नेपाली समाजमा प्रचलित लाग्दो तिथि छोड्दो व्रत भन्ने लोकोक्ति के हो? श्राद्धादि कैले गर्ने? ब्रत कैले बस्ने?
पञ्चाङ्ग र तिथि
ज्योतिषशास्त्रमा पञ्चाङ्ग शब्दले पाँच अङ्गहरूको बोध गराउँछ। यी पाँच अङ्ग हुन् — तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण। जसरी भनिएको पनि छ —
तिथिवारं च नक्षत्रं योग: करणमेव च।
यत्रैतत् पञ्चकं स्पष्टं पञ्चाङ्गं तदुदीरितम् ।।
तिथि –
चन्द्रमाको एक कलालाई तिथि मानिन्छ। भचक्र (राशिचक्र) मा ३६० अंश हुन्छन् तथा तिथिहरूको संख्या ३० छ। अतः ३६०/३० = १२ अंशको एक तिथि हुन्छ। तिथिको मान चन्द्रमा र सूर्यको अंशमा अन्तर गर्दा प्राप्त हुन्छ। चन्द्रांश-सूर्यांश १२० = तिथि। जस्तै कर्कान्तको चन्द्रमा हो र तुलान्तको सूर्य। कर्कान्तको चन्द्रमाको अंश = १२० र तुलान्त सूर्यको अंश = २१०। यसमा अन्तर गर्दा २१०-१२० = ९० हुन्छ। यसलाई १२ ले भाग गर्दा भागफल ७ तथा शेष ६ = ७ १/२ अर्थात् अष्टमी तिथि आयो।
चन्द्रमा एक दिनमा आफ्नो परिक्रमण पथमा १३ अंश अगाडि बढ्छ र सूर्य एक दिनमा १ अंश चल्छ, जसले गर्दा सूर्यदेखि चन्द्रमाको दूरी १३-१ = १२ अंश बन्न पुग्छ। यो सूर्य र चन्द्रमाको गतिको अन्तर हो र यही तिथि हो। चन्द्रमाको अनियमित गतिका कारण कहिलेकाहीँ यति धेरै अन्तर हुन जान्छ कि एकैपटक तीन तिथिहरूको स्पर्श हुन्छ। त्यसबेला बीचको तिथिलाई क्षय तिथि भनिन्छ। यसैगरी असन्तुलित गतिका कारण जब एउटै तिथिमा तीन वारको स्पर्श हुन्छ, त्यसलाई वृद्धि तिथिको नामले चिनिन्छ।
एक चन्द्रमासमा दुई पक्ष शुक्ल र कृष्ण हुन्छन्। शुक्ल पक्ष जसलाई सुदी पनि भनिन्छ, यसको संक्षिप्त नाम शुदी हो तथा कृष्ण पक्ष जसलाई वदी पनि भनिन्छ, यसको संक्षिप्त नाम वदी हो। शुक्ल पक्षको अन्तिम १५औँ तिथिलाई पूर्णिमा अथवा पूर्णमासी भनिन्छ। यहाँ मासीको अर्थ महिना नभएर चन्द्रमा हो। अतः चन्द्रमा पूर्ण हुने भएकाले पूर्णमासी भनिएको हो। त्यसैगरी कृष्ण पक्षको अन्तिम तिथि ३० को नामले चिनिन्छ तथा अमावस्या तिथि भनिन्छ। अमावस्यामा सूर्य र चन्द्रमाको युति हुन्छ। चन्द्रमाको सोह्रौँ कला अमावस्या हो। यहीँ चन्द्रमाको यात्राको अन्तिम विन्दु हो। पुनः चन्द्रमा सूर्यबाट १२ अंशको दूरीमा जब पुग्छ, तब शुक्ल पक्षको प्रतिपदा हुन्छ। कृष्ण पक्षको प्रतिपदा तिथि १६औँ तिथि हो तथा पञ्चमी बीसौँ र अमावस्या तीसौँ तिथि हुन्।
तिथिहरू सूर्योदयदेखि सूर्योदयसम्म नचलेर एक निश्चित समयदेखि अर्को दिनको एक निश्चित समयसम्म रहन्छन्। प्रत्येक तिथिको अवधि समान हुँदैन। तिथिको वृद्धि वा क्षय हुनु स्थान विशेषको सूर्योदयका आधारमा हुन्छ। अमावस्या तिथि दुई प्रकारको हुन्छ — १. सिनीवाली तथा २. कुहू। सिनीवाली तिथि त्यसलाई भनिन्छ जुन चतुर्दशी तिथिले विद्ध अमावस्या हो, अर्थात् चतुर्दशी तिथि सूर्योदयकालपछि परेर पुनः अमावस्या आएमा सिनीवाली अमावस्या हुन्छ। अमावस्या तिथि प्रतिपदासँग युक्त भएमा अर्थात् सूर्योदयकालपछि अमावस्या तिथि परेर त्यसमा प्रतिपदा तिथि आएमा यसलाई कुहू अमावस्याको नामले चिनिन्छ।
नन्दा, भद्रा, जया, रिक्ता तथा पूर्णा यी ५ तिथिहरूका संज्ञा हुन्। जस्तै नन्दा तिथि प्रतिपदा, षष्ठी र एकादशी; भद्रा तिथि द्वितीया, सप्तमी र द्वादशी; जया तिथि तृतीया, अष्टमी र त्रयोदशी; रिक्ता तिथि चतुर्थी, नवमी र चतुर्दशी; यसैगरी पूर्णा तिथि पञ्चमी, दशमी र अमावस्या हुन्।
तिथिहरूका स्वामी देवता हुन्छन्। जस्तै प्रतिपदाका स्वामी अग्नि, द्वितीयाका ब्रह्मा, तृतीयाकी गौरी, चतुर्थीका गणेश, पञ्चमीका शेषनाग, षष्ठीका कार्तिकेय, सप्तमीका सूर्य, अष्टमीका शिव, नवमीकी दुर्गा, दशमीका काल, एकादशीका विश्वेदेव, द्वादशीका विष्णु, त्रयोदशीका काम, चतुर्दशीका शिव, पूर्णिमाका चन्द्रमा तथा अमावस्याका स्वामी पितृ हुन्। मुहूर्तचिन्तामणिका अनुसार तिथिहरूका स्वामी यस प्रकार छन् —
तिथीशा वह्निकौ गौरी गणेशोऽहिर्गुहो रवि:।
शिवो दुर्गान्तको विश्वे हरि: काम: शिव: शशी।। (मूहूर्तचिन्तामणि १।३)
सिद्ध तिथिहरू –
मङ्गलबार ३, ८, १३; बुधबार २, ७, १२; बिहीबार ५, १०, १५; शुक्रबार १, ६, ११ तथा शनिबार ४, ९, १४ तिथिहरू सिद्धि दिने तिथि भनिएका छन्।
तिथिहरूको वृद्धि एवं क्षय –
बाणवृद्धि रसक्षय:।।
यदि एकैपटक तीन तिथिहरूले स्पर्श गरे भने अवम तिथि हुन्छ। यदि एउटा तिथिले तीन वारलाई स्पर्श गर्यो भने वृद्धिगत तिथि हुन्छ। यी दुवै तिथिहरू अति निन्दित मानिन्छन्। यिनमा जुन कुनै माङ्गलिक कार्य गरिन्छ, त्यो आगोमा दाउरा जलेझैँ भष्म हुन्छ। प्रायः पाँच-पाँच घडीका दरले तिथिहरू बढ्छन् र छ-छ घडीका दरले घट्छन्।
तारिख र वार २४ घण्टाका हुन्छन्, तर तिथि सधैँ २४ घण्टाको हुँदैन। तिथिमा वृद्धि-क्षय हुन्छन्। कहिलेकाहीँ एउटा तिथि दुई दिनको हुन्छ, जसलाई तिथिको वृद्धि भनिन्छ। कहिले एउटा तिथिको लोप हुन्छ, जसलाई अवम तिथि भनिन्छ। यही अवस्था नक्षत्र तथा विष्कुम्भ आदि योगहरूको पनि हुन्छ। यसको कारण यो हो कि तारिख र वार सौरमानबाट हुन्छन्, जसमा २४ घण्टाको दिन हुन्छ, तर तिथि, नक्षत्र तथा विष्कुम्भ आदि योग चान्द्रमानबाट हुन्छन्। चान्द्रदिन २४ घण्टा ५४ मिनेटको हुन्छ। सौरदिन र चान्द्रदिनमा ५४ मिनेट अथवा प्रायः २ १/२ घडीको अन्तर हुन्छ। चान्द्रमास २९ १/२ दिनको हुन्छ तथा चान्द्रवर्ष ३५४ दिनको हुन्छ। यही कारण हो कि तिथि, नक्षत्र तथा विष्कुम्भ आदि योग घटबढ हुन्छन्।
सामान्यतः तिथिनिर्णय:
कर्मणो यस्य य: कालस्तत्कालव्यापिनी तिथि:।
तया कर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्धी न कारणम् ।।
यां तिथि समनुप्राप्य उदयं याति भास्कर:।
सा तिथि: सकला ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु।।
दैवे पूर्वाह्णिकी ग्राह्या श्राद्धे कुतुपरोहिणी।
नक्तव्रतेषु सर्वत्र प्रदोषव्यापिनी तिथि:।।
जुन कर्मको जुन काल हो, त्यस कालमा व्याप्त रहेको तिथि जब हुन्छ, तब कर्म गर्नुपर्छ। तिथिको क्षय वा वृद्धिसँग कुनै सरोकार हुँदैन। सूर्योदयदेखि मध्याह्नसम्म जुन तिथि हुँदैन, त्यो खण्डित मानिन्छ। त्यसमा व्रतको आरम्भ वा समाप्ति हुँदैन। एकादशी व्रतका लागि सूर्योदयव्यापिनी तिथि लिनुपर्छ, यदि दुई दिन उदयव्यापिनी भएमा दोस्रो दिन व्रत गर्नुपर्छ, यदि दुवै दिन उदयकालमा नभएमा अघिल्लो दिन व्रत गर्नुपर्छ। जुन तिथिमा सूर्योदय हुन्छ, त्यस तिथिलाई दान, अध्ययन तथा पूजाकर्ममा पूर्ण मान्नुपर्छ। दैवकर्ममा पूर्वाह्णव्यापिनी, श्राद्धमा कुतुपकाल (८औँ मुहूर्त) व्यापिनी तिथि लिनुपर्छ। नक्त (रात्रि) व्रतहरूमा प्रदोषव्यापिनी तिथि लिनुपर्छ।
तिथिहरूको नन्दादि संज्ञा-
नन्दा च भद्रा च जया च रिक्ता पूर्णेति तिथ्योऽशुभमध्यशस्ता:।
सितेऽसिते शस्तसमाधमा: स्यु: सितज्ञभौर्मािकगुरौ च सिद्धा:।।
सिद्धा तिथिर्हन्ति समस्तदोषान् ।।
| संज्ञा | तिथि | सिद्धा तिथि |
| नन्दा | १, ६, ११ | शुक्रबार |
| भद्रा | २, ७, १२ | बुधबार |
| जया | ३, ८, १३ | मङ्गलबार |
| रिक्ता | ४, ९, १४ | शनिबार |
| पूर्णा | ५, १०, १५ (३०) | बिहीबार |
फल – सिद्ध तिथिले सबै दोषहरूको नाश गर्छ तथा सबै कार्यहरूमा सिद्धि प्रदान गर्छ।
तिथिहरूको फल –
प्रतिपत्सिद्धिदा प्रोक्ता द्वितीया कार्यसाधिनी। तृतीयारोग्यदात्री च हानिदा च चर्तुिथका।।
शुभा तु पञ्चमी ज्ञेया षष्ठिका त्वशुभा मता। सप्तमी तु शुभाज्ञेया अष्टमी व्याधिनाशिनी।।
मृत्युदात्री तु नवमी द्रव्यदा दशमी तथा। एकादशी तु शुभदा द्वादशी सर्वसिद्धिदा।।
त्रयोदशी सर्वसिद्धा ज्ञेया चोग्रा चतुर्दशी। पुष्टिदा पूर्णिमा ज्ञेया त्वमावास्याऽशुभा मता।।
प्रतिपदा सिद्धि दिनेवाली हो, द्वितीया कार्यसाधन गर्नेवाली हो, तृतीया आरोग्य दिनेवाली हो, चतुर्थी हानिकारक छ, पञ्चमी शुभ दिनेवाली हो, षष्ठी अशुभ मानिन्छ, सप्तमी शुभ मानिन्छ, अष्टमीले व्याधि नाश गर्छ, नवमी मृत्यु दिनेवाली हो, दशमी द्रव्य दिनेवाली हो, एकादशी शुभ छ, द्वादशी-त्रयोदशी सबै प्रकारको सिद्धि दिनेवाली हुन्, चतुर्दशी उग्र छ, पूर्णिमा पुष्टि दिनेवाली हो तथा अमावस्या अशुभ मानिन्छ।
तिथिहरूमा करणीय कर्म –
नन्दासु चित्रोत्सववास्तुतन्त्रक्षेत्रादि कुर्वीत तथैव नृत्यम् ।
विवाहभूषाशकटाध्वयाने भद्रासु कार्याण्यपि पौष्टिकानि।।
जयासु सङ्ग्रामबलोपयोगि कार्याणि सिद्ध्यन्त्यपि र्नििमतानि।
रिक्तासु विद्वद्वधघातसिद्धिविषादिशस्त्रादि च यान्ति सिद्धिम् ।।
पूर्णासु माङ्गल्यविवाहयात्रा सुपौष्टिकं शान्तिककर्म कार्यम् ।
सदैव दर्शे पितृकर्म युक्तं नान्यद्विदध्याच्छुभमङ्गलानि।।
नन्दा तिथिहरूमा चित्रकर्म, उत्सवका कर्म, घर बनाउने, तन्त्रशास्त्रका काम (जडीबुटी, ताबीज आदि), क्षेत्र तथा गीत-वाद्य-नृत्यका कर्म गर्नुपर्छ। भद्रा तिथिहरूमा विवाह, आभूषण, गाडीको सवारी, यात्रा तथा पौष्टिक कर्म गर्नुपर्छ। जया तिथिहरूमा सङ्ग्राम तथा सङ्ग्राम सम्बन्धी कर्म गर्नुपर्छ। रिक्ता तिथिहरूमा पण्डितहरूको वाणीलाई शास्त्रार्थमा स्तम्भित गर्ने, घातकर्म, विषप्रयोग, शस्त्रकर्म इत्यादि सिद्ध हुन्छन्। पूर्णा तिथिहरूमा माङ्गलिक कर्म, विवाह, यात्रा, शान्तिक तथा पौष्टिक कर्म सिद्ध हुन्छन्। अमावस्याका दिन केवल पितृकर्म गर्नुपर्छ, शुभ माङ्गलिक कार्यहरू गर्नु हुँदैन।
पक्षरन्ध्र तिथिहरू –
चतुर्दशी चतुर्थी च अष्टमी नवमी तथा। षष्ठी च द्वादशी चैव पक्षरन्ध्राह्वया इमा।।
विवाहे विधवा नारी व्रात्य: स्याच्चोपनायने। सीमन्ते गर्भनाश: स्यात्प्राशने मरणं ध्रुवम् ।।
अग्निना दह्यते क्षिप्रं गृहारम्भे विशेषत:। राजराष्ट्रविनाश: स्यात्प्रतिष्ठायां विशेषत:।।
किमत्र बहुनोत्तेâन कृतं कर्म विनश्यति।।
चतुर्दशी, चतुर्थी, अष्टमी, नवमी, षष्ठी तथा द्वादशी तिथिहरूलाई पक्षरन्ध्र तिथि भनिन्छ। यी तिथिहरूमा विवाह गर्दा स्त्री विधवा हुन्छिन्, उपनयन गर्दा वटु व्रात्य अर्थात् संस्कारहीन हुन्छ। सीमन्तोन्नयन गर्दा गर्भको नाश हुन्छ, अन्नप्राशन गर्दा मृत्यु हुन्छ, गृहारम्भ गर्दा घरमा आगो लाग्छ, मन्दिरको प्रतिष्ठा गर्दा राजा तथा प्रजाको नाश हुन्छ। धेरै भन्नु आवश्यक छैन, यी तिथिहरूमा जुन कुनै कर्म गरिन्छ त्यसको नाश हुन्छ।
वर्जित घटी –
एतासु वसुनन्देन्द्रतत्त्वदिक्शरसम्मिता:।
हेया: स्युरादिमानाड्य: क्रमाच्छेषास्तु शोभना:।।
आवश्यकता परेमा चतुर्थीमा सुरुका ८, षष्ठीमा ९, अष्टमीमा १४, नवमीमा २५, द्वादशीमा १०, चतुर्दशीमा ५ घडी छोड्नुपर्छ, बाँकी घडी शुभ हुन्छन्।
दग्ध तिथिहरू –
दुवै पक्षका दग्ध तिथि: २, ४, ६, ८, १०, १२ र ९, २, ४, ६, ८, १०।
यी राशिहरूमा सूर्य हुँदा: १२, ११, १, ३, ८, ७।
मासदग्ध तिथिहरूमा गरिएको माङ्गलिक कार्य ग्रीष्म ऋतुमा साना नदीहरू जस्तै नष्ट हुन्छ। कश्यपको भनाइ छ कि केवल मध्यदेशमा यो दोष वर्जित छ।
दग्ध-विष-हुताशन योग –
सूर्येशपञ्चाग्निरसाष्टनन्दा वेदाङ्गसप्ताश्विगजाज्र्शैला:।
सूर्याङ्गसप्तोरगतो दिगीशा दग्धा विषाख्याश्च हुताशनाश्च।।
आइतबार द्वादशी, सोमबार एकादशी, मङ्गलबार पञ्चमी, बुधबार तृतीया, बिहीबार षष्ठी, शुक्रबार अष्टमी तथा शनिबार नवमी, यी दग्ध योग हुन्छन्। आइतबार चतुर्थी, सोमबार षष्ठी, मङ्गलबार सप्तमी, बुधबार द्वितीया, बिहीबार अष्टमी, शुक्रबार नवमी तथा शनिबार सप्तमी, यी विष योग हुन्छन्। आइतबार द्वादशी, सोमबार षष्ठी, मङ्गलबार सप्तमी, बुधबार अष्टमी, बिहीबार नवमी, शुक्रबार दशमी तथा शनिबार एकादशी, यी हुताशन योग हुन्। यी योगहरूको फल नामअनुसार नै हुन्छ तथा शुभ कार्यहरूमा यी योग वर्जित छन्।
| सू० | चं० | मं० | बु० | बृ० | शु० | श० | योग |
| २ | ११ | ५ | ३ | ६ | ८ | ९ | दग्ध |
| ४ | ६ | ७ | २ | ८ | ९ | ७ | विष |
| १२ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | हुताशन |
मासशून्य तिथिहरू –
भाद्रे चन्द्रदृशौ नभस्यनलनेत्रे माधवे द्वादशी
पौषे वेदशरा इषे दशशिवा मार्गेऽद्रिनागामधौ।
गोऽष्टौ चोभयपक्षगाश्च तिथय: शून्या बुधै: र्कीितता:
ऊर्जाषाढतपस्यशुक्रतपसां कृष्णे शराङ्गाब्धय:।।
शक्रा: पञ्च सिते शक्राद्यग्निविश्वरसा: क्रमात् ।
तिथयो मासशून्याख्या वंशवित्तविनाशदा:।। मुहूर्तचिन्तामणि, शुभाशुभ प्रकरण, १०
भाद्रपदमा प्रतिपदा, द्वितीया; श्रावणमा तृतीया, द्वितीया; वैशाखमा द्वादशी; पौषमा चतुर्थी, पञ्चमी; आश्विनमा दशमी, एकादशी; मार्गशीर्षमा सप्तमी, अष्टमी; चैत्रमा नवमी, अष्टमी दुवै पक्षका; कार्तिक शुक्लमा चतुर्दशी; आषाढ शुक्लमा सप्तमी; फाल्गुन शुक्लमा तृतीया; ज्येष्ठ शुक्लमा षष्ठी, यी मासशून्य तिथिहरू हुन्। मासशून्य तिथिहरूमा माङ्गलिक कार्य गर्नाले वंश तथा धनको नाश हुन्छ।
ग्रहहरूको जन्मतिथि –
सप्तम्यां भास्करो जातश्चतुर्दश्यां निशाकर:।
दशम्यां मङ्गलो जातो द्वादश्यां तु बुधस्तथा।।
एकादश्यां गुरुर्जातो नवम्यां भार्गवस्तथा।
अष्टम्यांतु शनिर्जात: पूर्णिमायां तमस्तथा।।
दर्शे जातस्तथा केतुस्त्याज्या जन्मतिथि: शुभे।।
सप्तमी सूर्यको, चतुर्दशी चन्द्रमाको, दशमी मङ्गलको, द्वादशी बुधको, एकादशी बृहस्पतिको, नवमी शुक्रको, अष्टमी शनिको, पूर्णिमा राहुको तथा अमावस्या केतुको जन्मतिथि हुन्, यिनलाई शुभ कार्यमा वर्जित गर्नुपर्छ।
सम्बन्धित पाठ र तयारी
स्रोत र सम्पादन
सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin
स्रोत: कर्मकाण्डमा मूल रूपमा प्रकाशित नेपाली समाजमा प्रचलित लाग्दो तिथि छोड्दो व्रत भन्ने लोकोक्ति के हो? श्राद्धादि कैले गर्ने? ब्रत कैले बस्ने? लेख / सामग्री सूची।
मूल प्रकाशन: