सत्यनारायण ब्रतकथा – नेपालीमा
श्री सत्यनारायण व्रत कथा स्कन्द पुराण मा उल्लेखित छ। यो हिन्दू धर्ममा प्रचलित एक लोकप्रिय कथा हो जुन भगवान विष्णुको सत्यनारायण रूपको पूजासँग सम्बन्धित छ। यस व्रत कथामा भगवान सत्यनारायणको महत्त्व, व्रत गर्ने विधि, र यस व्रतको पालना गर्दा प्राप्त हुने फलहरूको वर्णन गरिएको छ।
प्रथम अध्याय
नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे । साष्टांगोऽयं प्रणामस्ते प्रयत्नेन मया कृतः ॥ ॐ श्री सत्यनारायणाय नमः
व्यासजीले भन्नुभयो- एक समयको कुरा हो। नैमिषारण्य तीर्थमा अठ्ठासी हजार ऋषिहरू शौनकादिले पुराणवेत्ता श्री सूतजीलाई सोधे- हे सूतजी! यो कलियुगमा वेद-विद्यारहित मनुष्यहरूलाई प्रभु भक्ति कसरी मिल्नेछ र उनीहरूको उद्धार कसरी हुनेछ? हे मुनिश्रेष्ठ! कुनै यस्तो व्रत अथवा तप भन्नुहोस् जसलाई गर्नाले थोरै समयमा पुण्य प्राप्त होस् र मनवांछित फल पनि मिलोस्। हाम्रो प्रबल इच्छा छ कि हामी यस्तो कथा सुनौं।
सर्वशास्त्रज्ञाता श्री सूतजीले भन्नुभयो- हे वैष्णवहरूमा पूज्य! तपाईंहरू सबैले प्राणीहरूको हितको कुरा सोध्नुभएको छ। अब म त्यो श्रेष्ठ व्रत तपाईंहरूलाई भन्नेछु जसलाई नारदजीले सोध्दा लक्ष्मीनारायण भगवानले उहाँलाई बताउनुभएको थियो। कथा यस प्रकार छ। तपाईंहरू सबै सुन्नुहोस्। एक समय देवर्षि नारदजी अरूको हितको इच्छाले सबै लोकमा घुम्दै मृत्युलोकमा आइपुग्नुभयो। यहाँ अनेक योनिमा जन्मेका प्रायः सबै मनुष्यहरूलाई आफ्ना कर्मअनुसार धेरै दुःखले पीडित देखेर उहाँले विचार गर्नुभयो कि कुन प्रयत्न गर्नाले प्राणीहरूको दुःख नाश हुनेछ। यस्तो मनमा विचार गरेर श्री नारद विष्णुलोक जानुभयो। त्यहाँ श्वेतवर्ण र चार भुजा भएका देवहरूका ईश नारायणलाई, जसका हातमा शंख, चक्र, गदा र पद्म थिए तथा वरमाला लगाएका थिए, देखेर स्तुति गर्न लाग्नुभयो।
नारदजीले भन्नुभयो- “हे भगवन! तपाईं अत्यन्त शक्तिले सम्पन्न हुनुहुन्छ, मन तथा वाणीले पनि तपाईंलाई पाउन सक्दैन, तपाईंको आदि-मध्य-अन्त पनि छैन। तपाईं निर्गुण स्वरूप सृष्टिको कारण भक्तहरूका दुःख नष्ट गर्ने हुनुहुन्छ। तपाईंलाई मेरो नमस्कार छ।”
नारदजीबाट यस प्रकारको स्तुति सुनेर विष्णुले भन्नुभयो- “हे मुनिश्रेष्ठ! तपाईंको मनमा के छ। तपाईं कुन कामको लागि यहाँ आउनुभएको छ? निःसंकोच भन्नुहोस्।”
तब नारदमुनिले भन्नुभयो- “मृत्युलोकमा सबै मनुष्यहरू, जो अनेक योनिमा पैदा भएका छन्, आफ्ना-आफ्ना कर्मद्वारा अनेक प्रकारका दुःखले पीडित छन्। हे नाथ! यदि तपाईं ममाथि दया राख्नुहुन्छ भने भन्नुहोस् ती मनुष्यहरूका सबै दुःख थोरै प्रयत्नले कसरी दूर हुन सक्छन्।”
विष्णु भगवानले भन्नुभयो- “हे नारद! मनुष्यहरूको भलाइको लागि तिमीले यो धेरै राम्रो प्रश्न गर्यौ। जुन व्रत गर्नाले मनुष्य मोहबाट छुट्छ, त्यो व्रत म तिमीलाई भन्न चाहन्छु। धेरै पुण्य दिने, स्वर्ग तथा मृत्यु दुवैमा दुर्लभ, एक उत्तम व्रत छ जो आज म प्रेमवश भएर तिमीलाई भन्छु। श्री सत्यनारायण भगवानको यो व्रत विधि-विधानपूर्वक सम्पन्न गरेर मनुष्य यस धर्तीमा सुख भोगेर, मरेपछि मोक्षलाई प्राप्त हुन्छ।”
श्री विष्णु भगवानका यी वचन सुनेर नारद मुनिले भन्नुभयो- “हे भगवान् त्यो व्रतको फल के छ? के विधान छ? यसअघि यो व्रत कसले गरेको छ र कुन दिन यो व्रत गर्नुपर्छ। कृपया मलाई विस्तारै बताउनुहोस्।”
श्री विष्णुले भन्नुभयो- “हे नारद! दुःख-शोक आदि दूर गर्ने यो व्रत सबै स्थानमा विजयी गराउने छ। भक्ति र श्रद्धाका साथ कुनै पनि दिन मनुष्यले श्री सत्यनारायण भगवानको सन्ध्याको समय ब्राह्मणहरू र बन्धुहरूका साथ धर्मपरायण भएर पूजा गरोस्। भक्तिभावले नैवेद्य, केराको फल, मह, घिउ, सखर अथवा गुड, दूध र गहुँको पीठो सवा गुना लिओस् (गहुँको अभावमा साठीको चूर्ण पनि लिन सकिन्छ)।
यी सबैलाई भक्तिभावले भगवानलाई अर्पण गरोस्। बन्धु-बान्धवसहित ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराओस्। यसपछि स्वयं भोजन गरोस्। रात्रिमा नृत्य-गीत आदिको आयोजन गरेर श्री सत्यनारायण भगवानको स्मरण गर्दै समय व्यतीत गरोस्। कलियुगमा मृत्युलोकमा यही एउटा सानो उपाय हो, जसबाट अल्प समय र अल्प धनमा महान् पुण्य प्राप्त हुन सक्छ।
द्वितीय अध्याय
सूतजीले भन्नुभयो- “हे ऋषिहरू! जसले पहिलेको समयमा यो व्रत गरेका छन् उनीहरूको इतिहास भन्छु तपाईंहरू सबै ध्यान दिएर सुन्नुहोस्।
सुन्दर काशीपुरी नगरीमा एक अत्यन्त निर्धन ब्राह्मण बस्थ्यो। त्यो ब्राह्मण भोक र प्यासले बेचैन भएर पृथ्वीमा घुमिरहन्थ्यो। ब्राह्मणहरूसँग प्रेम गर्ने श्री विष्णु भगवानले ब्राह्मणलाई देखेर एक दिन बूढा ब्राह्मणको रूप धारण गरी निर्धन ब्राह्मणको नजिक गएर आदरका साथ सोध्नुभयो-
“हे विप्र! तिमी नित्य नै दुःखी भएर पृथ्वीमा किन घुम्छौ? हे श्रेष्ठ ब्राह्मण! यो सबै मलाई भन, म सुन्न चाहन्छु।” दरिद्र ब्राह्मणले भन्यो- “म निर्धन ब्राह्मण हुँ, भिक्षाको लागि पृथ्वीमा हिँड्छु। हे भगवन यदि तपाईं यसबाट छुटकारा पाउने कुनै उपाय जान्नुहुन्छ भने कृपा गरेर मलाई बताउनुहोस्।”
