत् । ततः उपकल्पितमन्यद्वासस्तूष्णीं परिधाय आचम्य आदित्यमुपतिष्ठते मन्त्रेण ।

‘मेखला फुकाली दण्ड राखेर’ भन्ने सूत्र र साहचर्यबाट दण्ड र मृगछाला मौन रूपमा राखेर आचमन गर्नुपर्छ । त्यसपछि तयार गरिएको अर्को वस्त्र मौन रूपमा लगाई आचमन गरेर मन्त्रले सूर्यको उपस्थान गर्छ ।

(ढ) सूर्योपस्थानम्

उद्यन्भ्राजभृष्णुरिति प्रजापतिऋर्षिः शक्वरीछन्द आदित्यो देवता आदित्योपस्थाने विनियोगः ।

ॐ उद्यन्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्प्रातर्यावभिरस्थाद्दशसनिरसि दशसनिं मा कुर्वाविदन्मा गमय । उद्यन्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थाद्दिवा यावभिरस्थाच्छतसनिरसि शतसनिं मा कुर्वाविदन्मा गमय । उद्यन्भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात्सायं यावभिरस्थात्सहस्रसनिरसि सहस्रसनिं मा कुर्वाविदन्मा गमय ।

इति मन्त्रेण ऊर्ध्वबाहुः सूर्योपस्थानं कुर्यात् ।

— यस मन्त्रले हात माथि उठाएर सूर्यको उपस्थान गर्नुपर्छ ।

(ण) दधितिलप्राशनम्

ततो दधितिलान् दक्षिणहस्तगतसोमतीर्थेन प्राश्य जटालोमनखानि वापयित्वा स्नात्वाऽचम्य ततः द्वादशाङ्गुल—दशाङ्गुल—अष्टाङ्गुलदीर्घेण कनिष्ठिकाग्रस्थूलेन उदुम्बरकाष्ठेन ब्राह्मणक्षत्रियविशां क्रमेण दन्तधावनं कुर्यात् ।

त्यसपछि दही र तिल दाहिने हातको सोमतीर्थले प्राशन गरी जटा, रौँ र नङ काटेर स्नान गरी आचमन गर्नुपर्छ । त्यसपछि बाह्र, दश र आठ औँला लामो, कान्छी औँलाको टुप्पोजत्रो मोटो उदुम्बर (गुलर) को दातिउनले ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यले क्रमैसँग दन्तधावन गर्नुपर्छ ।

(त) दन्तधावनम्

अन्नाद्यायेत्याथर्वणऋषिरनुष्टुप्छन्दः सोमो देवता दन्तधावने विनियोगः ।

ॐ अन्नाद्याय व्यूहध्वᳩसोमो राजाऽयमागमत् । स मे मुखं प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च ।

॥इति ॥

(थ) स्नानम्

तत आचम्य सुगन्धिद्रव्ययुक्तेन कटुतैलयवादिचूर्णेन शरीरोद्वर्तनं कृत्वा तप्तोदकेन सशिरस्कं स्नात्वाऽचम्य चन्दनाद्यनुलेपनं गृहीत्वा ग्रहवेदीसमीपमागत्य उपविश्य अनुलेपनेन हस्तावुपलिप्य नासिकयोर्मुखस्य चोपगृह्णीते मन्त्रेण ।

त्यसपछि आचमन गरी सुगन्धित द्रव्यसहितको तोरीको तेल र जौको पिठोले शरीरमा उबटन लगाएर तातो जलले

(द) चन्दनोपसङ्ग्रहणम्

प्राणापानाविति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दः प्राणापानादिलिङ्गोक्ता देवता चन्दनोपसङ्ग्रहणे विनियोगः ।

ॐ प्राणापानौ मे तर्पय ।

नासिकायाम् ।

नाकमा ।

चक्षुर्मे तर्पय ।

चक्षुषोः ।

आँखामा ।

श्रोत्रं मे तर्पय ।

श्रोत्रयोः ॥
। इति ॥
ततोऽपसव्यं विधाय पाणी प्रक्षाल्य तदवनेजनं दक्षिणाभिमुखः पितृतीर्थेन दक्षिणस्यां दिशि निषिञ्चेत् । पितर इति प्रजापत्यश्विसरस्वतीन्द्राऋषयो यजुश्छन्दः पितरो देवता निषेचने विनियोगः ।

कानमा ॥
। यति ॥
त्यसपछि अपसव्य गरी हात पखाली त्यसको अवनेजन दक्षिणतिर मुख फर्काई

“ॐ पितरः शुन्धध्वम्”

इति पाण्योरवनेजनजलं भूमौ निषिञ्चेत् । पित्र्यत्वात्सव्येनोदकस्पर्शः । ततश्चन्दनादिना सुगन्धिद्रव्येण गात्राण्यनुलिप्य

— यसरी हात पखालेको जल भुइँमा सिञ्चन गर्नुपर्छ । पित्र्य भएकाले सव्यले जल छुनुपर्छ । त्यसपछि चन्दन

“सुचक्षा”

इति मन्त्रं जपेत् ।

— यो मन्त्र जप्नुपर्छ ।

(ध) मन्त्रजपः

सुचक्षा इति प्रजापतिऋर्षि यजुश्च्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता जपे विनियोगः ।

ॐ सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूयासᳩसुवर्चा मुखेन सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासमिति ।

(न) अधोवासः परिधानम्

अथोपकल्पितमहतं वासः परिधत्ते । परिधास्यै इत्याथर्वणऋषिः पंक्तिश्छन्दो वासो देवता वस्त्रपरिधाने विनियोगः ।

ॐ परिधास्यै यशोधास्यै दीर्घायुत्वाय जरदष्टिरस्मि । शतं च जीवामि शरदः पुरूची रायस्पोषमभिसंव्ययिष्ये ॥

(प) उत्तरीयपरिधानम्

अथोत्तरीयम् । यशसामेत्याथर्वणऋषिः पंक्तिश्छन्दो लिङ्गोक्ता देवता उत्तरीयपरिधाने विनियोगः ।

ॐ यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती । यशो भगश्च माऽविन्दद्यशो मा प्रतिपद्यताम् ॥

इति एक एव वासश्चेत्तदा पूर्वस्योत्तरवर्गेण आच्छादयीत ।

(फ) द्वितीययज्ञोपवीतधारणम्

ततो द्विराचम्य द्वितीययज्ञोपवीतधारणं कुर्यात् ।

त्यसपछि दुई पटक आचमन गरी दोस्रो यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्छ ।

“ब्रह्मचारिण एकं तु स्नातकस्य द्वे बहूनि वा”

इति वचनात् । धारणमन्त्रस्तु पूर्ववत् ।

— यस वचनअनुसार । धारणको मन्त्र भने पहिलेजस्तै ।

(ब) पुष्पमालाग्रहणम्

तत आचम्य सुमनसो गृह्णाति । या आहरदिति भरद्वाजऋषिरनुष्टुप्छन्दः सुमनसो देवता पुष्पग्रहणे विनियोगः ।

ॐ याऽआहरज्जमदग्निः श्रद्धायै मेधायै कामायेन्द्रियाय । ता अहं प्रतिगृह्णामि यशसा च भगेन च ।

अथाबध्नीते । यद्यशोप्सरसामिति भरद्वाजऋषिरनुष्टुप्छन्दः सुमनसो देवता पुष्पमालाबन्धने विनियोगः ।

ॐ यद्यशोऽप्सरसामिन्द्रश्चकार विपुलं पृथु तेन संग्रथिताः सुमनस आवध्नामि यशो मयि ।

(भ) उष्णीषेण शिरोवेष्टनम्

अथोष्णीषेण शिरो वेष्टयेत् । युवा सुवासा इति अङ्गिराऋषिर्बृहतीछन्दो बृहस्पतिर्देवता शिरोवेष्टने विनियोगः ।

ॐ युवा सुवासाः परिवीतऽआगात्स उ श्रेयान् भवति जायमानः । तं धीरासः कवयऽउन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः ॥

(म) अन्यानि कञ्चुकादीनि वासांसि कुण्डलादीनि अलङ्करणानि च

ततोऽन्यान्यपि कञ्चुकादीनि वासांसि परिधाय कर्णवेष्टकौ परिधत्ते । अलङ्करणमिति प्रजापतिऋर्षिः यजुश्च्छन्द अलङ्करणं देवता अलङ्करणे विनियोगः ।

ॐ अलङ्करणमसि भूयोऽअलङ्करणं भूयात् ।

मन्त्रेण कुण्डले कर्णयोर्ददाति । अथाक्षिणो अञ्जने– वृत्रस्येति प्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्दः अञ्जनं देवता अक्ष्यञ्जने विनियोगः ।

ॐ वृत्रस्यासि कनीनकश्चक्षुर्द्दाऽअसि चक्षुर्मे देहि ।

(य) आदर्शप्रेक्षणम्

तत आत्मानमादर्शे प्रेक्षते । रोचिष्णुरितिप्रजापतिऋर्षिर्यजुश्छन्द आदर्शो देवता आदर्शप्रेक्षणे विनियोगः ।

ॐ रोचिष्णुरसि ।

(र) छत्रग्रहणम्

ततश्छत्रं प्रतिगृह्णाति । बृहस्पतेश्छदिरिति गौतम ऋषिर्बृहतीछन्दः छत्रं देवता छत्रग्रहणे विनियोगः ।

ॐ बृहस्पतेश्छदिरसि पाप्मनो मामन्तर्द्धेहि तेजसो यशसो मामन्तर्द्धेहि ॥

(ल) उपानत्प्रतिमोके

तत उपानहौ युगपत्प्रतिमुञ्चते । प्रतिष्ठे स्थ इति जमदग्निऋर्षिर्विराट्छन्दो लिङ्गोक्ता देवता उपानत्प्रतिमोके विनियोगः ।

ॐ प्रतिष्ठेस्थो विश्वतो मा पातम् ।

(व) दण्डग्रहणम्

ततो वैणवं दण्डमादत्ते । विश्वाभ्य इति याज्ञवल्क्यऋषिर्यजुश्छन्दो दण्डोदेवता दण्डग्रहणे विनियोगः ।

ॐ विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्परिपाहि सर्वतः ।

इति मन्त्रेण दण्डग्रहणं कुर्यात् । ॥
इति समावर्तनम् ॥
ततश्चतुः स्वस्त्यादि सर्वं कर्म समाप्य पूर्णपात्रादि दानं कुर्यात् ।

— यस मन्त्रले दण्ड ग्रहण गर्नुपर्छ । ॥
यति नै समावर्तन ॥
त्यसपछि चतुःस्वस्ति आदि सबै

(श) पूर्णपात्रदानम्

ॐ अद्येत्यादि देशकालौ स्मृत्वा अमुकगोत्र अमुकप्रवर अमुकशर्माहं विहितस्य समस्तकर्मणः परिपूर्णता– सिद्ध्यर्थमिदं तण्डुलपूरितपूर्णपात्रं प्रजापतिदैवतं सुपूजिताय अमुकगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं

अथ देशान्तरम्

वशिष्ठ उवाच –

गर्भाष्टमेऽष्टमे वापि व्रतबन्धे कृते द्विज । मातरं पितरं नत्वा गतो देशान्तरं सुतः ॥१॥

सुत उवाच –

श्रृणु मातर्मयोक्तं यदहं यास्ये वनान्तरे । यत्रैव शारदा देवी वरार्थे प्रार्थयाम्यहम् ॥२॥
गुरुसेवा कृते तस्मिन्काश्मीरे देशशोभने ॥

विद्यासङ्ग्रहणं कृत्वा ह्यागमिष्ये पुनर्गृहम् ॥३॥

मातोवाच–

बालतोऽपि मया पुत्र पालितं कष्टतः सदा ॥
वृद्धावस्थात्वहं जाता पुत्र त्वं पालनं कुरु ॥४॥
इदं कर्म परित्यज्य कथं यास्यसि काननम् ॥

सुत उवाच –

ब्रह्मचर्ये कृते तस्मिन्गुरोः शुश्रूषपूर्वकम् ॥ ५॥
संस्नाप्य सर्वतीर्थेषु ह्यागमिष्ये पुनर्गृहम् ॥
उद्धरेत्सप्तगोत्राणि तीर्थानि भ्रमतो बहु ॥
आगमिष्ये तथा मातः पञ्चविंशतिमध्यतः ॥६॥

मातोवाच—

देशान्तरं महादुःखं महाघोरं च दारुणम् । शीतवातातपश्चैव क्षुत्तृड्भ्यां पीड्यते सुत ॥७॥

पितोवाच–

कन्दमूलफलाहारं भूमिशय्या निरालयम् ॥
वने कष्टं सदादुःखं गृहे तिष्ठ सदा सुत ॥८॥

सुत उवाच –

धन्या माता पिता धन्यो यस्य पुत्रो व्रताश्रितः ॥
पितॄणां तारको यस्तु दशपूर्वं दशापरम् ॥९॥

मातोवाच –

देशान्तरं न याहीति महाघोरं च दारुणम् ॥
दुर्गमं पर्वतं शैलं दुर्गमं च हिमालयम् ॥१०॥

पितोवाच –

सिंहव्याघ्रोगजक्रोडचौरतस्करकैर्वृतम् । बहुकष्टं निराहारो न याहीति वनान्तरम् ॥११॥

सुत उवाच –

जातोऽहं ब्रह्मवंशेऽस्मिन् कुलीनस्तव पुत्रकः ॥
करिष्येऽहं व्रतं सर्वं पितृवर्गस्य तारणम् ॥१२॥

पितोवाच –

कष्टेन पालितः पुत्र आत्मार्थे तु मया सुतः । त्वयि देशान्तरे याते मम पुत्रक का गतिः ॥१३॥

मातोवाच –

दश मासे धृते गर्भे जितं निद्राक्षुधादिकम् । त्वयि देशान्तरे याते का गतिर्मम पुत्रक ॥१४॥

सुत उवाच –

पञ्चविंशे च सम्पूर्णे वनवासी जितेन्द्रियः ॥
व्रतं करिष्ये येनैव तेन तारयते पितॄन् ॥१५॥

मातोवाच –

दुर्गमं पर्वतं शैलं दुर्गमं च हिमालयम् ॥
दुर्गमा शारदा देवी दुर्गमं वनगह्वरम् ॥१६॥

पितोवाच –

दुर्गमः काश्मीरो देशो विद्यासङ्ग्रहणं तथा ॥
दुर्गमा गुरुसेवा च देशे देशे च दुर्गमम् ॥१७॥
मां त्यक्त्वाऽतो न याहीति बालबुद्धिपरिग्रह ।

(ष) गोदानम्

तत आचार्यं सम्पूज्य वरं दद्यात् । (गौर्ब्राह्मणस्य वरमुच्यते) सङ्कल्पः अद्येहामुकोऽहं मम कृतस्य समावर्तनकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थं (साद्गुण्यार्थम्) इमां गां गोनिष्क्रयीभूतं सुवर्णं वा वररूपेणाचार्याय तुभ्यं संप्रददे । इति ।

त्यसपछि आचार्यको पूजा गरी वर दिनुपर्छ । (गाईलाई ब्राह्मणको वर भनिन्छ)

त्वां विना मम वंशस्य नाशमायाति पुत्रक ॥१८॥

सुत उवाच –

द्वादशे वर्षसम्पूर्णे गुरुसेवा कृते मया ॥
आगमिष्ये व्रते पूर्णे पुनश्च स्वगृहं प्रति ॥१९॥

मातोवाच –

गृहे सत्यं गृहे धर्मो गृहे चेन्द्रियनिग्रहः ॥
गृहे विद्या गृहे लक्ष्मीर्गुरुसेवा गृहे भवेत् ॥२०॥

पितोवाच –

गुरुः स्वगुरुरेवान्ये गुरवश्चैव बान्धवाः । तेषां वाक्यावमानेन दुःखं चैव पदे पदे ॥२१॥
गतेऽरण्ये त्वयि प्राप्ते रुदन्ति पितृमातरः ॥
महाभारं परित्यज्य कथं यातोऽसि मे सुत ॥२२॥
रुदन्ति बान्धवाः सर्वे हाहा बालकुमारकः । रुदन्ति गुरवस्तत्र स्वजनाः भृत्यवर्गकाः ॥२३॥

आचार्य उवाच –

देहि पित्रोरिदं कष्टं किं स्वर्गं पितृदैवतम् । का गतिश्च भवेत्पुत्र पित्रोः सन्तोषणं विना ॥ २४ ॥
माता गङ्गा समा तीर्थं पिता पुष्करमेव च । गुरुः केदारकं तीर्थं माता तीर्थं पुनः पुनः ॥ २५ ॥
माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थं स्वजनबान्धवाः ॥
वचने वचने तीर्थं गुरुमभ्यागतं परम् ॥ २६ ॥
एतद्वाक्यं ममैवोक्तं जानीहि हितकारणम् ॥
उत्साहं वृद्धिमाङ्गल्यं कुरु पुत्र गृहे वसन् ॥ २७ ॥
हर्षिता यस्य माता च पिता हर्षेण संयुतः । सहर्षा बान्धवा भृत्या वादित्रं बहुवादितम् ॥ २८ ॥
भक्ष्यं भोज्यं लेह्य पेयं चोष्यं च विविधं रसम् । भोगं तु कारयामास बालकं परिचारकाः ॥ २९ ॥
भरणं पोषणं चैव भोजनं रससंयुतम् । कारितामेव भो तात पितृदेव नमोऽस्तु ते ॥ ३० ॥
गुरुणा सर्वशास्त्राणि दत्तानि ज्ञानवृद्धये ॥
गुरुसन्तोषणार्थाय दक्षिणां दातुमुत्सहे ॥ ३१ ॥
द्वादशो वार्षिकश्चैव व्रतपूर्णाय दक्षिणा ॥
हिताय मम भो तात दीयते गौः सदक्षिणा ॥ ३२ ॥

॥ इति देशान्तरं शुभम् ॥

॥ यति नै देशान्तर शुभ ॥

तत आचार्यमुखात् स्नातको नियमान् श्रृणुयात् ।

त्यसपछि स्नातकले आचार्यको मुखबाट नियम सुन्नुपर्छ ।

(स) भूयसीदक्षिणा

ततो भूयसीं सङ्कल्प्येत् । अद्येहेत्यादि अमुकोऽहममुकनाम्नो ब्रह्मचारिणश्चूडोपनयनवेदारम्भसमावर्तनकर्मणां न्यूनातिरिक्तपरि– पूर्त्यर्थं साद्गुण्यार्थम् इमां भूयसीं दक्षिणां नानानामगोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दीनानाथेभ्यश्च विभज्य दास्ये । तथा एतर्त्कमणः साङ्गफलप्राप्त्यर्थं साद्गुण्यार्थं यथोपपन्नेन सिद्धान्नेनामान्नेन वा यथासङ्ख्यकान् ब्राह्मणान्भोजयिष्ये । ॥
इति ॥
स्नातकस्य नियमान् वक्ष्यामः इति सूत्रम् । नृत्यगीतवादित्राणि न कुर्यात् । नृत्यं तालाद्यनुकार्यगविक्षेपः । गीतं तालोपनिबद्धषड्जादिस्वरविशेषरागध्वनिः । वादित्रं तालाद्यनुकारिचतुर्विधम् । एतानि स्वयं न कुर्यात् । नृत्यादिप्रयुक्तानन्यान् द्रष्टुं च न गच्छेत् । क्षेमे रात्रौ ग्रामान्तरं न गच्छेत् । क्षेमे राजादिभयराहित्ये सति रात्रौ ग्रामाद् ग्रामान्तरं न गच्छेत् न च धावेत् । उदपानावेक्षणवृक्षारोहरणफलप्रपतनसन्धिसर्पणविवृतस्नानविषमलंघनशुक्रवचनसन्ध्यादित्यप्रेक्षणभिक्षणानि न कुर्यात् । अस्यार्थः – उदपानं कूपादि तस्योपरिष्टात्कौतुकादिना अधोमुखो भूत्वा अवेक्षणं दर्शनं न कुर्यात् । वृक्षारोहणं शिखराद्यारोहणं फलप्रपतनं वृथाऽपक्वफलत्रोटनम् । सन्धिसर्पणं सन्धिः कुद्वारं जीर्णद्वारं तेन सर्पणं गमनं न कुर्यात् । यद्वा सन्ध्यासु सन्ध्यामनुपास्य सर्पणमध्वगमनं न कुर्यात् । अथवा अनुरक्तयोः पुत्रजनकयोः मित्रयोः दंपत्योः भ्रात्रोर्वा ऐक्यं सन्धिस्तत्र भेदाय मध्ये गमनं न कार्यम् । विवृतस्नानं– नग्नस्नानं विषमलंघनं– पर्वतगर्त्तादेलङ्घनं शुक्रवचनं– लज्जाकरामङ्गलकरदुःखकरेति त्रिविधं निष्ठुरवाक्यं सन्ध्यादित्यप्रेक्षणं– त्रिषु सन्ध्यासु आदित्यावलोकनं तदुक्तं –

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कथञ्चन । नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्ये नभसोगतम् ॥

इति । भिक्षणं सिद्धान्नयाचनम् एतानि क्षेमे सति न कुर्यात् । वर्षत्यप्रावृतो ब्रजेत् । देवे इन्द्रे वर्षति सति सूर्ये तपति सति अप्रावृतः अनाच्छादितः सन् – अयमिति प्रजापतिऋर्षिर्जगतीछन्दः बज्रो देवता वृष्टिजपे विनियोगः ।

— यति । ‘भिक्षण’ अर्थात् पकाएको अन्न माग्नु — यी क्षेम हुँदा गर्नुहुँदैन । वर्षा हुँदा नओढी हिँड्नुहुँदैन

ॐ अयम्मे वज्रः पाप्मानमपहनत् ।

इमं मन्त्रं पठन् ब्रजेत् गच्छेत् । अप्स्वात्मानं न वीक्षेत् । अप्सु जलेषु आत्मानं प्रतिबिम्बितं मुखं न पश्येत् । तच्च तैलादिष्वप्युपलक्षणं घृते तु छायादर्शनं कर्त्तव्यमेव । अजातलोम्नीं विपुंसी षण्ढं च नोपहसेत् । अजातलोम्नीं समयेऽप्यनुत्पन्नलोम्नीं विपुंसी पुरुषचिह्नां श्मश्वादियुक्तां स्त्रियं नोपहसेत् न च गच्छेत् । षण्ढं नपुंसकं च नोपहसेत् दोषाधिक्यायैतत् । न गच्छेद् गुर्विणीं षण्मासोपरि सद्यःप्रसूतां रजस्वलां निवृत्तरजस्कां वृद्धां च नोपगच्छेत् । विजन्येति गुर्विणीं प्रतिब्रूयात् । सकुलमिति नकुलं ब्रूयात् । कपालं कर्परं मनुष्यादिशिरः भगालमिति ब्रूयात् । इन्द्रधनुर्मणिधनुरिति ब्रूयात् । गां धयन्तीं परस्मै नाचक्षीत । स्ववत्सं पाययन्तीं गां गौस्ते पाययति वत्समिति परस्मै न वदेत् । उर्वरायां सस्यवत्यां भूमौ उत्सर्पन् गच्छन् तिष्ठन् मूत्रपुरीषे न कुर्यात् । एतच्च फालकृष्ट भूमिमार्ग जीर्णदेवायतन प्राणितर्त्तादीनां अप्युपलक्षणार्थम् । स्वयं प्रशीर्णेन त्रुटितेन अयज्ञीयेन काष्ठेन गुदं प्रमृजीत तच्च लोष्ठादीनामप्युपलक्षणार्थम् । विकृतं वासो स्मृतिशिष्टाचाराभ्यां विरुद्धं नील्यादिरक्तवासो न परिदधीतेत्यर्थः । पालाशादिपुष्परक्तं काषायं वासस्तु परिदध्यादेव उपनिषद्वद्धं चैतत् काषायस्य प्राशस्त्यात् । दृढव्रतो वधत्रः स्यात् । दृढं स्थिरं प्रारब्धं कर्म यस्य असमाप्तकर्मा न स्यादित्यर्थः । वधात् घातान् आत्मानं त्रायते इति वधत्रः तच्च श्रृङ्गिनखिदंष्ट्रिभ्यः सम्भवति तेभ्यो रक्षां कुर्वीतेत्यर्थः । सर्वत आत्मानं गोपायेत् । सर्वेषां स्वेषां परेषां वा मित्रमिव भूयात् । मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । इति स्मरणात् । इतिसाधारणशिक्षानियमाः ॥
अथ समावर्त्तनानन्तरं त्रिरात्रनियमाः – अमांसाशी भवेत् । मांसं न भक्षयेत् । अमृण्मयपायी । मृण्मयेन पात्रेण जलं न पिबेत् । एतच्चालाबुतुम्ब्यादीनामुपलक्षणम् । स्त्रीशूद्रशवकृष्णशकुनिशुनामदर्शनमसंभाषणं च । स्त्री नारी शूद्रश्चतुर्थो वर्णः, शवो मृतकः, कृष्णशकुनिः काकः, श्वा कुक्कुरः, एतेषां दर्शनं भाषणं च त्रिरात्रं वर्जयेत् । शवशूद्रसूतकान्नानि नाद्यात् । शवान्नं मृतसूतकान्नं शूद्रान्नं सूतकान्नं जाताशौचकान्नं च नाद्यात् । मूत्रपुरीषष्ठीवनानि आतपे सूर्यसंमुखे न कुर्यात् । सूर्याच्चात्मानं नान्तर्दधीत । छत्रवस्त्रादिना आत्मानं शरीरं न गोपायेत् । तप्तोदकेनार्थान्कुर्वीत । शौचादीन् तप्तजलेन कुर्यादित्यर्थः । अवज्योत्य रात्रौ भोजनं कुर्यात् । दीपादिप्रज्वलय्य भोजनं कुर्यान्नान्धकार इत्यर्थः । सत्यमेव वचनं वदेत् । अनृतं मिथ्याभाषणं न कुर्यात् । एवं शिक्षयित्वा एतान्नियमान् करिष्यामीति वटुमवधार्य आश्रर्यः एनं वटुं स्वपादयोः पातयित्वा पूर्णाहुतिं जुहुयात् ।

यो मन्त्र पढ्दै हिँड्नुपर्छ । जलमा आफ्नो प्रतिबिम्ब हेर्नुहुँदैन ।

(ह) नवग्रहादीनां विसर्जनं कर्मसर्वाङ्गपूर्त्यै विष्णोः स्मरणञ्च

नवग्रहादीनां विसर्जनमन्त्रः

नवग्रह आदिको विसर्जन मन्त्र

ॐ उस्रा॒वेतं धूर्षाहौ यु॒ज्येथा॑मन॒श्रूऽअवी॑रहणौ ब्रह्मचोद॑नौ । स्व॒स्ति यज॑मानस्य गृ॒हान् गच्छतम् ॥
यान्तु देवगणाः᳣ सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् । इष्टकामसमृद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥
गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थानं परमेश्वर । यत्र ब्रह्मादयो देवास्तत्र गच्छ सुरेश्वर ॥

इति ॥
अथ कर्मसर्वाङ्गपूर्त्यै ॐ तत्सत् ।

— यति ॥
अब कर्मको सर्वाङ्ग पूर्तिका लागि ॐ तत्सत् ।

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥

ॐ अच्युताय नमः ३ ।

प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु च । स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्णं स्यादितिश्रुतिः ॥

ॐ विष्णवे नमः ३ । ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां दत्वा अभिषेकतिलकरक्षाबन्धनादिकं कुर्यात् । हरिद्रा = बेसार मङ्गलद्रव्याणि = माङ्गलिक पदार्थहरू क्षिप्त्वा = राखेर, फ्याँकेर पोटलिका = पोको निर्ममेत् = बनाओस् अहते वाससी = पछारेको धोती र उपर्ना शाला = घर, भवन, मण्डप त्र्येणी शलली = तीनठाउँमा सेतो भएको दुम्सीको काँडो क्षुरः = छुरा आनडुहम् = वाच्छाको (वहरको) गोमयम् = गोवर नवनीतं घृतम् = नौनी घिउ नापितः = हजाम, नाउ, केश काट्ने मानिस आर्द्रीकृत्य = भिजाएर

वपनार्थम् = केश काट्न वा मुन्डन गर्नका लागि पल्वले = तलाउमा अङ्के = काखमा परिष्कृतम् = संस्कार गरिएको तिग्मधारम् = धारिलो वा तिखो धार भएको ताम्रमयः = तामाको लौहः = फलाम उन्दनम् = भिजाउनु विनयनम् = पृथक् पृथक् गर्नु वा अलग पार्नु कुशतरुणान्तर्धानम् = कुशका टुक्रा केशभित्र राख्नु निक्षेपणम् = फ्याँक्नु कौपीनम् = लँगौटी अजिनम् = मृगचर्म मेखला = कन्धनी, काञ्ची माणवकः = वटुक, बालक अञ्जलिः = अन्जुली आलम्भनम् = छुनु प्रैषवाक्यानि = शिक्षाका वचनहरू अभिवादनम् = दण्डवत्, प्रणाम, नमस्कार विमार्जनम् = धुनु वा पखाल्नु आलम्बनम् = आश्रय, सहारा, अवलम्ब अग्निपरिसमूहनम् = अग्निलाई समृद्ध (शक्तिशाली) गराउनु मुखविमर्शनम् = मुख पुछ्नु अङ्गालम्भनम् = शरीरका अङ्गहरूलाई छुनु मेखलामोचनम् = मेखला फुकाउनु प्राशनम् = खानु शिरोवेष्टनम् = टोपी, फेटा कञ्चुकम् = कोट, चोलो कुण्डलम् = कुण्डल आदर्शम् = ऐना प्रेक्षणम् = हेर्नु

ग्रहणम् = लिनु प्रतिमोकम् = फुकाउनु उपानहौ = जुत्ता प्रतिमुञ्चते = फुकाल्छ सन्धिसर्पणम् = जीर्णद्वारगमन, वा भत्केका थोत्रा ढोकामा जाने काम समावर्तनम् = स्नान उत्सर्पन् = हिँड्दै अमांसाशी = मासु नखाने भवेत् = होओस्

१. जूटिकाबन्धने पोटलिकायां कानि द्रव्याणि निक्षिप्यन्ते ? २. चूडायामावश्यकान्युपकरणानि कानि ? ३. चूडोपनयनादिकर्मसु ब्राह्माणानामाचार्यः को भवति ? ४. अस्मिन् कर्मणि आचार्यो वटुं किं शिक्षयति ? ५. गुरोरभिवादनप्रकारो वर्ण्यताम् ? ६. ॐ इयं दुरुक्तं परिवाधमाना ... मन्त्रोऽयं कस्मिन् कर्मणि विनियुज्यते ? ७. सूत्रानुसारं ब्राह्मणस्य भिक्षायाचनवाक्यं प्रदर्शयत ? ८. ब्रह्मचारिणे कथं वेदोऽध्यापनीयः ? ९. केऽध्ययननियमाः ? १०. समावर्तनकर्मणि विशेषोपकल्पनीयानि वस्तूनि कानि ? ११. समावर्तनकर्मणि अग्नेर्नाम किम् ? पूजनमन्त्रश्च कः ? १२. यथाग्रन्थं मेखलाबन्धनविधिं वर्णयत । १३. वटुः कं मन्त्रं पठन् कस्मिन्मार्गेण मेखलां मोचयति निस्सारयति वा ? १४. ब्राह्मणक्षत्रियविशां दन्तधावनकाष्ठं तस्य प्रमाणञ्च प्रदर्शयत ? १५. यशसा मा द्यावापृथिवी ... ॥
यज्ञोपवीतं ... ॥
मन्त्रयोरनयोर्विनियोगस्थलं निर्दिश्यताम् ? १६. सूत्रानुसारं स्नातकस्य नियमान् वर्णयत ? १७. किमर्थं शिखारक्षणं केशादिकर्तनञ्च कर्तव्यम् ? ग्रन्थाधारेण प्रस्तूयत । १८. चूडाकर्म कदा भवति ? शास्त्रवचनानि च विलिखत । १९. आघाराज्यभागदेवानां नामानि लिखत । २०. त्रैवर्णिकानाम् उपनयनकालो ग्रन्थाधारेण प्रदर्शयत ।

२१. पञ्चभूसंस्काराणां नामानि लिखत । २२. विनियोगपूर्वकं वासःपरिधापनमन्त्रं प्रस्तूयत । २३. मेखलाबन्धनविधिं लिखत । २४. यज्ञोपवीतं धार्यते– दक्षिणांसोपरि, वामांसोपरि, कण्ठे । २५. ब्राह्मणः चर्म धारयति– रौरवं, ऐणेयम्, बस्तचर्म । २६. दण्डप्रमाणं तस्य जातं च विलिख्य सविनियोगं मन्त्रं प्रदर्शयत । २७. हृदयालम्भनमन्त्रं ग्रन्थाधारेण लिखत । २८. असञ्चरशब्दस्य कोऽर्थः ? २९. उपयमनकुशाः भवन्ति– त्रयः, पञ्चाशत्, त्रयोदश । ३०. पात्रासादनप्रकारो लेखनीयः । ३१. यथाग्रन्थं स्रुवसंस्कारं वर्णयत । ३२. त्रैवर्णिकानां सावित्रीदानप्रकारं प्रतिपादयत । ३३. अधीतानिराकरणे वटुः किं वाचयति ? ३४. समन्त्रं समिदाधानप्रकारं विलिखत । ३५. मान्यजनाभिवादने स्मृतिप्रमाणं किम् ? ३६. अभिवादनानर्हाः के ? श्लोकाधारेण लिखत । ३७. ब्रह्मचारिणो नियमान् प्रदर्शयत । ३८. वेदारम्भविषये महर्षेः गौतमस्य को विचारः ? ३९. स्मृतिवाक्यप्रदर्शनपूर्वकं समावर्तनकालं निरूपयत । ४०. अग्निपरिसमूहनवाक्यानि कानि ? ४१. कैः मन्त्रैः मुखविमर्शनं क्रियते ? ४२. अष्टकलशेषु प्रतिकलशं केषां देवानां पूजनं भवति ? यथाक्रमं विलिखत । ४३. क्षत्रियो दीर्घेण उदुम्बरकाष्ठेन दन्तधावनं करोति– दशाङ्गुल, अष्टाङ्गुल, द्वादशाङ्गुल । ४४. ॐ युवा सुवासा ... ॥
मन्त्रोऽयं कस्मिन् कर्मणि विनियुक्तः । ४५. स्नातकस्य नियमान् प्रतिपादयत ।

सामान्य प्रश्न र उत्तर

व्रतबन्धको तयारी सूची कहाँ छ?

तल जोडिएको व्रतबन्ध / उपनयन सामग्री सूची प्रयोग गर्नुहोस्।

विधिको क्रम सबै परिवारमा एउटै हुन्छ?

शाखा, कुलपरम्परा र स्थानीय चलनअनुसार प्रयोगमा भिन्नता हुन सक्छ। आफ्नो परम्पराको विधिसँग पाठ मिलाएर अध्ययन गर्नुहोस्।

सम्बन्धित पाठ र तयारी

स्रोत र सम्पादन

सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin

स्रोत: उपलब्ध गराइएको कर्मकाण्ड संस्कार पाठसंग्रह र अभिलेखित सन्दर्भ सामग्री।

परिचय, प्रश्नोत्तर र सन्दर्भ अद्यावधिक: 2026-10-29। मूल मन्त्रपाठको नयाँ शास्त्रीय समीक्षा भएको दाबी यस मितिले गर्दैन।

स्रोत, प्रकाशन र सम्पादन विधिबारे पढ्नुहोस्

आस्थाको उज्यालो,ज्ञानको अनन्त यात्रा।

संकल्प र पूजा सामग्री

अमेरिका र क्यानडाको लागि संकल्प

पूजा सामग्री सूची

सनातन ज्ञानका आयामहरू

सोह्र संस्कार संग्रह

श्राद्ध विधि संग्रह

एकोदिष्ट श्राद्ध

पार्वण (महालय) श्राद्ध

तीर्थ श्राद्ध

आभ्युदयिक (नान्दी) श्राद्ध

वैदिक ज्ञान संग्रह

पूजाको तयारी,अब अझ सजिलो।

कर्मकाण्ड, अब तपाईंको मोबाइलमा।

जरा परम्परामा। यात्रा भविष्यतर्फ।

पूजाको तयारी,अब एकै ठाउँमा।

कुन पूजाको तयारी गर्दै हुनुहुन्छ?

सामान्य पूजा सामग्री

हवन तथा अग्निस्थापना

गणेश पूजा

रुद्राभिषेक

सत्यनारायण पूजा

पञ्चोपचार पूजा

षोडशोपचार पूजा

विवाह संस्कार

व्रतबन्ध तथा छेवर

नामकरण (न्वारन)

अन्नप्राशन (पास्नी)

जन्मोत्सव पूजा

चौरासी पूजा

गृहपूजा

गृहप्रवेश

शिलान्यास

सवारी पूजा

जन्म शान्ति

लाखबत्ती पूजा

श्राद्ध सामग्री

गाईदान

भाइटीका

दशैँ तथा दुर्गापूजा

व्रत तथा चाडपर्व

मिल्दो सूची भेटिएन।

यज्ञोपवीत (उपनयन) संस्कार

पढ्नुअघि बुझ्नुहोस्

उपनयनम् (व्रतबन्ध)

पाठः

(क) प्रायश्चित्तम्

(ख) प्रधानसङ्कल्पः

(ग) वासः परिधापनम्

(घ) मेखलाबन्धनम्

(ङ) अथाचाराद्यज्ञोपवीताष्टकदानम्

(च) यज्ञोपवीतधारणम्

(छ) मृगचर्मधारणम्

(ज) दण्डग्रहणम्

(झ) अञ्जलिपूरणम्

(ञ) सूर्यावलोकनम्

(ट) हृदयालम्भनम्

(ठ) रक्षणम्

(ड) अनुशासनशिक्षा

(ढ) लग्नगोदानम्

(ण) गुरोरभिवादनम्

(त) सावित्रीदानं मन्त्रदानं वा

(थ) गुरोरभिवादनं वटुशिक्षणञ्च

(द) समिदाधानम्

(ध) अद्भिरग्नेः पर्युक्षणम्

(न) मुखविमर्शनम्

(प) अङ्गालम्भनम्

(फ) तिलककरणम्

(ब) अग्न्यभिवादनम्

(भ) गुरोरभिवादनम्

(म) मान्यजनाभिवादनम्

(य) भिक्षादानम्

(र) वेदारम्भः

(ल) पूर्णपात्रदानसङ्कल्पः

(व) गणेशादीनां पूजनम्

(श) वेदाध्ययनम्

(ष) दक्षिणादानम्

–

समावर्तन (स्नातक) संस्कार

समावर्तन (स्नातक) संस्कार

आस्थाको उज्यालो,
ज्ञानको अनन्त यात्रा।

पूजाको तयारी,
अब अझ सजिलो।

पूजाको तयारी,
अब एकै ठाउँमा।