वृद्ध ब्राह्मणको रूप धारण गरेका श्री विष्णु भगवानले भन्नुभयो- “हे ब्राह्मण! श्री सत्यनारायण भगवान् मनवांछित फल दिने हुनुहुन्छ। यसैले तिमी उहाँको पूजन गर, यसबाट मनुष्य सबै दुःखबाट मुक्त हुन्छ।” दरिद्र ब्राह्मणलाई व्रतको सारा विधान बताएर बूढा ब्राह्मणको रूप धारण गर्ने श्री सत्यनारायण भगवान् अन्तर्ध्यान हुनुभयो।
जुन व्रत वृद्ध ब्राह्मणले बताएका छन्, म त्यसलाई अवश्य गर्नेछु, यो निश्चय गरेर त्यो दरिद्र ब्राह्मण घर गयो। तर त्यो रात त्यो दरिद्र ब्राह्मणलाई निद्रा लागेन। अर्को दिन ऊ चाँडै उठ्यो र श्री सत्यनारायण भगवानको व्रत गर्ने निश्चय गरेर भिक्षा माग्नको लागि हिँड्यो। त्यो दिन उसलाई भिक्षामा धेरै धन मिल्यो, जसबाट उसले पूजाको सामान किन्यो र घर आएर आफ्ना बन्धु-बान्धवहरूसँग भगवान श्री सत्यनारायणको व्रत गर्यो।
यसलाई गर्नाले त्यो दरिद्र ब्राह्मण सबै दुःखबाट छुटेर अनेक प्रकारका सम्पत्तिले युक्त भयो। तबदेखि त्यो विप्र हरेक महिना व्रत गर्न थाल्यो। यसै प्रकार सत्यनारायण भगवानको व्रतलाई जुन शास्त्रविधिअनुसार गर्नेछ, त्यो सबै पापबाट छुटेर मोक्षलाई प्राप्त हुनेछ। अगाडि जुन मनुष्य पृथ्वीमा श्री सत्यनारायण भगवानको व्रत गर्नेछ त्यो सबै दुःखबाट छुट्नेछ। यसरी नारदजीबाट सत्यनारायण भगवानको भनिएको व्रत मैले तिमीलाई भनेँ। हे विप्रहरू! अब तपाईंहरू अरू के सुन्न चाहनुहुन्छ, मलाई बताउनुहोस्?
ऋषिहरूले भने- “हे मुनिश्वर! संसारमा यस विप्रबाट सुनेर कस-कसले यो व्रत गरेको छ| यो हामी सबै सुन्न चाहन्छौं। यसको लागि हाम्रो मनमा श्रद्धा छ।” श्री सूतजीले भन्नुभयो- “हे मुनिहरू! जुन-जुन प्राणीले यो व्रत गरेका छन् ती सबैको कथा सुन्नुहोस्।
एक समय त्यो ब्राह्मण धन र ऐश्वर्यअनुसार बन्धु-बान्धवहरूसँग आफ्नो घरमा व्रत गर्दै थियो। त्यसै समय एक दाउरा बेच्ने बूढो व्यक्ति त्यहाँ आयो। उसले टाउकोमा राखेको दाउराको गट्ठो बाहिर राख्यो र विप्रको घरभित्र गयो। प्यासले व्याकुल दाउरा बेच्नेले विप्रलाई व्रत गर्दै गरेको देख्यो। उसले प्यासलाई बिर्सियो। उसले त्यो विप्रलाई नमस्कार गर्यो र सोध्यो- “हे विप्र! तपाईं यो कसको पूजन गर्दै हुनुहुन्छ? यो व्रतबाट तपाईंलाई के फल मिल्छ? कृपा गरेर मलाई बताउनुहोस्।”
ब्राह्मणले भन्यो- “सबै मनोकामनाहरू पूरा गर्ने यो श्री सत्यनारायण भगवानको व्रत हो। यिनकै कृपाले मेरो यहाँ धन-धान्य आदिको वृद्धि भएको हो।” विप्रबाट यस व्रतको बारेमा जानेर त्यो दाउरा बेच्ने व्यक्ति धेरै प्रसन्न भयो।
भगवानको चरणामृत लिएर र भोजन गरेपछि त्यो आफ्नो घर गयो। अर्को दिन दाउरा बेच्ने व्यक्तिले आफ्नो मनमा संकल्प गर्यो कि आज गाउँमा दाउरा बेचेर जुन धन मिल्नेछ त्यसैबाट भगवान सत्यनारायणको उत्तम व्रत गर्नेछु। मनमा यस्तो विचार गरेर त्यो दाउरा बेच्ने व्यक्ति दाउराको गट्ठो आफ्नो टाउकोमा राखेर जुन नगरमा धनवान् मानिसहरू बस्थे, त्यहाँ गयो। त्यो दिन उसलाई ती दाउराको चौगुना दाम मिल्यो। त्यो बूढो दाउरा बेच्ने व्यक्ति अति प्रसन्न भएर पाकेका केरा, सखर, मह, घिउ, दूध, दही र गहुँको चूर्ण इत्यादि श्री सत्यनारायण भगवानको व्रतका सबै सामग्री लिएर आफ्नो घर आयो। फेरि उसले आफ्ना बन्धु-बान्धवहरूलाई बोलाएर विधि-विधानका साथ भगवानको पूजन र व्रत गर्यो। त्यो व्रतको प्रभावले त्यो बूढो दाउरा बेच्ने व्यक्ति धन-पुत्र आदिले युक्त भयो र संसारका समस्त सुख भोगेर वैकुण्ठ गयो।”
तृतीय अध्याय
श्री सूतजीले भन्नुभयो- “हे श्रेष्ठ मुनिहरू! अब एक अर्को कथा भन्छु। पूर्वकालमा उल्कामुख नामका एक बुद्धिमान राजा थिए। उनी सत्यवक्ता र जितेन्द्रिय थिए। प्रतिदिन देवस्थानहरूमा जान्थे तथा गरिबहरूलाई धन दिएर उनीहरूका कष्ट दूर गर्थे। उनकी पत्नी सुन्दर र सती साध्वी थिइन्। भद्रशीला नदीको तटमा ती दुवैले श्री सत्यनारायण भगवानको व्रत गरे। त्यस समय त्यहाँ साधु नामक एक वैश्य आयो। उसको पास व्यापारको लागि धेरै धन थियो।
राजालाई व्रत गर्दै गरेको देखेर उसले विनयका साथ सोध्यो- “हे राजन! भक्तिमय चित्तले यो तपाईं के गर्दै हुनुहुन्छ? मेरो सुन्ने इच्छा छ। कृपया तपाईं मलाई पनि बताउनुहोस्।” महाराज उल्कामुखले भन्नुभयो- “हे साधु वैश्य! म आफ्ना बन्धु-बान्धवहरूसँग पुत्रादिको प्राप्तिको लागि महाशक्तिमान सत्यनारायण भगवानको व्रत र पूजन गर्दै छु।”
राजाका वचन सुनेर साधु नामक वैश्यले आदरले भन्यो- “हे राजन! मलाई पनि यसको सबै विधान बताउनुहोस्। म पनि तपाईंको कथनानुसार यो व्रत गर्नेछु। मेरो यहाँ पनि कुनै सन्तान छैन। मलाई विश्वास छ कि यसबाट निश्चय नै मेरो यहाँ पनि सन्तान हुनेछ।” राजाबाट सबै विधान सुनेर, व्यापारबाट निवृत्त भएर, त्यो वैश्य खुसी-खुसी आफ्नो घर आयो। वैश्यले आफ्नी पत्नी लीलावतीलाई सन्तान दिने त्यो व्रतको समाचार सुनायो र प्रण गर्यो कि जब हाम्रो यहाँ सन्तान हुनेछ तब म यो व्रत गर्नेछु।
एक दिन उसकी पत्नी लीलावती सांसारिक धर्ममा प्रवृत्त भएर गर्भवती भइन्। दशौं महिनामा उनले एक सुन्दर कन्यालाई जन्म दिइन्। कन्याको नाम कलावती राखियो। यसपछि लीलावतीले आफ्ना पतिलाई स्मरण गराइन् कि तपाईंले जुन भगवानको व्रत गर्ने संकल्प गर्नुभएको थियो अब तपाईं त्यसलाई पूरा गर्नुहोस्।
साधु वैश्यले भन्यो- “हे प्रिय! म कन्याको विवाहमा यो व्रत गर्नेछु।” यस प्रकार आफ्नी पत्नीलाई आश्वासन दिएर ऊ व्यापार गर्न गयो। धेरै दिनपछि ऊ फर्कियो तब उसले नगरमा सखीहरूसँग आफ्नी पुत्रीलाई खेल्दै गरेको देख्यो। वैश्यले तत्काल एक दूतलाई बोलाएर भन्यो कि उसको पुत्रीको लागि कुनै सुयोग्य वरको खोजी गर। साधु नामक वैश्यको आज्ञा पाएर दूत कञ्चननगर पुग्यो र उनीहरूको छोरीको लागि एक सुयोग्य वणिक पुत्र ल्यायो। वणिक पुत्रलाई देखेर साधु नामक वैश्यले आफ्ना बन्धु-बान्धवहरूसहित प्रसन्नचित्त भएर आफ्नी पुत्रीको विवाह त्यससँग गरिदियो। वैश्य विवाहको समयमा पनि सत्यनारायण भगवानको व्रत गर्न बिर्सियो।
यसमा श्री सत्यनारायण भगवान क्रोधित हुनुभयो। उहाँले वैश्यलाई श्राप दिनुभयो कि तिमीलाई दारुण दुःख प्राप्त हुनेछ। आफ्नो कार्यमा कुशल साधु नामक वैश्य आफ्नो ज्वाइँसहित डुङ्गाहरू लिएर व्यापार गर्नको लागि समुद्रको नजिक स्थित रत्नसारपुर नगरमा गयो।
दुवै ससुरा-ज्वाइँ चन्द्रकेतु राजाको नगरमा व्यापार गर्न लागे। एक दिन भगवान सत्यनारायणको मायाबाट प्रेरित एक चोर राजाको धन चोरेर भाग्दै थियो। राजाका दूतहरूलाई आफ्नो पछि आउँदै गरेको देखेर चोरले डराएर राजाको धनलाई त्यही डुङ्गामा चुपचाप राखिदियो, जहाँ ती ससुरा-ज्वाइँ बसेका थिए।
यस्तो गरेपछि ऊ भाग्यो। जब दूतहरूले त्यो साधु वैश्यको नजिक राजाको धन राखेको देखे तब ससुरा-ज्वाइँ दुवैलाई बाँधेर लिएर गए र राजाको नजिक गएर बोले- “हामी यी दुई चोर पक्रेर ल्याएका छौं। कृपया बताउनुहोस् कि यिनीहरूलाई के सजाय दिइयोस्।”
राजाले ती दुवैको कुरा नसुनेर नै उनीहरूलाई कारागारमा हाल्नको आज्ञा दिए। यस प्रकार राजाको आज्ञाले उनीहरूलाई कठिन कारावासमा हालियो तथा उनीहरूको धन पनि खोसियो।
सत्यनारायण भगवानको श्रापको कारण साधु वैश्यकी पत्नी लीलावती र पुत्री कलावती पनि घरमा धेरै दुःखी भइन्। उनीहरूका घरमा राखेको धन चोरले लगे। एक दिन शारीरिक र मानसिक पीडा तथा भोक-प्यासले अति दुखित भएर भोजनको चिन्तामा कलावती एक ब्राह्मणको घर गइन्।
उनले ब्राह्मणलाई श्री सत्यनारायण भगवानको व्रत गर्दै गरेको देखिन्। उनले कथा सुनिन् तथा प्रसाद ग्रहण गरेर रातमा घर आइन्। माताले कलावतीलाई सोधिन्- “हे पुत्री! तिमी अहिलेसम्म कहाँ थियौ र तिम्रो मनमा के छ?”
कलावतीले भनिन्- “हे माता! मैले एक ब्राह्मणको घरमा श्री सत्यनारायण भगवानको व्रत भएको देखेकी छु।” कलावतीका वचन सुनेर लीलावतीले सत्यनारायण भगवानको पूजनको तयारी गरिन्। उनले परिवार र बन्धुहरूसहित श्री सत्यनारायण भगवानको पूजन र व्रत गरिन् र वर मागिन् कि मेरा पति र ज्वाइँ चाँडै घर फर्केर आऊन्। साथै भगवानसँग प्रार्थना गरिन् कि हामी सबका अपराध क्षमा गर्नुहोस्।
श्री सत्यनारायण भगवान यस व्रतबाट सन्तुष्ट हुनुभयो। उहाँले राजा चन्द्रकेतुलाई स्वप्नमा दर्शन दिएर भन्नुभयो- “हे राजन! जुन दुई वैश्यहरूलाई तिमीले बन्दी बनाएका छौ, तिनीहरू निर्दोष छन्, तिनीहरूलाई बिहानै छोडिदेऊ अन्यथा म तेरो धन, राज्य, पुत्रादि सबै नष्ट गरिदिनेछु।” राजासँग यस्ता वचन भनेर भगवान अन्तर्ध्यान हुनुभयो।
बिहान राजा चन्द्रकेतुले सभामा सबैलाई आफ्नो स्वप्न सुनाए र सैनिकहरूलाई आज्ञा दिए कि दुवै वणिक पुत्रहरूलाई कैदबाट मुक्त गरेर सभामा ल्याइयोस्। दुवैले आउनेबित्तिकै राजालाई प्रणाम गरे।
राजाले उनीहरूसँग भने- “हे महानुभावहरू! तिमीहरूलाई भावीवश यस्तो कठिन दुःख प्राप्त भएको छ। अब तिमीहरूलाई कुनै डर छैन, तिमीहरू मुक्त छौ।” यस्तो भनेर राजाले उनीहरूलाई नयाँ-नयाँ वस्त्राभूषण लगाइदिए तथा उनीहरूको जति धन लिएका थिए त्यसभन्दा दोब्बर फर्काएर आदरका साथ बिदा गरे। दुवै वैश्य आफ्नो घर हिँडे।
चतुर्थ अध्याय
श्री सूतजीले अगाडि भन्नुभयो- “वैश्य र उसको ज्वाइँले मंगलाचार गरेर यात्रा आरम्भ गरे र आफ्नो नगरतिर लागे। उनीहरू थोरै अगाडि बढेपछि दण्डी वेषधारी श्री सत्यनारायण भगवानले उसलाई सोध्नुभयो- “हे साधु! तिम्रो डुङ्गामा के छ?” अभिमानी वणिक हाँस्दै भन्यो- “हे दण्डी! तपाईं किन सोध्नुहुन्छ? के धन लिने इच्छा छ? मेरो डुङ्गामा त बेल र पात भरिएका छन्।”
वैश्यको कठोर वचन सुनेर दण्डी वेषधारी श्री सत्यनारायण भगवानले भन्नुभयो- “तिम्रो वचन सत्य होस्!” यस्तो भनेर उहाँ त्यहाँबाट केही दूर गएर समुद्रको किनारमा बस्नुभयो। दण्डी महाराज गएपछि वैश्यले नित्यक्रियाबाट निवृत्त भएपछि डुङ्गालाई अग्लो उठेको देखेर अचम्म मान्यो तथा डुङ्गामा बेल-पात आदि देखेर मूर्च्छित भई जमीनमा खस्यो। मूर्च्छा खुल्दा अत्यन्त शोक प्रकट गर्न लाग्यो। तब उसको ज्वाइँले भन्यो- “तपाईं शोक नगर्नुहोस्। यो दण्डी महाराजको श्राप हो, अतः उहाँको शरणमा नै जानुपर्छ तब मात्र हाम्रो मनोकामना पूरा हुनेछ।”
ज्वाइँका वचन सुनेर त्यो साधु नामक वैश्य दण्डी महाराजको नजिक पुग्यो र भक्तिभावले प्रणाम गरेर भन्यो- “मैले जुन तपाईंसँग असत्य वचन भनेको थिएँ त्यसको लागि मलाई क्षमा गर्नुहोस्।” यस्तो भनेर वैश्य रुन लाग्यो। तब दण्डी भगवानले भन्नुभयो- “हे वणिक पुत्र! मेरो आज्ञाले तिमीलाई बारम्बार दुःख प्राप्त भएको छ, तिमी मेरो पूजाबाट विमुख भएका छौ।”
साधु नामक वैश्यले भन्यो- “हे भगवन! तपाईंको मायाले ब्रह्मा आदि देवता पनि तपाईंको रूपलाई जान्न सक्दैनन्, तब म अज्ञानी कसरी जान्न सक्छु। तपाईं प्रसन्न हुनुहोस्, म आफ्नो सामर्थ्यअनुसार तपाईंको पूजा गर्नेछु। मेरो रक्षा गर्नुहोस् र पहिलेको समान मेरो डुङ्गालाई धनले पूर्ण गरिदिनुहोस्।”
उसको भक्तिमय वचन सुनेर श्री सत्यनारायण भगवान प्रसन्न हुनुभयो र उसको इच्छानुसार वर दिएर अन्तर्ध्यान हुनुभयो। तब ससुरा र ज्वाइँ दुवैले डुङ्गामा आएर देखे कि डुङ्गा धनले भरिएको छ। फेरि ऊ भगवान सत्यनारायणको पूजन गरेर ज्वाइँसहित आफ्नो नगरतिर लाग्यो। जब ऊ आफ्नो नगरको नजिक पुग्यो तब उसले एक दूतलाई आफ्नो घर पठायो। दूतले साधु नामक वैश्यको घर गएर उसकी पत्नीलाई नमस्कार गर्यो र भन्यो- “तपाईंका पति आफ्नो ज्वाइँसहित यस नगरको नजिक आउनुभएको छ।”
लीलावती र उसकी कन्या कलावती त्यस समय भगवानको पूजन गर्दै थिइन्। दूतका वचन सुनेर साधुकी पत्नीले ठूलो हर्षका साथ सत्यदेवको पूजन पूर्ण गरिन् र आफ्नी पुत्रीसँग भनिन्- “म आफ्ना पतिको दर्शन गर्न जान्छु, तिमी कार्य पूर्ण गरेर चाँडै आउनु।” तर कलावती पूजन एवं प्रसाद छोडेर आफ्ना पतिको दर्शनको लागि गइन्। प्रसादको अवज्ञाको कारण सत्यदेव रिसाउनुभयो फलस्वरूप उहाँले उनको पतिलाई डुङ्गासहित पानीमा डुबाइदिनुभयो। कलावती आफ्ना पतिलाई नदेखेर रुँदै जमीनमा खसिन्।
डुङ्गा डुबेको तथा कन्यालाई रुँदै गरेको देखेर साधु नामक वैश्य दुखित भई बोल्यो- “हे प्रभु! मबाट वा मेरो परिवारबाट जुन भूल भएको छ त्यसलाई क्षमा गर्नुहोस्।” उसका दीन वचन सुनेर सत्यदेव भगवान प्रसन्न हुनुभयो।
आकाशवाणी भयो- “हे वैश्य! तिम्री कन्या मेरो प्रसाद छोडेर आएकी छ यसैले यसको पति अदृश्य भएको छ। यदि ऊ घर गएर प्रसाद खाएर फर्केमा यसको पति अवश्य मिल्नेछ।” आकाशवाणी सुनेर कलावतीले घर पुगेर प्रसाद खाइन् र फेरि आएर आफ्ना पतिको दर्शन गरिन्। तत्पश्चात साधु वैश्यले त्यहीँ बन्धु-बान्धवसहित सत्यदेवको विधिपूर्वक पूजन गर्यो। ऊ यस लोकको सुख भोगेर अन्तमा स्वर्गलोक गयो।
पञ्चम अध्याय
श्री सूतजीले अगाडि भन्नुभयो- “हे ऋषिहरू! म एक अर्को कथा पनि भन्छु। त्यसलाई पनि सुन्नुहोस्। प्रजापालनमा लीन तुंगध्वज नामका एक राजा थिए। उनले भगवान सत्यदेवको प्रसाद त्यागेर धेरै दुःख पाए।
एक समय राजा वनमा वन्य पशुहरूलाई मारेर बरको रुखमुनि आए। त्यहाँ उनले गोठालाहरूलाई भक्ति भावले बन्धु-बान्धवहरूसहित श्री सत्यनारायणको पूजन गर्दै गरेको देखे, तर राजा देखेर पनि अभिमानवश न त त्यहाँ गए न त सत्यदेव भगवानलाई नमस्कार नै गरे।
जब गोठालाहरूले भगवानको प्रसाद उनीहरूको सामु राखिदिए तब राजाले प्रसाद त्यागेर आफ्नो नगरतिर लागे। नगरमा पुगेर उनले देखे कि उनको सबै कुरा नष्ट भएको छ। उनले बुझे कि यो सबै भगवान सत्यदेवले नै गरेका हुन्।
तब उनी त्यही स्थानमा फर्किए र गोठालाहरूको नजिक गए र विधिपूर्वक पूजन गरेर प्रसाद खाए तब सत्यनारायणको कृपाले सबै कुरा पहिले जस्तै भयो र दीर्घकालसम्म सुख भोगेर मरेपछि स्वर्गलोकमा गए।
जुन मनुष्यले यो परम दुर्लभ व्रत गर्नेछ श्री सत्यनारायण भगवानको कृपाले उसलाई धन-धान्यको प्राप्ति हुनेछ। निर्धन धनी र बन्दी बन्धनबाट मुक्त भएर निर्भय हुन्छ। सन्तानहीनलाई सन्तान प्राप्त हुन्छ तथा सबै मनोरथ पूर्ण भएर अन्तमा ऊ वैकुण्ठ धाममा जान्छ।
जसले पहिले यो व्रत गरेका अब उनीहरूको अर्को जन्मको कथा पनि सुन्नुहोस्।
शतानन्द नामक ब्राह्मणले सुदामाको रूपमा जन्म लिएर श्रीकृष्णको भक्ति गरेर मोक्ष प्राप्त गरे।
उल्कामुख नामका महाराज, राजा दशरथ बने र श्री रंगनाथको पूजन गरेर वैकुण्ठ प्राप्त गरे।
साधु नामका वैश्यले धर्मात्मा र सत्यप्रतिज्ञ राजा मोरध्वज बनेर आफ्नो देहलाई आरले चिरेर दान गरेर मोक्षलाई प्राप्त भए।
महाराज तुंगध्वज स्वयम्भू मनु भए? उनले धेरै मानिसहरूलाई भगवानको भक्तिमा लीन गराएर मोक्ष प्राप्त गरे।
दाउरा बेच्ने भील अर्को जन्ममा गुह नामक निषाद राजा भयो, जसले भगवान रामका चरणहरूको सेवा गरेर मोक्ष प्राप्त गर्यो।”
सम्बन्धित पाठ र तयारी
स्रोत र सम्पादन
सामग्री व्यवस्थापन: Karmakanda Admin
स्रोत: कर्मकाण्डमा मूल रूपमा प्रकाशित सत्यनारायण ब्रतकथा – नेपालीमा लेख / सामग्री सूची।
मूल प्रकाशन: